Киир

Киир

Ааспыт нэдиэлэҕэ ардах курулатан аҕай биэрдэ. Сарсыарда үлэбэр баран истэхпинэ, Эмиэрикэттэн сылдьар ыалдьыппыт Ленора Гренобль чалбаҕы туораан иһэр. Ол иннинэ кинини биирдэ көрсүбүттээхпин. Хата, бэйэбин сэрэтэр, “суол уунан туолбут, сэрэн” диэн мичээрдээт, ааста. Нуучча тылын эндэппэккэ билэр. Дойдутугар көтөөрү кынатын куурда сылдьар, онон көрсүбүччэ, туох сыаллаах-соруктаах ыраах Саха сиригэр кэлбитин туһунан кыра интервью ыллым.

– Нью-Йорк ыстаатыгар төрөөбүтүм. Чикаго университетыгар лингвист идэтигэр үөрэммитим. Учуонай истиэпэнин ылаары Калифорния университетыгар туттарсыбытым. Онно нуучча тылын баһылаабытым. Эмиэрикэ университетыгар элбэх уонна хаачыстыбалаах билим ыстатыйаларын таһаартардаххына, уһуйааччынан үлэҕэ ылаллар. Ол курдук, 1995 сыллаахха Калифорния университетыгар бастайааннай үлэһитинэн анаабыттара. Онно үлэлии сылдьан, сүтэр кутталлаах тыллар дьылҕаларын чинчийэргэ санаммытым.

– Тоҕо? Инникилээх үлэ иһин харчы көрүллэриттэн дуо?

– Учуонай буолар түгэммэр, тугу эмэ туһалааҕы, уопсастыбаҕа суолталааҕы оҥоруохпун баҕарарым. Ол хайысханан дьарыктанарбар аҕыйах ахсааннаах норуот тылын талыахтааҕым. Өөр-өр толкуйдаан баран, эбэҥки тылын талбытым. Тоҕо диэтэххэ, эбэҥки тылынан син балай эмэ киһи кэпсэтэр-билэр. Холобур, отой сап саҕаттан тутулуктанан турар тылы ылар эмиэ уустук. Чэ, холобур, ительмен тылын диэҕиҥ. Бу тылынан икки эрэ киһи кэпсэтэр, ону да кырдьаҕастар. Ыччата ительмен тылынан кэпсэтиэн кыбыстар, тылын сөргүтэр баҕата суох. Оннук дьону кытары үлэлээн киһи туох да үөтэлээҕи оҥорбот.

– Нууччалыы эндэппэккэ билэҕин дии, Эмиэрикэҕэ ити курдук таһымнаахтык үөрэтэллэр дуу?

– Санкт-Петербург куоракка Надежда Булатова диэн хотугу норуоттар тылларын чинчийэр исписэлиис баар. Киниэхэ стажировкаламмытым. Уонна 1990-с сыллар бүтүүлэригэр Саха сиригэр, Иенграҕа хонуу эспэдииссийэтигэр айаннаабытым. Олохтоохтору кытары көрсүбүтүм, эбэҥки тылын үөрэппитим. Кыратык билэбин. Билигин эбээн тылын сэҥээрдим, үөрэппитинэн барыахтаахпын.

Grenoble 1 0

– Иенгра олоҕо-дьаһаҕа хайдах этэй?

– 1990-с сыллар бүтүүлэрэ уустук кэм буоллаҕа. Миэхэ сүрүнэ тылы билиилэрэ этэ. Уонна онно үктэммэтэҕим быданнаатаҕа, билигин хайдах эбитэ буолла диэн бэйэм сэҥээрэбин. Гренландияҕа эспэдииссийэҕэ сылдьыбыттаахпын, онон Саха сиригэр долгуйбакка кэлбитим. Гренландияҕа 20-25 кыраадыс эрэ тымныйар. Саха сиригэр быдан тымныы.

– Гренландияҕа тыл тутулун чинчийэ бардаҕыҥ дии? Киһи холобур оҥостуон сөп дуо?

