Астанаҕа – аан дойду түһүлгэтэ

Алтынньы 23 күнүттэн Казахстан киин куората Астанаҕа – тустуу үс көрүҥэр аан дойду чөмпүйэнээтэ саҕаланаары турар.

Дьэ, онон, тустуу үс көрүҥэр аан дойду чөмпүйэнээтэ. Казахстан киин куората – Астана. Уон ыйааһыҥҥа барыта 315 бөҕөс тустуохтаах. 72 дойдуттан. “Дьэ, Олимпиада чугаһаан иһэринэн үтүрүһүү-анньыһыы буолбут дуу”, – диэххэ айылаах. Көҥүл тустуу чөмпүйэнээтигэр 72 дойду бэрэстэбиитэлэ кыттара, дьэ, элбэх. Сайаапкаҕа киһи үөйбэтэх-ахтыбатах дойдулара бааллар: Ямайка, Непал, Багам арыылара, Панама, Науру... Бөҕөстөр ыйааһыннарынан ахсааннарын көрдөххө маннык: 57 кг – 36 бөҕөс; 61 кг – 29; 65 кг – 33; 70 кг – 25; 74 кг – 37; 79 кг – 31; 86 кг – 40; 92 кг – 24; 97 кг – 33; 125 кг – 33.

Көрөргүт курдук, кыттааччылар Олимпиада бырагырааматыгар баар алта ыйааһыҥҥа (57 кг, 65 кг, 74 кг, 86 кг, 97 кг, 125 кг) хото бааллар. Эмиэрикэ Лос-Анджелес куоратыгар Олимпиада буолуо икки сылтан кыра кэм хаалла.

Владимир Егоров

Астана түһүлгэтигэр биэс саха бөҕөһө кыттар: 57 кг – Арыйаан Тютрин (Белоруссия), Айаал Белолюбскай (Таджикистан), Владимир Егоров (Македония); 61 кг – Георгий Окороков (Австралия); 74 кг – Виктор Рассадин (Таджикистан).

Георгий Окороков

Оттон Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатын толору састааба маннык: Абубакар Муталиев (57 кг), Заур Угуев (61 кг), Абасгаджи Магомедов (65 кг), Ибрагим Ибрагимов (70 кг), Иналбек Шериев (74 кг), Исмаил Ханиев (79 кг), Ибрагим Кадиев (86 кг), Аманула Гаджимагомедов (92 кг), Абдулрашид Садулаев (97 кг), Абдулла Курбанов (125 кг).

Арассыыйа легионердара

Футболу үтүктэн эбитэ дуу, тустууга атын дойду успуорка чиэһин көмүскүүр бөҕөһү – “легионер” диибит. Футбол, оонньооччута, холобур, төһө да “Реал”, “Барселона”, “Бавария”, “Ювентус”, “Интер” кулууптарга оонньообутун иһин – төрөөбүт-үөскээбит дойдутун сүүмэрдэммит хамаандатын успуорка чиэһин үөрүүнү кытта баран көмүскүүр.

Оттон, тустуу көрүҥүн бэрэстэбиитэллэрэ пааспардарын уларыталлар, гражданство ылаллар. Успуорка итинник дьаһаныы “натурализация” диэн ааттанар. Ол гынан баран биир эмэ бөҕөс – саҥа дойдутугар, этэргэ дылы, оҕолонон-урууланан, дьиэ-уот тэринэн олохсуйа хаалааччы.

Бу аан дойду чөмпүйэнээтигэр (биһиги ааҕан көрүүбүтүнэн) – Арассыыйаттан төрүттээх 43 легионер кыттаары сылдьар. Азербайджан хамаандатын аҥаара Арассыыйаттан төрүттээх спортсменнар: авар Ислам Базарганов (57 кг), лезгин Джабраил Гаджиев (79 кг), осетин Арсений Джиоев (86 кг), ингуш Али Цокаев (92 кг). “Уус Алдантан төрүттээх Арыйаан Тютрин Белоруссия аатыттан тустар”, – диэбиппит. Кинини сэргэ хамаандаҕа: авардар Ислам Гусейнов (65 кг) уонна Токио Олимпиадатын үрүҥ көмүс призера Магомедхабиб Кадимагомедов (79 кг) бааллар.

