Биилээх быһа түспэт суон дуулаҕа куйах

Туох да ааттаах биилээҕэ, уһуктааҕа кыайан хоппот, саамай бөҕө-таҕа куйаҕы суон дуулаҕа куйах диэн ааттыыллар эбит. Суон дуулаҕа куйаҕы тоҕустаах буур тайах тириититтэн икки илии халыҥ гына кумах былаастаах, балык чарааһыттан (балык ис өттүгэр эбэтэр тириитин аннынааҕы олус чараас, туора көстөр бүрүө (мембрана)) уулларан оҥоһуллубут силимҥэ булкуйан оҥороллоро эбитэ үһү. Оннук сүдү ыарахан, халыҥ куйаҕы, туох да ааттаах быа кыайан туппата, уйбата үһү. Ол иһин буур, бүүчээн моонньун тириитин көҥдөйдүү сүлэн ылан, ууннаран баран, онон холбооттоон оҥороллор эбит, ол быа эрэ уйара үһү. Оннук бөҕө быаны суон дуулаҕа куйах кулугута диэн ааттыыллара. Суон дуулаҕа куйаҕы кыайан уйан кэтэр бухатыырдар, боотурдар бэрт сэдэх буолаллар эбит. Санаан да көрдөххө, оннук. Куйаҕы истэр былаһын тухары арай былыр Боотуруускай улууһугар, билиҥҥи Таатта сиригэр олохсуйан олорбут Муҥхалаах Кээрэкээн Ойуун бастыҥ боотура, аатырар Кэҥис Боотур, Байаҕантай Баайаҕатын сиригэр олохтоох Тэлгэһэ аар саарга аатырбыт күүстээх бөҕөс уола Күүстээх Суостаах Киҥсэл, Кириэс Халдьаайы аатырбыт бөҕөһө Өндүөс Боотур диэн үс улуу дуулаҕа күүстээх дьон уйан кэппиттэрэ биллэр. Ол суон дуулаҕа куйаҕы кэтэр улуу күүстээх дьон куйахтарын кэтиэхтэрин иннинэ, анаан улахан илбистээх, хомуһуннаах ойууну кыырдаллар эбит. Кэтэрдэр киһилэрин төһө эмэ күүстээх дьонунан көмөлөһүннэрэн, суон тииккэ кэлгийтэрэн баран, куйаҕын кэтэрдэллэрэ үһү диэн үһүйээҥҥэ кэпсэнэр. Дьэ, ол төһө кырдьыгын, сымыйатын аны кэлэн туох билиэ баарай?

Тимир куйах арааһа

Былыргы сэһэннэргэ суон дуулаҕа куйахтан ураты өбүгэлэрбитигэр маннык ааттаах куйахтар бааллар эбит.

1. Тимир дьапталҕа куйах.

2. Тимир таҥалай куйах.

3. Тимир тиэрбэс куйах.

4. Тимир хатырык куйах.

5. Тимир күннээх куйах (түөһү, көхсүнү уонна агданы көмүскүүр күн курдук төгүрүк быһыылаах тимир куйах).

6. Кэтит күһэҥэ куйах (иннигэр уонна атахха кэтиллэр буур тайах тириититтэн силимнэнэн оҥоһуллубут куйах).

7. Атахтаах күһэҥэ куйах (уларыта сылдьан иннигэр уурунар, эмиэ буур тайах тириитинэн силимнэнэн оҥоһуллубут куйах).

8. Тоһуур куйах (буур тайах тириитинэн дьоҕус гына дьапталҕалаан оҥоһуллубут, эбэтэр чараас тимиринэн харыга кэтэр гына оҥоһуллубут куйах).

9. Тайах кыаһаан куйах эбэтэр муос кыаһааны, атынннык луоһааны куйах (сылгы туйахтарын эпсэри холботолоон оҥоһуллубут сэлиэччик курдук кэтэн кэбиһэр куйах).

10. Тирэх куйах (хайдах, туохтан оҥоһуллубутун күн бүгүҥҥэ диэри чопчу биллибэт).

11. Бохтуур дуулаҕа куйах (санныга кэтэр тимир куйах).

12. Дьапталҕа куйах (нээлби курдук бүлгүннэригэр кэтэр куйахтара).

13. Күрүмэ куйах (балык хатырыгын курдук тиэрбэстэрдээх, ол тиэрбэстэрэ алтанынан туттарыллаллар).