– Оҥостуон сөп. Сүрүн тыллара – гренландиялыы, атыннык эттэххэ инуитскай дэнэр. Ол аата хас биирдии гражданин гренландия тылынан үөрэҕи баһылыыр, салалта, суут-дьыала таһымыгар кэпсэтэр-билсэр кыахтаах. Гренландия улахан территориялаах сир, аан дойду үрдүнэн киэҥ арыы буоллаҕа. Ол да буоллар баһыйар аҥаара киһи олохсуйарыгар сөбө суох. Нэһилиэнньэтэ кыра, 57 эрэ тыһыынча, улахан аҥаара – инуиттар. Киин куораттара Наук диэн. 17,000 эрэ киһилээх. Аан дойдуга тыл быраабыгар, бэлиитикэтигэр ханнык дойду холобур буолуон сөбүй диэтэххинэ, үгүс киһи Гренландия диэҕэ. Даҕатан быһаарар буоллахха, аан дойду үрдүгэр баар олохтоох омуктартан тыл боппуруоһугар инуиттар быдан ордук бырааптаахтар. Инуиттар тылларын кыһалҕаларын бэйэлэрэ быһаараллар. Ол да буоллар Гренландия олохтоохторо монолингвизмҥа (биир тылы билиигэ) таласпаттар. Төттөрүтүн, хас биирдии киһи иккилии-үстүү тылы билиэхтээх диэн өйдөбүллээхтэр. Онон кинилэр гренландиялыы эрэ билбэттэр, даниялыы уонна аангылыйалыы үчүгэйдик саҥараллар. Билигин гренландиялыы тыл кэннэ иккис сүрүн тыл ханнык буолуохтааҕын тоҕоостоохтук ырыта сылдьаллар: аангылыйалыыта ордук дуу, даниялыыта дуу диэн.

– Дьокуускайга эбэҥки тылын чинчийэ кэлэ сылдьаҕын дуо?

– Сыл анараа өттүгэр ХИФУ Омук тылын институтуттан Людмила Заморщикова бырайыакка кыттыс диэн сурук суруйбута. Үөрүүнэн сөбүлэспитим. Атын-атын тыллаах омуктар мэлдьи бэйэ-бэйэлэрин кытары алтыһа сылдьар буоллахтарына, бу тыллар тутуллара уларыйыан сөбүн билэбит. Тыл да, этии да тутула атын тылга сабыдыаллыан сөп. Дьон хайа эрэ тылынан саҥаран бүтэрэ экэниэмикэ уонна бэлиитикэ дьайыыта буолар. Дьон-сэргэ син биир барыстааҕын тала сатыыр, аҕыйах эрэ киһи саҥарар, үлэҕэ туттуллубат тылы үөрэтэн эрэйдэммэт. Бырайыакпыт иһинэн баһыйар тыл баһыйтарар тылга хайдах дьайарын, тугун уларытарын билии, туохтан сэрэхэдийэри сабаҕалыа этибит. Бу тутуллара уларыйыытыгар ханнык лингвистическэй уонна психолингвистическай бырассыас барбытын көрүөхтээхпит. Оччоҕо чөл алтыһыы (здоровый языковой контакт) стратегиятын оҥоруо этибит. Бырайыакпыт географията – Арассыыйа хотугулуу-илиҥҥи өттө. Бу бырайыакка куорака, сэлиэнньэҕэ буола турар, сүтэр кутталлаах тыллар уларыйыыларын чинчийэбит. Дьокуускай куорат аныгы олох тэтимигэр олус түргэнник, хорсуннук уларыйа турар хотугу куорат буолар. Бу үлэбитигэр сүрүн болҕомтону нуучча, саха, ону тэҥэ сүтэр кутталлаах эбээн уонна эбэҥки (Тоҥус тыллара), чукча (Чукотскай-Камчатскай), дьүкээгир (баҕар, ураал тылларын) тылларын алтыһыыларын чинчийэбит. Манна саамай интэриэһинэйэ диэн, бу тыллар бары тус-туһунаннар. Ол иһин тыл булкуһуутун, тутула уларыйар процеһын, хайдах алтыһалларын, ханнык тыл сабыдыаллыырын кэтээн, мозаика курдук хартыына тахсан кэлиэхтээх. Бырайыак чэрчитинэн сыл ахсын үөрэтэр сэминээр ыытабыт. Кэлин бу тиэмэнэн дьарыктанар, тылы докумуоҥҥа тиһэр уонна психолингвистика салаатыгар исписэлиис устудьуоннары, лингвистэри үөрэтэн таһаарарга үлэлиэхтээхпит.

– Эмиэрикэ олохтоох омуктара эмиэ улахан кыһалҕалаахтар дии. Национальнай бэлиитикэ хайдаҕый?

– Арассыыйаттан туох да уратыта суох. Эмиэрикэ олохтоох омуктарын, аҕыйах ахсааннаах норуоттар тыллара сүттэ да диэххэ сөп. Бары аангылыйа тылыгар көстүлэр. Холобур, навахо диэн омук ыччата тылын билбэт буолла. Сүрүн төрүөт – үөрэх, эксээмэн. Эксээмэн барыта аангылыйалыы барар. Онон, төрөппүт куттанан, оҕом үөрэҕи ылыа суоҕа диэн, аангылыйалыы билэригэр болҕомтотун уурар. Бүттэҕэ ол. Арай аляскалар син туруорса сатыыллар. Гавайскай тылы судаарыстыбаннай ыстаатыстаабыттара. Дьылҕата хайдах буолара кэлин биллиэ турдаҕа. Тылы харыстыыр буоллахха, саха тылыгар эмиэ сыһыаннаах – үөрэҕинэн эрэ муҥурдаммакка, саамай сүрүнэ – дьиэҕэ кэпсэтиҥ. Тыл дьиэ иһигэр кэпсэппэтиҥ да симэлийэр эрэ дьылҕаланар. Этэргэ дылы, “ытаабат оҕону эмсэхтээбэттэр”.

