Суруйар эйгэҕэ сыһыаннаах уолчааны икки сыл анараа өттүгэр көрсөн, кэпсэтэн, билсэн турардаахпын. Онно кини кырдьаҕас киһилии боччумнаах тылын-өһүн, санаатын сөҕө-махтайа истибиттээхпин уонна “суруйар эйгэҕэ тыыппалаах оҕо тахсыыһы” диэн испэр сэмэйдик сылыктыы санаабытым.
Эрэдээксийэбит бүгүҥҥү ыалдьыта – 22 саастаах Эльдар САДОВНИКОВ, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ АБ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн 5 кууруһун устудьуона. Саха литэрэтиирэтин хаапыдыратын “Айар үлэһит” идэтигэр быйыл бүтэрэн, суруйар дьон кэккэтэ өссө биир чаҕылхай, аныгылыы көрүүлээх-истиилээх ыччатынан эбиллэр.
— Хоту дойду хоһуун ыччата, төрдүгүн-уускун, хантан сыдьааннааххын кэпсиэҥ дуу?
— Дьэ, чахчы, төрөөбүт дойдум устуоруйатын, төрүттэрбин үөрэтэбин ахан. Абый улууһун Муҥурдаах нэһилиэгиттэн, Сыаҥааннаах сэлиэнньэтиттэн төрүттээхпин. Нэһилиэгим соторутааҕыта 100 сылын бэлиэтээтэ. Аҕам Андрей Николаевич Садовников – ОДьХХ эйгэтин үлэһитэ, ийэм Айталина Фёдоровна Павлова – В.Н. Дохунаев аатынан Муҥурдаах орто оскуолатын алын сүһүөх кылааһын учуутала, СӨ үөрэҕириитин туйгуна. Абый улууһугар төрөөбүттэрэ, улааппыттара, биир кылааска үөрэммиттэрэ. Ийэбинэн эһэм Фёдор Авксентьевич Павлов Кэбээйиттэн төрүттээх, СӨ т/х туйгуна, СӨ т/х бочуоттаах бэтэрээнэ, Муҥурдаах нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. Эбэм Мария Дмитриевна Павлова өр кэмҥэ атыы-эргиэн эйгэтигэр үлэлээбитэ. Иккиэн – үрдүк үөрэхтээх зоотехниктар. Аҕабынан эбэм СӨ үөрэҕириитин туйгуна, “За вклад в развитие Абыйского района” бэлиэлээх Ирина Герасимовна Садовникова ырыаҕа ылланар Күөх Ньурбаттан төрүттээх. Эһэм Николай Васильевич Садовников киинэ мэхээнньигэ идэлээҕэ, нэһилиэк култуурунай олоҕор көхтөөх кыттара, 40-тан тахса сыл устата нэһилиэк Саҥа дьылыгар солбуллубат Тымныы Оҕонньор этэ. Артыыс талааннааҕа. Хомойуох иһин, былырыын олохтон туораабыта. Онон икки өттүттэн эһэм, эбэм атын улуустартан кэлэн, Абыйга дьоллорун булбут дьон буолаллар. Эһэм аҕата Авксентий Иванович Павлов Горнай улууһуттан төрүттээх. Эбэм аҕата Герасим Николаевич Тимофеев Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх. Ону таһынан төрүттэрбэр нууччалар (Абыйга олохсуйбут дьон) эмиэ бааллар. Аймахтарбын билэбин, билсэ сатыыбын. Сахалыы толкуйга салайтаран, бигэ туруктаах, силистээх-мутуктаах мас кэриэтэ буолаары, төрүттэрбин кырабыттан үөрэтэбин. Бу дьонтон, хос эбэлэрбиттэн, эһэлэрбиттэн, үтүмэн элбэх ыччат тарҕаннаҕа дии. Ону тумнан ааһар кыаҕым суох. Бу – өбүгэм күүһэ, сорҕото.
Бииргэ төрөөбүт үспүт. Эдьиийим Камила Сыаҥааннаахха олорор, үлэлиир, буҕаалтыр идэлээх, кэргэннээх, биир уоллаахтар. Игирэ быраатым Ренат – ХИФУ Горнай үнүстүүтүн 4 кууруһун устудьуона, спортсмен.
