Киирии

Киирии

Украинаҕа – 30, Саха сиригэр – 670, Магадаан уобалаһыгар – 285, Камчаатка кыраайыгар – 1490, Чукотка автономнай уокуругар 12 772 луораветлан баар. Уруулуу омуктара – коряктар, керектэр, алюторецтар, ительменнэр, алеуттар. “Луораветлан” диэн тылы эрдэ истибэтэх дьон, “кимнээҕи-кимнээҕи суруйаргыт буолла?” диэн мунаардаххыт. Луораветланнар (лыгъоравэтльат ) – чукчалар. Чукча, ол эбэтэр луораветлан – Азия хотугулуу-илиҥҥи аҕыйах ахсааннаах олохтоох омуга. Берингов муораттан Индигииргэ, Хотугу Муустаах Байҕалтан Анадырь өрүскэ диэри тарҕанан-таалалаан олороллор.  

 

Кылгас устуоруйа...

“Чукча” диэн тылы олус элбэхтэ истэбит. Хомойуох иһин, чукчалары көр-күлүү гынан, сайдыыттан, үөрэхтэн-билииттэн ыраах курдук ойуулууллар. Ол эрээри кинилэр устуоруйаҕа буойун майгылаах, хорсун омук быһыытынан кэпсэнэллэр. Чукчалар номохторугар омсолоох дьоруой буолбут, нуучча эписиэрэ, Чукоткатааҕы эспэдииссийэ салайааччыта Д.И. Павлуцкай (Якунин): «Чукчи — народ сильный, рослый, смелый, плечистый, крепкого сложения, рассудительный, справедливый, воинственный, любящий свободу и нетерпящий обмана, мстительный, а во время войны, будучи вопасном положении, себя убивают. Стреляют из луков и бросают камни, но не очень искусно, – диэн турардаах.

А.Ф. Шестаков диэн Саха сиригэр олорбут хаһаак көҕүлээн, Арассыыйа импиэрийэтин Сената маннык диэн санааны ылынар: “Иноземцев и которые народы сысканы и прилегли к Сибирской стороне, а не под чьею властию, тех под российское владение покорять и в ясачный платеж вводить”. Ол кэннэ, 1728 сыллааха А.Ф. Шестаков салайааччылаах, Д.И. Павлуцкай хапытааннаах, 400 саллааттаах эспэдииссийэ Анадырдааҕы остуруокка тиийэр. А.Ф. Шестаков уонна Д.И. Павлуцкай санаалара хайдыһан, сатаспакка арахсан үлэлииллэр. “Сэриилээн бэриннэримэҥ” диэн бирикээстээхтэрин үрдүнэн олохтоох омуктары кырган киирэн бараллар. Ол курдук сэрии саҕаланар.

17b12ec762efe7ae22ff8df69a02ca21 f8a335c1fe23c61a5f54ea039abfade9

Нууччалар мушкеттаах, саабылалаах, оттон чукчалар ох саалаах, батыйалаах киирсэллэр. Ол да буоллар 1730 сыллаахха А.Ф. Шестаков этэрээтин кыайаллар, бэйэтин өлөрөллөр. Онтон Д.И. Павлуцкайы кытта сэриигэ чукчаларга улахан сүтүк тахсар, дьон бөҕөтө өлөр. Ол кэннэ Д.И. Павлуцкай этэрээтин кытта аһаҕастык сэриилэһэллэрин тохтотон, чукчалар бартыһаанныы хамсааһыны тэрийэллэр: нуучча норуотугар бэриммит коряктары, дьүкээгирдэри сэриилээн бараллар. Ити сэриини Импиэрийэ сената истээт, «на оных немирных чюкч военною оружейною рукою наступить, искоренить вовсе», онтон бэриммит дьону араас остуруогунан, сиринэн тарҕатыҥ диэн соруйар.

