– Уйбаан Уйбаанабыс, чэ, саҕалыах. Кэпсииргиттэн иһиттэххэ, аҕаҥ бэрт сытыы-хотуу, дохсун киһи быһыылаах. Эйигин “аҕатын баппыт быһыылаах” диэн көрөбүн.
– Аҕам сытыы-хотуу, түргэн-тарҕан туттунуулаах киһи этэ эрээри, “дохсун” диир табыллыбата буолуо. Судургу майгылааҕа, чуолкайа, түргэнэ-тарҕана. Өйбүнэн-санаабынан ийэбин баппыт эбит буоллахпына, майгым-сигилим – аҕам киэнэ.
– Утуктаан нухарыйа олорор киһини “һук” гынан уһугуннарар ураты сэһэннээх-сэппэннээх киһигин. Ити дьоҕуруҥ кимтэн бэриллибитий?
– Ийэм да, аҕам да иккиэн сөбүгэр саҥалаах-иҥэлээх дьон этилэр эрээри, саҥаларынан атын дьонтон чорбойоллорун билбэппин. Төрүттэрбэр олоҥхолуур, ыллыыр-туойар дьон баара эмиэ иһиллибэт. Арай кыра эрдэхпиттэн кинигэни ис-испиттэн таптаан-тартаран ааҕар оҕо этим. Ийэм да, аҕам да кинигэни олус ааҕаллара.
Бастакы кылааска сылдьан аан бастаан аахпыт айымньым – “Бэлэм буолга” бэчээттэммит “Чэрэкээттэ” диэн, муммут ньирэй туһунан кэпсээн. Ааптарын өйдөөбөппүн. Бүөтүр Тобуруокап, Константин Туйаарыскай хомуурунньуктарын, “Чыычаахтар күнү көрсөллөр” уо.д.а. курдук кинигэлэри сөбүлээн ааҕарым. 5–6-с кылааска үөрэнэ сырыттахпына, сайылыкка улахан уолаттар “Саха былыргы кэпсээннэрэ уонна сэһэннэрэ” кинигэни ааҕаллара. Оо, ол кинигэни ымсыыран биэрбиппин өйдүүбүн. Уолаттар утуйбуттарын кэннэ түүн ылан ааҕан дьоллонорум.
Улахан кылаастарга Багдарыын Сүлбэ “Мэҥэ ааттар”, “Дойду сурахтаах, алаас ааттаах” кинигэлэрин аһара сөҕөн-махтайан аахпытым. Бу кинигэлэр өйбөр-санаабар, адьас, “өрөбөлүүссүйэни” оҥорбуттара. Сурукка-бичиккэ, тылга Багдарыын Сүлбэни үтүө, бастыҥ учууталбынан ааҕабын. “Суруйарбар Багдарыын суруйар истиилэ букатынныы киирэн хаалбыт” дии санааччыбын. Кини онон-манан эргиппэккэ, саанан ытан эрэр курдук, чуолкайдык, быһа-бааччы суруйар үгэстээҕэ.
– Төһө тапсар этигитий?
– Багдарыын Сүлбэ өр кэмҥэ Бүлүү куоратыгар олорбута. Оҕо эрдэхпинэ, аҕам партком мунньаҕар Бүлүүгэ сылдьан кэлэн баран: “Багдарыын Сүлбэ диэн киһи оннук тыл эттэ”, – диэн кэпсиир буолара. Ийэм: “Багдарыын Сүлбэ дэлби киирсэн, бэл сууттаһан да туран, тэлэгирээмэни сахалыы суруйан ыытар үһү”, – диэн олус сөҕөн-махтайан кэпсээбитин өйдүүбүн. “Үтүө да киһи эбит!” диэн өйдөбүллээх улааппытым. Кэлин СГУ-га үөрэнэ сылдьан билсибитим. Үтүө атастыылар буолбуппут, дьиэтигэр ыҥырара. Орто дойдуттан барыар диэри матырыйаалларын хаһыаппытыгар бэчээттии, билсэ-көрсө олорбуппут. Онон, Багдарыын Сүлбэ – мин олохпор улаханнык сабыдыаллаабыт киһи.
– Бу кэпсэтэ олорон харахпар көрөбүн ээ: биир сиргэ тулуйан-тэһийэн олорбот, олус мэник-тэник, баракаас бөҕөнү оҥорбут оҕо буолуоҥ...
– Суох, доҕоор. Бэйэбин мэник-тэник оҕо курдук өйдөөбөппүн. Алтабар оскуолаҕа киирбитим. Кылааһынньыктарым күн бүгүнүгэр диэри “кырабыт” диэн атаахтатан-маанылатан сыһыаннаһаллар. Төттөрүтүн, истигэн, бэрээдэк бөҕө оҕо этим.