Дьүлэй ууһун аар-саарга аатырбыт сэһэнньитэ, олоҥхоһута, дьылдьыта, саха былыргы олоҕун билээччитэ Миинэ уола Дьөгүөссэ (Егор Минович Егоров) ааспыт сүүрбэһис үйэ сүүрбэһис сылларыгар дьонугар-сэргэтигэр саха боотурдарын былыргы кэтэр куйахтарын туһунан ити курдук сэһэргээбитигэр сигэнним.

Суон дуулаҕа куйахтан ураты сахаҕа биллэр тимир куйахтары көннөрү ортону аннынан, чиэппэр күүстээх уонна уон икки бууту көтөҕөр модун күүстээхтэр эрэ сананан кэтэллэрэ кэпсэнэр.

Даҕатан эттэххэ, хас биирдии боотур сэриигэ, кыр­гыһыыга миинэн киирэр ата бэйэтэ туһунан көмүскэллээх, ураты оҥоһуулаах, охтон хаххалыыр аналлаах тирии бүрүөһүннээх буолаллар эбит. Маны таһынан боотурдарга өссө: сарыны, оҥкумалы, бүлгүнү, өттүгү, тобугу уонна сотону көмүскүүр тимир пластинкалартан эбэтэр анал тириинэн оҥоһуллубут лоскуй куйахтар эмиэ баар буолаллара кэпсэнэр.

Боотур Уус оҥоһуктара.

Ф.Ф. Васильев уонна атын чинчийээччилэр саха куйаҕын хас да көрүҥҥэ араараллар. Манна куйах сүрүн көрүҥнэрэ:

1. Матырыйаалынан көрүҥнэрэ

• Тимир куйах: саамай бөҕө уонна сыаналаах куйах. Тимир уустара тимири чараастык таптайан, тэлиэ оҥорон тиһэллэрэ.
• Уҥуох куйах: тимир кэмчи кэмигэр эбэтэр чэпчэки буоллун диэн, тайах, оҕус эбэтэр атын кыыл халыҥ уҥуоҕуттан пластина бысталаан, холботолоон оҥороллоро.
• Тирии куйах: хас да хос халыҥ оҕус эбэтэр тайах тириитин анал ньыманан (буһаран, хатаран) бөҕөргөтөн оҥороллоро. Сороҕор тириини тимиринэн хатырыктыыллара.

2. Оҥоһуутун ньыматынан

Хатырык куйах (Чешуйчатый доспех). Бу саамай киэҥник тарҕаммыт көрүҥ. Хатырык диэн аат куйахха балык хатырыгар эбэтэр мас хатырыгар маарынныырын иһин бэриллибит. Тимир тэлиэлэри оҕус эбэтэр тайах тириитигэр биир өттүн иккис үрдүгэр түһэрэн тигэллэрэ – бу олус табыгастаах уонна күүстээх көмүскэл.

Тэлиэ куйах (Ламеллярный доспех). Кыра тимир тэлиэлэри (пластиналар) бэйэ-бэйэлэрин кытта тирии быанан ситимнээн тиһэн оҥороллоро. Бу куйах киһи хамсанарыгар табыгастаах уонна күүстээх охсууну тулуйар.

Холоно куйах (Ламинарный доспех). Уһун тимир кэрчиктэртэн (полосалартан) турар. Бу кэрчиктэр киһи тула эргийэ сылдьар курдук тиһиллэллэр. Үксүн куйах аллараа өттүгэр (сиһи, бууту хаххалыырга) туһаныллара.

Тирии куйах. Хас да хос каат (халыҥ, бөҕө) гына ууруллубут хорҕолдьуннаах эбэтэр бөҕө, халыҥ уонна кытаанах гына оҥоһуллубут оҕус тириитэ.

Уҥуох куйах. Тимир кэмчи кэмигэр кыыл уҥуоҕуттан эмиэ оҥороллоро биллэр.

3. Куйах сороҕото буолар көмүскэллэр

Боотур куйаҕын толору ситэрэргэ өссө маннык көмүскэллэр киирэллэрэ:

• Тимир бэргэһэ.
• Билэ.
• Бөтөҕө көмүскэлэ.
• Илин-кэлин кэбиһэр: сү­рэҕи уонна тоноҕоһу хаххалыыр кэтит тимир лиистэр.

4. Куйах аннынааҕы ис таҥас көмүскэл

Куйах анныгар булгуччу халыҥ таҥас кэтиллэрэ:

• Түүлээх эбэтэр тирии.
• Кытай солкото: баай боотурдар солко таҥаһы кэтэллэрэ. Солко ох төбөтүн бааска киллэрбэт, таһынан бүрүйэ сылдьар буолан, оҕу таһаарарга судургу буолара.