151

Павлуцкай үһүс кирбиитин 1744-1747 сс. оҥорор. 1748 сыллаахха Павлуцкай этэрээтин кыайаллар, бэйэтин өлөрөн, сэрии сэбин былдьыыллар. Импиэрийэ Сената сүрдээҕин сөҕөр уонна куттанар. 1763 сыллаахха саҥа кэмэндээн Фридрих Плениснер Чукоткаҕа кэлэ сылдьан Анадырь баартыйатын сабарга, «бесполезна и народу тягостна» диэн этии киллэрэр. Ол кэннэ нууччалар сэриинэн буолбакка, бэрик биэрэн, “эйэлээхтик” алтыһан элбэҕи ситиһэллэр. Екатерина II “Устав об управлении инородцев»” диэн докумуонунан чукчалар 10 сыл дьаһаахтан босхолоноллор, бэйэлэрин истэригэр сууту, дьаһааҕы тус баҕаларынан көрөн биэрэр көҥүл ылаллар. Онон Арассыыйа уонна Сибиир холбоһуутугар бэриммэтэх, тиһэҕэр диэри охсуспут буойун омук – чукчалар.

1461125006 3

Чукча диэн туох тылый?

8815 900

XVII үйэтээҕи докумуоннарга “чаучу” диэн тылы “чукча” диэн суруйбуттара хаалан хаалбыт эбит. “Чаучу” – “таба баайдаах” диэн суолталаах. Муора кытылын чукчалара бэйэлэрин “анкаль’ыт”–“муора норуота”, эбэтэр “рам’аглыт”–“кытыл олохтоохторо” дэнэллэр эбит. Онтон чукчалар уопсайынан бэйэлэрин “луораветлан” дэнэллэр, ол аата “дьиҥнээх дьон” диэн тылбаастанар.

Тыллара, итэҕэллэрэ, дьарыктара

джимми Нельсон хаарытскалата

 Чукоткалыы-камчаткалыы тыл салаатыгар киирэр. Хас да диалектаах:

  • илиҥҥи (а.э. уэленскай – литэрэтиирэлии тыл);
  • арҕааҥҥы (певекскэй);
  • энмыленскай;
  • нунлингранскай;
  • хатырскай.

Итэҕэллэрэ – ойууннааһын, анимизм (иччилэргэ, айыыларга сүгүрүйүү). Онтон XX үйэҕэ үксэ Нуучча таҥаратын дьиэтигэр сүрэхтэммиттэр. Ол эрээри билигин даҕаны түҥ былыргы итэҕэллэрин илдьэ сылдьар дьон бааллар.

Чукчалар сүрүн хаһаайыстыбалара – таба иитиитэ, балыктааһын. Муора кытылыгар олорор чукчалар муора кыылларын бултууллар эбит: кыһын уонна саас – ньиэрпэ, түлүөн, онттон күһүн уонна сайын – муорса уонна киит.

Саха сирин Чукчаларын ассоциациятын бэрэссэдээтэлинэн Галина Кемлиль үлэлээн-хамсаан кэлбитэ. Онтон былырыын муус устар 16-17 күннэригэр буолбут Саха сирин чукчаларын сийиэһигэр Ускуустуба оскуолатын муусука учуутала Жанна Дьячкованы саҥа бэрэссэдээтэлинэн талбыттара. Кинини кытта сэһэргэһэн тыл-өс кыһалҕатын, инники быланнарын туһунан туоһуластым.

жанна дьячкова

–Луораветлан диэн ааттанаргытын эрдэ истибэт этим...

–Дьиҥинэн, “лыгъоравэтльат” (кини саҥарбытын кэннэ сатаан үтүктүбэтэҕим). Биһиги чукча диэн оннугар ити ааппытын сөргүтээри гынабыт.

–Тоҕо?

–Тоҕо диэтэххэ, дьиҥнээх, уопсай ааппыт. Чукча табаһыт эрэ диэн суолталаах.

–Ааспыкка чукчалар сийиэстэрэ этэҥҥэ ааспыта дуо? Арассыыйа атын муннуктарыттан чукчалар кэлбиттэрэ дуо?

–Үчүгэйдик ааспыта, сүрүннээн, тылбыт кэскилин туһунан ырыппыппыт. Суох, атын сиртэн кэлбэтэхтэрэ, бэйэбит эрэ. Оруобуна биһиги сийиэспит күнүгэр кинилэр антах эмиэ тэрээһиннээх этилэр. Аны 2 сылынан Колымскайга сийиэс буолуохтаах, онно кэлиэхтээхтэр.

–Сийиэскэ, сүрүннээн, тыл кыһалҕатын ырыппыккыт. Оҕо саадыттан саҕалаан чукча тылын үөрэтэллэр дуо?