– Тылга дьоҕурдааҕыҥ эрдэттэн биллэрэ дуо?
– Дьонум “Звезда Востока” диэн сурунаалы суруталлара. Онно Орто Азия суруйааччыларын айымньылара бөҕө бэчээттэнэрэ. Сөбүлээн ааҕарым. Онтон ыла түүр омуктарынан “ыалдьыбытым”. Аармыйаҕа сылдьан узбектары, кыргыыстары, туркменнары кытта элбэхтик алтыһан, тылларын холкутук өйдүүр, кыралаан ону-маны балкыһар таһымнаммытым.
– “Киһи тылы умнар” дииллэр. Билигин кэпсэтэҕин дуо?
– Билигин – суох. Дьарыга суох, алтыспат буоллаххына, тылы таһы быһа умнан кэбиһэр эбиккин. Кыратык дьарыктаннахха, баҕар, “төннөн” кэлиэ этэ.
Кэпсээбиччэ, биир түгэн. Аармыйаҕа сырыттахпына, бойобуой поска биир кимэ-туга биллибэт “үспүйүөнү” туппуттара. Мин ол киһини кытта абына-табына билэр аҕыйах тылбын туттан, нууччалыы – аангылыйалыы – түүрдүү тыллары үлтү хааһылаан “күн аҥаара кэпсэппит” сурахпын истэн-билэн баран, дивизия штабыгар ыҥыран доппуруостаан тураллар. “Ханнык тылынан, туох туһунан кэпсэппиккитий?” диэн. Ол киһибит черногорец (ол саҕана Югославияҕа киирэр омук) эбит этэ. Тиһэҕэр: “Тылга дьоҕурдаах эбиккин. Байыаннай тылбаасчыттар оскуолаларыгар ыытабыт”, – диэбиттэригэр, диэмбэллэнэн дойдулаары сылдьар киһи, батынан кэбиспитим.
– “Кыымҥа” кэлэргэр хас саастаах этигиний?
– 40-мун туола илигим. Ол иннинэ атын тэрилтэлэргэ үлэлээбитим. Учууталлаабытым, култуура министиэристибэтигэр үлэлээбитим. 2000 с. «Ил Түмэн» хаһыат саҥа арыллыбытыгар үлэҕэ киирбитим. Үс сыл үлэлээн баран “Саха сиригэр” көспүтүм, онно 2 сыл үлэлээбитим. Онтон – “Кыымҥа”...
– Саҕалааһын хаһан баҕарар уустук: хаһыат үлэтин салайар, онно уһаарыллар, буһар-хатар кэм диэн абытайдаах үлэ. “Кыымҥа” бастаан үлэлии кэлэн баран, “тугу суруйан, хайдах айан-тутан ааҕааччыны тардарбытын толкуйдаан түүн утуйбат буоларым” диэн кэпсиир этиҥ...
– “Кыымҥа” кэлиэм да иннинэ “Сахалыы хаһыат истиилэ маннык буолуохтаах, хаһыакка булгуччу криминал туһунан суруйуулар, аан дойду кылгас сонуннара, булт-алт, имэҥ кэпсээннэрэ, устуоруйа-номох, сүбэ-ама бааллара наада. Хаһыат тыла судургу буолуохтаах, уулуссаҕа дьон кэпсэтэр тылыгар маарынныахтаах. Сахалыы “идеальнай” хаһыаты оҥордоххо тираһын 35 тыһ. тиэрдиэххэ сөп” диэн пууннарынан наардаан бэрт сэмэй бырайыактаах этим. Оччолорго “Кыым” хаһыат үһүстээн “тиллэн” бэчээттэнэн барбыта. Онно тиийбитим. Кэлин хаһыаппыт тираһа, чахчы, 35 тыһ. куоһарбыта.
– Эрэдээктэрдээбит бастакы сылларыҥ...
– ... күндүтүк саныыбын. Бастакы үс-түөрт сылбытыгар өрөбүл, уоппуска диэни билбэккэ ис сүрэхпититтэн кыһаллан-мүһэллэн, иэйэн-куойан үлэлээбиппит. Сэрэдэҕэ хаһыаппытын туттаран баран, чэппиэргэ тута хомондьуруопкаларга айанныырбыт. Саха сирин улуустарыгар барытын кэриэтэ кэрийбиппит. Күҥҥэ түөртүү-биэстии нэһилиэккэ көрсүһүүлэри тэрийэрбит. Өрөбүл түүн төннөн кэлээт, сарсыҥҥытыгар үлэҕэ түһүнэрбит. Ол саҕана хаһыаппытын түүн 3 чааска эҥин туттарар кэмнэрдээх этибит. Владимир Степанов, Нина Герасимова, Туйаара Сиккиэр, Аграфена Иванова, Евдокия Дьяконова уо.д.а. – урукку “Кыымтан” айа-тута сылдьар дьон. Мындыр өйдөөх, чулуу менеджер, ураты киэҥ толкуйдаах Мария Николаевна Христофорова салалтатыгар киирэн, хаһыаппыт өрө күөрэйэн барбыта. Ааспытын кэннэ санаатахха, абытайдаах үлэҕэ сылдьыбыт эбиппит.