Гренландия5а

– Манна кэлэргин бырайыак чэрчитинэн төлөөтүлэр дуо?

– Оннук. “Фонд по сохранению языков” үбүлүүр. Бу аата үлэ уоппуската диэҥҥэ сылдьабын. Уоппуска ылабыт, ол кэмҥэ ханна эмэ баран үлэлиибит.

– Дьиэ кэргэн баар дуо?

– Баар. Икки оҕолоохпун, улахаттар. Онон кэлэрбэр-барарбар мэһэйдэппэппин, маннык үлэлиирбиттэн астынабын. Биирдэ оҕом кэлэ сылдьыбыттаах. Түптээн олорор куоратым Чикаго – улахан куорат, манна чуумпу, уоскулаҥ, дьон быдан үтүө. Бэлиэтии көрбүтүм – таксыыһыттар олус диэн эйэҕэстэр (күлэр).

– Бу бырайыаккыт төһө өр үлэлиирий?

– Пуондабыттан ылбыт граным 2021 сыллаахха диэри үлэлиир. Онон син өр кэмҥэ Саха сиригэр үлэлиибин. ХИФУга үлэлиир кэллиэгэлэрбин кытары быдан улахан бырайыактары олохтуур туһунан кэпсэтэ сылдьабыт, салгыы үлэлэһэр баҕа санаалаахпын. Манна (Саха сиригэр) үлэлииргэ олус үчүгэй: усулуобуйа баар, дьон-сэргэ көрсүө-эйэҕэс буолан, үлэм ымпыгар-чымпыгар көмөлөһөр, дьон аһаҕаһа-сайаҕаһа чинчийэр үлэбэр тирэх буолар. Ону тэҥэ Саха сиригэр тыл туруга эрэ буолбакка, хас биирдии тыл олус интэриэһинэй, ураты буолар. Тыл туруга, урбанизация оруола, килиимэт уларыйыыта – бу барыта олус тоҕоостоох кыһалҕалар, аны бу кыһалҕалары быһаарар судургу буолбатах. Онон үлэ күөстүү оргуйар, бииртэн биир идиэйэ төрөөн иһэр.

Сардаҥа БОРИСОВА.

Тарҕат:

Сэҥээриилэр

Hosea
0 Hosea 26.11.2020 05:17
First off I would like to say superb blog! I had a quick question that
I'd like to ask if you don't mind. I was curious to find out how you center yourself
and clear your thoughts before writing. I have had difficulty
clearing my thoughts in getting my thoughts out there. I
truly do enjoy writing however it just seems like the first 10 to 15 minutes are generally
wasted just trying to figure out how to begin. Any recommendations or tips?
Thanks!

Also visit my web page :: cialis tadalafil: http://tresa.kayedhavi.blog.w.skve.org/php_test.php?a%5B%5D=%3Ca+href%3Dhttps%3A%2F%2Fcialisya.com%2F%3Ebuy+cialis+online%3C%2Fa%3E
Ответить
Lazaro
0 Lazaro 21.12.2020 19:18
tablets furadantin: https://cialis20walmart.com
faked furadantin: https://cialis20walmart.com nukk
Ответить
Tonia
0 Tonia 26.12.2020 01:35
Superb, what a website it is! This website presents
useful facts to us, keep it up.

My website: college essays: https://golocalclassified.com/user/profile/96699
Ответить
Aundrea
0 Aundrea 11.01.2021 15:51
These are actually fantastic ideas in about blogging.
You have touched some fastidious things here. Any way keep up wrinting.


Review my site cialis: http://lupus.workup.it/index.php?a%5B%5D=%3Ca+href%3Dhttps%3A%2F%2Fcialisya.com%2F%3Ebuy+cialis+online%3C%2Fa%3E
Ответить
Rena
0 Rena 13.01.2021 03:06
This post will assist the internet users for building up
new weblog or even a blog from start to end.

my site - cialis 20mg: http://livedocs.bottompics.w.skve.org/php_test.php?a%5B%5D=%3Ca+href%3Dhttps%3A%2F%2Fcialisya.com%2F%3Ebuy+cialis+online%3C%2Fa%3E
Ответить
Selena
0 Selena 14.01.2021 13:11
Just wish to say your article is as surprising. The clarity to your put up is simply
excellent and i can think you're knowledgeable on this subject.

Well together with your permission allow me to snatch your RSS feed to
keep up to date with drawing close post. Thank you 1,000,000 and please carry on the rewarding work.