— Игирэлэргит. Дьэ, игирэ буолар хайдах эбитий? Бырааккыныын өй-санаа, мөссүөн, быһыы-таһаа, өттүнэн, олоххо көрүүгүтүнэн төһө майгыннаһаҕытый?
— Ренаттыын 2003 сыллаахха, Ылдьыын таҥара күнүгэр, атырдьах ыйын 2 күнүгэр, Дьокуускайга төрөөбүппүт. Биир мүнүүтэ эрэ арыттаахпыт. Атын-атын соҕуспут хара маҥнайгыттан биллибитэ диэххэ сөп. Улаатан истэхпит аайы майгыннаһар өрүппүт аҕыйаан иһэр (күлэр). Ол да буоллар, биллэн турар, саамай өйдөһөр киһим буоллаҕа, ардыгар саҥата-иҥэтэ суох, аҥаардас харахпытынан да “кэпсэтэн” ылыахпытын сөп. Олоххо көрүүбүт син тэҥ соҕус эрээри, бу устудьуоннуур кэмҥэ хас биирдиибит тус-туспа эйгэлэнэн, доҕоттордонон, уларыйан, үүнэн-сайдан өссө уратыласпыт курдукпут. Оннук буолуохтаах даҕаны. Мэлдьи бииргэ сылдьар игирэлэр баалларын сөҕө көрөбүт. Биһиги оннук буолбатахпыт. Тоҕо диэтэххэ, оҕо сылдьан эмиэ атын-атын эйгэҕэ сылдьыбыппыт, уопсай доҕорбут суох. Эбэн эттэххэ, убай буоларым син биир биллэр дии саныыбын. Ол эрээри миигин үчүгэйдик билбэт дьон Ренаты бииргэ төрөөбүт убайым дии саныыллар (күлэр). Успуорду өрө туппут киһи аҕа курдук көстөрө баар суол. Игирэ диэн – айылҕа дьикти уонна ураты оҥоһуута, айымньыта буолара чахчы. Маннык дьоҥҥо киһи ылла да кэпсээбэт күүстээх ситим баар. Бэйэ-бэйэбититтэн ыраах сылдьарга үөрэммиппит син ыраатта эрээри, кэнники ахтыһар курдук буолбуппут.
— Эдэр киһиэхэ олоххо көхтөөх көрүүҥ, олоҕу кырдьаҕас киһилии көрөрүҥ, ырытарыҥ, айарыҥ-тутарыҥ сөхтөрөр. Иитиллии үтүө түмүгэ дуу?
— Оннук. Икки төрөппүттээх, икки эбэлээх, эһэлээх буолан, дьоллоох улааппыппыт. Бэйэм дойдум элбэх кырдьаҕаһын кытта кэпсэтэн, интервью ылан, алтыһан улааппытым. 2018 сыллаахха Д.П. Левина диэн учууталбыныын «Муҥурдаах нэһилиэгин номохторо уонна үһүйээннэрэ» диэн үлэни таһаартаран, оскуола түмэлигэр туттарбыппыт. Өссө сэттискэ үөрэнэ сырыттахпына, Кыайыы күнүн көрсө сэрии тулаайаҕа В.З. Тимофеев ыалдьыттаан ааспыта. Сэрии тулаайаҕа буоларын, эрэйи эҥээринэн тэлэн улааппытын, дьылҕата кинини Үөһээ Бүлүүттэн ыраах Абый сиригэр тиксиһиннэрбитин, олох кытаанах тургутууларын модун санаатынан кыайбытын истэн соһуйбутум. Кэпсээнэ өйбүттэн төрүт тахсыбатаҕа. Наһаа аһыммытым... Ол күнү быһа хас биирдии этиитин эргитэ санаабытым уонна Захарович туһунан кинигэ суруйарга быһаарыммытым, тута тутулун торумнаан барбытым. Кыайыы күнүттэн кынаттаммыт кинигэбин түөрт сылынан, учууталым А.Г. Сорокоумова күүскэ өйөөн, онуска сылдьан, илиибэр туппутум. Киһи тылынан эппэт үөрүүтэ, киэн туттуута этэ... Учууталбын кытта өссө 2021 сыллаахха «Сыаҥааннаахтар сэрии ыар сылларыгар» диэн улахан кинигэни суруйан таһаарбыппыт. Сэрии кэмигэр олорбут, үлэлээбит дьону, төрөөбүт оҕолору барыларын киллэрбиппит, сырдаппыппыт. Сүрэхтэниитэ Дьокуускай куорат Национальнай бибилэтиэкэтигэр буолбута.