– Уурайар туһунан санаа киирбэтэҕэ дуо?
– Ылыстыҥ да – түһүнэр буоллаҕыҥ. Ол кэмҥэ тиражпыт киһи омуннаан этэрин курдук эбиллэн барбыта. Ол аайы биһиги харахпыт уоттанан, баарбытын-суохпутун биэрэн туран, харса суох түһүнэрбит. Оччолорго ый 25-с чыыһылатын аайы почта тираж субуоккатын ыытара. Ол күнү кэтэһии да кэтэһии! Хаста да ыраах командировкаларга сылдьан, холобур Ташкеҥҥа, Новосибирскайга, 25-с чыыһылаҕа түүн “сурутуубут оччо буолбут!” диэн түүн түһээн, дэлби соһуйан уһуктан кэлбиппин өйдүүбүн. Оннук кэм этэ. Уопсайынан, хаһыат үлэтэ олус умсугутуулаах, киһини тардан ылар.
– Уйбаан Уйбаанабыс, идиэйэ туһугар олорор киһигин ээ.
– Идиэйэ диэ... Мин эрэ буолуо дуо, “Кыымҥа” үлэлиир үөлээннээхтэрим бары “саха норуотун, дьонун-сэргэтин кутун-сүрүн бөҕөргөтөр, күүһүгэр күүс эбэр суруйуулары таһаардарбыт, ыкса алтыһар атас-доҕор буолларбыт” диэн санаанан салайтаран үлэлээн кэллибит. Кырдьаҕас ааҕааччыларбыт хара өлүөхтэригэр диэри “Кыымы” ааҕа сыппыттарын, дьон мэлдьи кэпсииринэн “хоруоптарыгар кытта уган ыыталларын” истэн долгуйабыт. Саха омуга күүстээх-кыахтаах, дьоҕурдаах, олох бары эйгэтигэр бэлэмнээх буоларын, төрөөбүт тылын-култууратын өрө тутарын туһугар, сэмэй да буоллар, кылааппытын киллэрдэрбит диэн баҕалаахпыт.
– Хаһыат тираһа түһэ турар... Сахалыы хаһыат сайдарын туһугар сыралаһа сылдьар киһи ону төһө ыарыылаахтык ылынаҕыный?
– Тираж түһэрэ, биллэн турар, хомолтолоох. Саамай алдьатыылааҕа ол иһигэр сытар: саха дьоно сахалыы суругу-бичиги, хаһыаты-кинигэни, информацияны аахпат буолан эрэр. Сорох дьон этэллэринэн, ыччаппыт 70-ча бырыһыана сахалыы хаһыаты аахпат, сахалыы тэлэбиидэнньэни көрбөт, араадьыйаны истибэт буолла.
– Кэргэниҥ хайдах тулуйар этэй? Айар киһи дьиэҕэр да үлэҕин ыһыктыбат, “умайа сылдьар” буолуохтааххын.
– “Кыым” атаҕар турар бастакы сылларыгар, чахчы, хаһыатынан эрэ олорбуппут. Бүппэт айан этэ. Дьиэбэр: “Бу нэдиэлэҕэ онно айанныыбын”, – диэн этэн эрэ кэбиһэрим. “Наадалаах дьыала” диэн дьонум тулуйан олордохторо...
Кэлин үлэбитигэр бигэ хамаанда тэриллэн, үлэбит сааһыланан, хаһыаппыт оннун-тойун булбута, сааһыламмыппыт.
– Дьон мөкү тылын-өһүн хайдах ылынаҕыный?
– Эдэр сылдьан бэйэм дуу, хаһыат туһунан дуу ким эрэ куһаҕаны эппит-суруйбут буоллаҕына, “адьас умнубат” кыһалҕалаах этим. Бэйэм онтон эмиэ эрэйдэнэрим. Билигин сааһыран баран, онно кыһаллыбат буоллум. Олох диэн түһүү-тахсыы буоллаҕа, араас барыта баар. Ону хайыаҥый...
– Дьиэҕэр-уоккар, дьэ, хайдах киһигиний?