My web blog :: cialis prices: http://compos.ev.q.pi%?a%5B%5D=%3Ca+href%3Dhttps%3A%2F%2Fcialisya.com%2F%3Ebuy+cialis+online%3C%2Fa%3E
Ответить
Adrianna
0 Adrianna 07.02.2021 20:53
you are truly a good webmaster. The website
loading speed is incredible. It seems that you are doing any unique trick.

Furthermore, The contents are masterwork. you've performed a fantastic job in this subject!


Feel free to surf to my website tadalafil generic: http:///weather/checkserver.php?a%5B%5D=%3Ca+href%3Dhttps%3A%2F%2Fcialisya.com%2F%3Ebuy+cialis+online%3C%2Fa%3E
Ответить
Patricia
0 Patricia 15.02.2021 12:20
Hello! I could have sworn I've been to this blog before
but after browsing through some of the post I realized it's new to me.
Nonetheless, I'm definitely delighted I found it and
I'll be book-marking and checking back frequently!


Take a look at my blog post; cialis online: http://Dr.ess.Aleoklop.%3Ca%20href%3Dmailto:/info.php?a%5B%5D=%3Ca+href%3Dhttps%3A%2F%2Fcialisya.com%2F%3Ebuy+cialis+online%3C%2Fa%3E
Ответить
Napoleon
0 Napoleon 23.02.2021 04:02
Have you ever considered about including a little
bit more than just your articles? I mean, what you say is valuable and everything.
However think of if you added some great visuals or videos to give your posts more,
"pop"! Your content is excellent but with pics and video clips, this
website could undeniably be one of the best
in its field. Good blog!

Feel free to visit my web blog; generic cialis tadalafil: http://62.141.50.247/php.php?a%5B%5D=%3Ca+href%3Dhttps%3A%2F%2Fcialisya.com%2F%3Ebuy+cialis+online%3C%2Fa%3E
Ответить
Donnie
0 Donnie 18.03.2021 18:58
Very quickly this web page will be famous among all blog people, due to it's fastidious articles or reviews

my blog; generic cialis tadalafil: http:///php_test.php?a%5B%5D=%3Ca+href%3Dhttps%3A%2F%2Fcialisya.com%2F%3Ebuy+cialis+online%3C%2Fa%3E
Ответить
Carrol
0 Carrol 01.04.2021 17:18
You really make it seem so easy with your presentation but I find this matter to be actually something that I think I would never understand.
It seems too complex and extremely broad for me. I am looking forward for your next post, I will try to
get the hang of it!

Also visit my site :: tadalafil generic: http://P.I.N.H.Ead.J.Q.Dq%/shop/info.php?a%5B%5D=%3Ca+href%3Dhttps%3A%2F%2Fcialisya.com%2F%3Ebuy+cialis+online%3C%2Fa%3E
Ответить
Margo
0 Margo 04.05.2021 15:37
Hi there, constantly i used to check blog posts here early in the morning, for the reason that i like to find out more
and more.

Feel free to visit my blog post; tadalafil: http://theeroticxreview.net/info.php?a%5B%5D=%3Ca+href%3Dhttps%3A%2F%2Fcialisya.com%2F%3Ebuy+cialis+online%3C%2Fa%3E
Ответить
Sung
0 Sung 10.05.2021 21:28
Hello there! Would you mind if I share your blog with my facebook group?

There's a lot of people that I think would really
appreciate your content. Please let me know. Many thanks

Look at my web blog exelon without a
doctor prescription: https://canadianopharmacy.com/order-exelon-online-en.html
Ответить
Marguerite
0 Marguerite 06.06.2021 19:28
Today, while I was at work, my cousin stole my iphone and tested
to see if it can survive a 30 foot drop, just so she
can be a youtube sensation. My iPad is now broken and she has 83 views.
I know this is totally off topic but I had to share it with someone!


Also visit my blog :: write essays for me: https://kwab.ru/user/profile/17868
Ответить
Maurice
0 Maurice 15.06.2021 11:11
What's up friends, its enormous article about teachingand completely defined, keep it
up all the time.

Feel free to visit my site ... generic cialis tadalafil: http:///?a%5B%5D=%3Ca+href%3Dhttps%3A%2F%2Fcialisya.com%2F%3Ebuy+cialis+online%3C%2Fa%3E
Ответить
Anya
0 Anya 05.07.2021 22:50
Hmm it appears like your site ate my first comment (it was extremely long) so I guess I'll
just sum it up what I wrote and say, I'm thoroughly enjoying your blog.
I too am an aspiring blog writer but I'm still new to the whole thing.

Do you have any recommendations for novice blog
writers? I'd certainly appreciate it.

My blog post custom essays: https://blakesector.scumvv.ca/index.php?title=User:RudyFurphy9
Ответить

Санааҕын суруй

Бүтэһик сонуннар