Сүрүн ситиһиилэрэ:
ХИФУ ректорын Харыйатын кыттыылааҕа, Саха литэрэтиирэтин хаапыдыратын Бүөтүр Тобуруокап аатынан истипиэндьийэ, СӨ Судаарыстыбаннай мунньаҕын (Ил Түмэн) А.Илларионов аатынан суруналыыстыка эйгэтигэр истипиэндьийэ лауреаттара, Бүтүн Арассыыйатааҕы А.Вознесенскай аатынан суруналыыстыка уонна литэрэтиирэ эйгэтигэр истипиэндьийэ лауреата.
— Суруйар эйгэ хонуутугар кимиилээхтик суруйа, айа-тута сылдьаҕын. Суруйууларгын көрө астынабын. Суруйар эйгэ үлэһиттэриттэн кимнээҕи холобур оҥостоҕун, тоҕо?
— Суруйуу киэҥ аартыгар учууталым, суруналыыс Анастасия Сорокоумова киллэрбитэ. Биир дойдулаахпыт, биллэр суруналыыс Николай Ребров эмиэ сабыдыаллаабыта диэтэхпинэ, омун буолуо суоҕа. Кини Абыйбыт, Сыаҥааннаахпыт дьонун туһунан кинигэлэрин сэҥээрэбин. Улуустааҕы «Хотугу кыым» хаһыакка бастакы ыстатыйам 2016 сыллаахха бэчээттэммитэ. Онтон ыла барыта саҕаламмыта. «Кэскил» хаһыакка эмиэ суруйар этим. Үөрэххэ да киирэн баран, «Кэскил”, “Саха сирэ”, “Эдэр саас”, “Ил Түмэн», «Кэм” таһаарыыларга үлэлээтим. Чахчы, элбэх суруналыыһы кытта билистим, ыкса алтыһабын. Холобур оҥостор икки убайдаатар убайдаахпын уонна икки эдьиийдээхпин. Ол Борис Павлов, Иван Ушницкай, Анисия Иевлева уонна Надежда Осипова буолаллар. Кинилэри хорсуннарын, күүстээх, уус-уран тылларын иһин сэҥээрэбин, сүгүрүйэбин. Борис Иванович салайыытынан “Кэм” историко-культурологическай сурунаалы таһаарсабын. Иван Петровиһы уонна миигин “Эдэр саас” хаһыат ситимнээбитэ. Оттон Анисиялыын тапталлаах “Кэскил” хаһыаппыт уонна ийэ тылбыт тула уопсастыбаннай үлэбит ситимниир. Надежда Осипова тыйаатырга тапталбын сурукка тиһэргэ, испэктээги ырытарга үөрэтэр.
— Кинигэ биһирэмнэригэр, атын да тэрээһиннэргэ лоп бааччы, хорутуулаахтык, ыраастык сахалыы саҥараргын астына истэбин. Араатардыыр талаан айылҕаттан баар курдук.
— Тыый, махтанабын... Оҕо эрдэхпиттэн дьон иннигэр элбэхтэ саҥаран-иҥэрэн, кыттан кэллим. Онон билигин олус холкубун. Хаһан баҕарар, ханна баҕарар тыл этэр кыахтаахпын дии саныыбын. Киһи санаатын этэрэ наһаа үчүгэй. Агдам иһигэр тиҥирэччи тэбэр сүрэҕим суруйууга эрэ буолбакка, саҥарыыга эмиэ талаһар быһыылаах. Суруксут киһи саҥарар кэмигэр саҥарыахтааҕа кытта барыта хараҕар көстөн кэлэр курдук. Мин ону соппутуойга, дэпиискэ тиийэ көрөбүн. Кэнники хоһооннору быһа тардан ааҕар, киллэрэр идэлэнним. Бу -- эмиэ дьикти. Бэйэм хоһоон суруйарым, «Сэргэлээх уоттара” куруһуокка сырыттарбын да, урут хоһоону дьон иннигэр ааҕарбын сөбүлээбэт этим.