– Киһи сиэринэн. Арыый бириэмэлээҕим буоллар, уһаныам этэ. Мастан оһуору кыһарбын аһара сөбүлүүбүн. Киһини олус уоскутар, сынньатар дьарык. Саас-сайын кэргэммин кытта оҕуруотунан дьарыктанабыт. Онно “чэпчэки илиилээхпин” дии сананабын, дьиҥ дьыалатыгар хайдаҕын билбэтэрбин да. “Билигин ыллыҥ да тыа сиригэр көһөн тиийэн сылгы-сүөһү иитэн, хотон көрөн, оттоон-мастаан барыаҥ этэ дуо?” диэн ыйытааччылар. Баран бөҕө буоллаҕа. Сүөһүнү оҕо эрдэхпиттэн аһара бэркэ көрөрүм. Ынах ыан көрбөтөҕүм күтүр өр буолла, ардыгар ону ахта саныыбын ээ. 16 саастаах оҕо эрдэхпинэ биир кырдьаҕас салайааччы, ол саҕана “норуодунай хонтуруол” бэрэссэдээтэлэ этэ, миигин ыйан көрдөрө-көрдөрө дьоҥҥо “мантыкайыҥ абааһы киһитэ ээ, сүөһүнү көрөргө айылҕаттан, ис хаан дьоҕурдаах” диэбитин адьас умнубаппын. “Ытык кырдьаҕас билэн эппит буолуохтаах” дии саныыбын. “Ол дьоҕурум билигин да сылдьыһар ини” диэн эрэллээхпин.
Итэҕэһим: аныгы да, былыргы да тиэхиньикэҕэ сыстаҕаһа суохпун. Кыраан тэһиннэҕинэ, электроприбор алдьаннаҕына, тиэхиньикэ хаппырыыстаатаҕына – быстар мөлтөхпүн. Ону тэҥэ, ориентировкам мөлтөх. Күнэ суох буоллаҕына, дьиэ таһыгар тахсан мунан хаалыахпын сөп.
Арба, хаһан эрэ тимир ууһа буолаары тииһигирэ сылдьыбыт кэмнээҕим...
– Бай, онно туох умсугуппутай?
– Былыр индиялар, дьоппуоннар тимири хайдах уһааралларын туһунан литэрэтиирэ бөҕөтүн хасыһан ааҕар этим. Онтон биирдэ үлэбинэн командировкаҕа Таатта Баайаҕатыгар Мандар Уус кыһатыгар сылдьан баран, тимиринэн “иирэн” хаалбыт кэмнэрдээҕим. Хаһыаппыттан эҥин бара сатаабытым. Төрүттэрбэр тимир уустара бааллар – ол дьарык киһини супту оборон, тардан ылар эбит. Ол эрээри, билигин саха уустарын таһыма аһара үрдээтэ, мин ону ситэр кыаҕым суох. Онон тохтообутум.
– Туохтан эмэ хомойо саныыгын дуо?
– Иллэҥсийдим да тылдьыты хаһар идэлээхпин. Дьиэбэр түүр, монгуол тылларын тылдьыттара барыта кэриэтэ баар. Тылга дьоҕурбун сатаан туһаммакка хаалларбыппыттан, ону үөрэтиигэ кыттан саха омугун төрдүн-төбөтүн ырытарга, норуотум устуоруйатын быһаарсарга кылааты киллэрсибэтэхпиттэн хомойо саныыбын.
– Күүһү-күдэҕи, эниэргийэни хантан ылаҕыный?
– Саас дойдубар кустуу баран, үтүө доҕоттору кытта алтыһан, сылы туоруур эниэргийэни ылан кэлэбин. Ону сэргэ, уруулуу омук сирдэригэр командировкаларга сылдьан элбэх саҥаны билэн, аһара уоскуйан-намыраан, сынньанан, саҥа тыын ылан кэлээччибин.
– Киһи олоҕун саҥа кэрдиис кэмигэр үктэннэҕинэ, кэннин хайыһан көрөр үгэстээх. Олох туһунан туох санаалааххыный: олох диэн судургу эбит дуу, уустук дуу?
– Биир улаханнык ытыктыыр киһим: “Дьиҥэ, олох формулата суп-судургу ээ... Эн албыннаама, уорума, хара дьайыыны оҥорума, оччоҕо барыта хоп-холку буола түһэр, эйигин уу да ылбат, уот да сиэбэт”, – диэн турардааҕа. Билигин кэлэн санаатахха, чахчы, кырдьыктаах суолу эппит эбит. Сааһырар кэмҥэр туох да хос санаата-оноото суох, холкутук сылдьаҕын.
“Кыым” хаһыат билиҥҥэ диэри саха дьонугар-сэргэтигэр чугас атас-доҕор, истиҥ сүбэһит, арахсыспат аргыс буола сылдьарыттан үөрэбин, ол онтон дьоллоохтук сананабын.
Сэһэргэстэ Диана КЛЕПАНДИНА.