Саха куйаҕын көрүҥнэрэ боотур хайдах охсуһарыттан (аттаах дуу, сатыы дуу) уонна кини төһө баайыттан-кыаҕыттан тутулуктааҕа.

Көстүбүт былыргы куйахтар

Ойуун таҥаһа. Боотур Уус оҥоһуга.

Былыргы хаһыылартан көстүбүт боотурдар куйахтара саха омук устуоруйатын дьиҥнээх туоһулара буолаллар.

1. 1894 с. Наум Лыткин диэн киһи I Өспөх нэһилиэгин Бөрөлөөх күөлүн аттынааҕы халдьаайыттан 147 хаптаҕай тимир куйах үс араас кээмэйдээх туорумнарын булбут. Бу куйаҕы Суор Будук диэн өспөхтөр аҕа уустарын төрүттээччи киэнэ буолуо диэн сабаҕалыыллар.

2. 1923 с. үс ини-бии Макеевтар Уус Алдан Хоротуттан Батымаайы диэки Мүрү күөлүттэн 23 км баар сис тыатыттан куйах түөрт муннуктаах 200 туорумун уонна икки тимир дуулаҕа куйаҕы булбуттар. Хомойуох иһин, бу куйахтар бары сүппүттэр.

3. 1937 с. Өлүөхүмэ улууһун Лаҕар диэн сиригэр И.Д. Новгородов салалталаах эспэдииссийэ боотуру булбута. Боотур толору сэптээх-сэбиргэллээх көмүллүбүт этэ. Саамай сүрүнэ – кини кэтэ сылдьыбыт тэлиэ куйаҕа өҥө, көстүүтэ, туруга да мөлтөөтөр, олус үчүгэйдик хараллан хаалбыт этэ. Ону таһынан тимир бэргэһэтэ, ох саата, оноҕосторо уонна ата баар этилэр. Бу саамай улахан суолталаах булумньу диэхэ сөп. Сахалар чахчы тимир куйах кэтэллэрин уонна тимир уустара үрдүк таһымнаахтарын аан дойдуга дакаастаабыта.

4. 1941 с. Дьокуускай куоракка Сайсары күөлтэн хотугулуу-илин диэки 800 м сиргэ баар Дыгын булгунньаҕыттан Н.Г. Золотарев-Николай Якутскай, В.Н. Чемезов, Г.М. Васильев хаһыы оҥорон, батыйалаах, ох саалаах уонна уон оноҕостоох боотур уҥуоҕун анныттан тимиртэн оҥоһуллубут төгүрүк быһыылаах, охсууттан уонна дьөлө анньыыттан көмүскэнэр тимир халха куйаҕы (щит) булбуттар.

5. Хаҥалас улууһугар Ат Дабаан диэн сиргэ XVII үйэтээҕи боотур көмүүтүн булбуттара. Манна боотур бэйэтин сүрүн сэриилэһэр сэптэрин батаһын, батыйатын уонна күүстээх ох саатын кытта көмүллүбүт. Кини таҥаһа-саба, ат тэрилэ олус мааны уонна бөҕө этэ. Бу боотур кыргыс үйэтин бүтэһик кэмигэр олоро сылдьыбыт. Кини сэбэ-сэбиргэлэ оччотооҕу боотурдар хайдах таҥастаахтарын-саптаахтарын чопчу көрдөрөр.

6. Саха-француз эспэдииссийэтин арыйыылара. Саҥа үйэҕэ (1990–2000 сс.) Эрик Крубези уонна Анатолий Гоголев салалталарынан ыытыллыбыт хаһыыларга элбэх боотурдар уҥуохтарын арыйбыттара.

Холобур: Чурапчыга, Тааттаҕа уонна Намҥа булуллубут көмүүлэр көрдөрөллөрүнэн, боотурдар үксүгэр аттарын, сэриилэрин сэбин уонна айан аһын кытта көмүллүбүттэр. Сорох боотурдар уҥуохтарыгар сэриигэ ылбыт баастара (ох төбөтө хатанан хаалбыта, батас охсуутун суола) көстөр.

Бу көстүбүт маллар-саллар билигин Дьокуускай куоракка Археология уонна этнография түмэлигэр (ХИФУ-га) уонна Ярославскай аатынан Хотугу омуктар устуоруйаларын уонна култуураларын түмэлигэр харалла сыталлар. Лаҕар сиригэр көстүбүт куйах Саха сирин биир саамай күндү экспонатынан ааҕыллар.

Умсулҕан ХОТУН.

“Байдам” сурунаалга суруллубуттан кылгатан бэчээттэннэ.

Кыым.Ру