— Ыччат ийэ тылын билбэт, суруйбат, аахпат буолан эрэр дэһэбит. Ол төһө оруннааҕый? Куорат уонна тыа сирин оҕото уратылаһар дуо, хайдах?
— Барыта икки өрүттээх. Чахчы, оннук буоллаҕа. Ол эрээри биһиги билигин атын таһымҥа тахсан эрэбит диэн көрөбүн. Ол – үөрэх суола. Кыһалҕа, чахчы, элбэх. Ол кыһалҕалары ыйыынан, этиинэн эрэ муҥурдаммакка, быһаарарга дьулуһар баҕа баар буолбут. Ийэ тылбытын туруулаһар дьон өссө элбээбит. Бэйэм тыл билимин хандьыдааттара, уопсастыбанньыктар Саргылана Карманова-Ноева, Мария Кириллина көҕүлүүр “Ааҕар Саха сирэ” түмсүүгэ баарбын. Быйыл «Ийэ тыл» пуорум иккиһин ыытылынна. Онно эмиэ көхтөөхтүк кытынным. Онон, чахчы, тылбытын туруулаһар дьон кэккэтигэр сылдьан элбэххэ үөрэнэбин. Дьиҥэр, оҕону сахалыы үөрэтэргэ усулуобуйа баар. Ол эрээри оҕоҕо ийэ тылыгар тапталы уһугуннарыах тустаахпыт. Бастатан туран, оннук эйгэни дьиэ кэргэнэ түстүүр. Оттон учууталлар күүс-көмө буолаллар. Куорат уонна тыа сирин оҕолоро, биллэн турар, олох атыттарын да үрдүнэн, син биир үөрэҕи ханнык баҕарар таһымҥа ылыныан сөптөөх дьон. Кинилэр өссө да үнүгэс кэриэтэ буоллахтара.
— Дьол кыыма хаһан ордук кыламныырый?
— Киһи бу сиргэ олорорунан, доруобайынан, ийэлээх, аҕалаах буоларынан дьоллоох. Ол гынан баран, арыый кыраҕытык көрдөххө, сыралаах үлэм сыаналаннаҕына, улахан дьол кууһар. Ол курдук, 2018 сыллаахха аатырбыт «Артек» лааҕырга сылдьан, 2022 сыллаахха Москубаҕа федеральнай меэжэтническэй суруналыыстыкаҕа үөрэнэн, 2025 сыллаахха Владивостокка баран, Бүтүн Арассыыйатааҕы суруналыыстыкаҕа уонна литэрэтиирэҕэ Андрей Вознесенскай аатынан истипиэндьийэни ылан, дьолломмутум. Көтүөхпүн кынатым эрэ суоҕа. Ону таһынан Бүөтүр Тобуруокап, Афанасий Илларионов ааттарынан истипиэндьийэлэри тутан, ис туругум холку уонна бигэ. Биэс сыл устата ситиһиилээх устудьуон быһыытынан көрдөрдүм диэн сэмээр үөрэбин.
— Быйыл бүтэрэҕин. Салгыы туох былаан баар? Инникитин суруналыыстыкаҕа олоххун аныыр былаан баар дуу?
— Оннук. Биэс сыл ааһа оҕуста. Дьупулуомум үлэтин суруйа сылдьабын. Билимҥэ салайааччым, тыл билимин дуоктара Валентина Григорьевна Семёнова буолар. Кини – хаапыдырабыт сэбиэдиссэйэ, кураатарым, күндүтүк саныыр учууталым. Ким да инникитин тымтыктанан көрбөт буоллаҕа. Ол эрээри киһи тус кыаҕынан инникитин, сайдыытын туһугар күүһүн уурар, элбэххэ эрэнэр. Былырыыҥҥыны кытта тэҥнээтэххэ, саҥа сыал-сорук, былаан толору. Суруналыыстыка эйгэтэ билигин уустук турукка сылдьар диэн аһаҕастык этиэххэ, билиниэххэ наада. Ол да буоллар олохпун аныырга бэлэммин. Ону таһынан билим эйгэтин (литэрэтиирэни чинчийии) уонна судаарыстыбаннай үлэни, сулууспаны сэҥээрэ көрөбүн.
Саргылаана БАГЫНАНОВА