–Оннук. Биһиэхэ прикладной ускуустубабыт киэҥник биллэр, ойуу-дьарҕаа, үҥкүү-битии – барыта этэҥҥэ эрээри, тыла суох ханнык омук баар буолуоҕай? Ол иһин омук быһыытынан тыыннаах хаалар суолбут – тылбыт. Тыл кыһалҕата олус сытыы. Аллараа Халыма Халарча нэһилиэгин Колымскай диэн сэлиэнньэтигэр чукча тылын оҕо саадыгар уонна оскуолаҕа 1-11 кылааска үөрэтэллэр.

IMG 20170425 WA0015

–Ол аата нэдиэлэҕэ хас чаас?

–3 чаастаахпыт. Учууталлар үөрэтэллэригэр олус уустук. Тоҕо диэтэххэ, дьиэлэрин иһигэр оҕолор чукчалыы буолбакка, нууччалыы кэпсэтэллэр.

–Ыччат ийэ тылын төһө билэрий?

–Кырдьыгынан эттэхпинэ, мөлтөх. Арай үгэс буолбут (традиционнай) хаһаайыстыбанан дьарыктанан эрэ ыччат бэйэтин эйгэтигэр сылдьан кэпсэтэр. Онтон киин сиргэ кэллилэр даҕаны умналлар, нууччалыы кэпсэтэллэр. Ол – Саха сирин таһыгар олорор чукчаларга эмиэ баар кыһалҕа.

–Тылгыт хас да диалекка арахсар эбит дии. Атын дойду чукчаларын кытта өйдөһөргө уустук дуо?

–Уустуга суох ээ, өйдөһөбүт. Арай олох аҕыйах тылы өйдөһүмүөхпүтүн сөп. Сүрүнүн барытын үчүгэйдик өйдөһөбүт. –

–Бэйэҥ чукча тылын үчүгэйдик билэҕин дуо?

–Билэбин. Уопсайынан, биһиги көлүөнэ күннээҕи олохпутугар чукча тылынан кэпсэтэбит. Эрэлбит – ыччаппытыгар. Бу кэтээн көрдөхпүнэ, кэлиҥҥи кэмҥэ “уһуктан” эрэр курдукпут. Кэнчээрибит бэйэтин чукчабын диэн, уникальнай, эриэккэс норуот буоларын өйдөөн эрэр дии саныыбын.

–Туох эмэ чэпчэтии (льгота) көрүллэр дуо? Холобур, устудьуоннарга?

–Урут баар этэ... Билигин оннук льгота суох буолбут быһыылаах. Оннооҕор ХИФУга Хотугу филология хаапыдыратыгар чукча тылын уһуйааччыта ыстаатын сарбыйбыттар этэ. Билигин онно биир чукча тыллаах устудьуон үөрэнэ сылдьар буолуохтаах. Уһуйааччыта суох тугу үөрэтэрэ буолла?..

–Инникитин туох былааннааххытый?

–Былааммыт үгүс. Тылбытын сайыннарыы, туттуллар эйгэтин хаҥатыы. Дьысаакка 1,5-2 саастаах оҕолору кытта үлэ ыытар былааннаахпыт. 2011 сыллаахтан билиҥҥэ диэри чукча тылынан 5 кинигэ бэчээккэ тахсыбыта. Инникитин даҕаны итинник саҥа кинигэ тахса туруоҕа.

Сардаҥа Борисова

Тарҕат:

Ырытыы  

халыма- хаалыма
0 халыма- хаалыма 30.04.2018 04:32
Ваше мнение : олорор эйгэни уонна тугунан дьарыгыран аһаан- таҥнан ыал буолан олороргун культура диир буоллахпытына- культура уларыйдаҕына тыл эмиэ уларыйар,сыыйа атын тылга көһөр: бу кэмҥэ,бу эйгэҕэ,бу үлэҕэ- хамнаска,көргө- нарга, ,үөрэххэ туттуллар тылга.
Ответить
WilliamMooca
0 WilliamMooca 02.09.2018 10:13
Ученые из Аризонского университета и Норвежского университета наук о жизни исследовали бактерии, обитающие в кишечнике медоносных пчел., подробнее об этом читайте на сайте dom-lady.ru
Ответить
Clintongor
0 Clintongor 09.09.2018 21:15
покрасить кухонный гарнитур http://blitz-remont.ru/arxitektura-i-dizajn/kuxonnyj-garnitur-obnovlyaem-fasady-samostoyatelno.html
Ответить
Kevinmom
0 Kevinmom 11.09.2018 22:20
Модные женские советы здесь zdorovaya-life.ru
Ответить
Michaeldam
0 Michaeldam 11.09.2018 23:18
Новости медицины тут griskomed.ru
Ответить
Claudefrida
0 Claudefrida 12.09.2018 01:38
Последние новости строительства здесь distroy.ru
Ответить
RicardoLer
0 RicardoLer 12.09.2018 07:54
Последние новости здесь mybiysk.ru
Ответить
Donaldrig
0 Donaldrig 14.09.2018 06:35
Женские новости тут delodom.com
Ответить
Charlesfig
0 Charlesfig 16.09.2018 19:31
Последние новости Армении здесь lratvakan.com
Ответить
JeffreyMon
0 JeffreyMon 17.09.2018 07:53
Последние автомобильные новости здесь autoisauto.ru
Ответить
Rafaelnum
0 Rafaelnum 17.09.2018 08:14
Популярные женские новости тут laform.ru
Ответить
DanielMum
0 DanielMum 18.09.2018 06:42
Модные женские советы здесь ppfood.ru
Ответить
RichardPoxia
0 RichardPoxia 19.09.2018 22:15
Последние мировые новости здесь www.planetoday.ru
Ответить
Curtisfex
0 Curtisfex 20.09.2018 14:52
Последние женские новости здесь logwoman.ru
Ответить
Davidvop
0 Davidvop 21.09.2018 06:09
Автомобильные новости здесь drive-land.net
Ответить
DanielBLAPS
0 DanielBLAPS 22.09.2018 21:13
Свежие кулинарные рецепты тут cakeblog.su
Ответить
WilliamNep
0 WilliamNep 25.09.2018 09:10
Отличный строительный портал здесь vystroim.com
Ответить
MarvinTon
0 MarvinTon 26.09.2018 01:58
Последние новости шопинга здесь tvoirazmer.ru
Ответить
JimmyRek
0 JimmyRek 27.09.2018 08:06
Последние автомобильные новости здесь drivim.ru
Ответить
PatrickLoolO
0 PatrickLoolO 27.09.2018 22:44
Последние женские новости здесь french-foto.ru
Ответить
Jessesnize
0 Jessesnize 01.10.2018 06:44
Новости компьютерного мира тут alvarvas.com
Ответить
Terrynaing
0 Terrynaing 01.10.2018 07:27
Новости хай тек здесь 1st-digital.ru
Ответить
Davidfiz
0 Davidfiz 03.10.2018 20:08
Самые свежие женские новости тут babybynature.ru
Ответить
VincentWek
0 VincentWek 03.10.2018 20:37
Последние строительные советы здесь 495realty.ru
Ответить
Jamesrorry
0 Jamesrorry 06.10.2018 09:35
Последние модные стрижки здесь chyolka.ru
Ответить
Herberterype
0 Herberterype 07.10.2018 11:34
Последние новости андроид здесь hi-android.net
Ответить
JasonCet
0 JasonCet 09.10.2018 07:17
Последние женские секретики здесь www.foto-volos.ru
Ответить
Geraldnut
0 Geraldnut 09.10.2018 07:57
Строительные советы здесь www.overbag.ru
Ответить
BillyFup
0 BillyFup 11.10.2018 05:57
Новости народной медицины здесь medata.org
Ответить
JamesBop
0 JamesBop 11.10.2018 20:55
Последние строительные новости здесь sportdon.ru
Ответить
Jessesnize
0 Jessesnize 13.10.2018 07:18
Новости строительного мира тут npbau.ru
Ответить
Timothyflape
0 Timothyflape 14.10.2018 07:08
Последние новости Томской области здесь tom3.ru
Ответить
Matthewpoith
0 Matthewpoith 14.10.2018 08:20
Последние строительные новости здесь ctoday.ru
Ответить

Ырытыыгын суруй

Защитный код
Обновить

Бүтэһик сонуннар