Арыйаан Тютрин

Бахрейн хамаандатын сайаапкатыгар 6 бөҕөс суруллубут. Төрүт олохтоохтортон биир да бөҕөс суох, бары Дагестантан төрүттээх уолаттар. Чопчулаатахха, омуктарынан бары авардар: 65 кг – Алибег Алибегов; 74 кг – Магомедрасул Аслуев; 86 кг – Хидир Сайпудинов; 92 кг – Магомед Шарипов; 97 кг – Ахмед Тажудинов; 125 кг – Шамиль Шарипов.

Венгрия састаабыгар үс Россия легионера баар: 70 кг – балкар Исмаил Мусукаев; 74 кг – авар Мурад Курамагомедов; 125 кг – осетин Владислав Байцаев. Тустуу ыалдьааччылара: “Венгрия састаабыгар Тываттан төрүттээх Начын Монгуш баар дуо?” – диэн интэриэһиргииллэр. “Суох”, – диэн хоруйдуубут. Сааһыары сайын этэ дуу, Тыва биир социальнай ситимэ Начын Монгуш Венгрияҕа көһөрүн туһунан иһитиннэрбитэ. Иккистээн көрдөөн ол иһитиннэриини булбатыбыт. Аны куйаар ситимигэр кини “легионер” буолбутун туһунан иһитиннэрии олох суох. 

Словакия хамаандатын 4 бөҕөһө бары осетиннар. Бары, нууччалаатахха “крепкие орешки”, төрдүөн араас сылларга аан дойду чөмпүйэнээттэрин призердара: 74 кг – Таймураз Салказанов, 79 кг – Ахсарбек Гулаев; 86 кг – Борис Макоев; 97 кг – Батырбек Цакулов. Кинилэртэн саамай элбэх “чыыннаахтара-хааннаахтара” Дьобуруопа 5 төгүллээх чөмпүйүөнэ, аан дойду икки төгүллээх үрүҥ көмүс призера, 30 саастаах Таймураз Салказанов.

Болгария уонна легионердар

Болгарияны бэрт уруккуттан тустуу державатын быһыытынан билэбит да, билинэбит да. Холобур, аан дойду икки төгүллээх чөмпүйүөнэ Хасан Исаев уонна Мюнхен Олимпиадатын үрүҥ көмүс призера Огнян Николов – Роман Дмитриевы кытта элбэхтик күөн көрсөн тураллар. Муҥутуур ыарахан ыйааһыҥҥа Лютви Ахмедов уонна Осман Дуралиев курдук бухатыырдар бааллара. Болгария сайаапкатыгар киирбит алта бөҕөстөн – түөрдэ Арассыыйа легионера: 65 кг – лезгин Шамиль Мамедов; 86 кг – авар, Болгария аатыттан Париж Олимпиадатыгар чөмпүйүөннээбит Магомед Рамазанов; 92 кг – чечен Ахмед Батаев; 97 кг – чечен Ахмед Магамаев (97 кг). Алын ыйааһыҥҥа тустуохтаах Микяй Наим (57 кг) – Болгария төрүт олохтооҕо, омугунан турок.

Болгария тустууга федерациятын бэрэсидьиэнэ Станка Златева легионердар аһара элбииллэрин утарса сатаабыта. Соторутааҕыта кинини федерация бэрэсидьиэнин солотуттан уураппыттарын туһунан иһитиннэрии кэлбитэ.

Бельгия үс бөҕөһө Арассыыйа уолаттара: лак (лакец) Аюб Мусаев (65 кг), чечен Мухаммад Абдурахманов (70 кг) уонна лезгин Ибрагим Велиев (74 кг).

Македония икки легионердаах: саха Владимир Егоров (57 кг) уонна авар Расул Шапиев (79 кг). Греция хамаандатыгар эмиэ Арассыыйаттан төрүттээх икки бөҕөс баар – лезгин Даурен Куруглиев (92 кг) уонна осетин Азамат Хосонов (125 кг).

Уонна атын дойдулартан биирдиилээн легионер: 57 кг – чечен Зелимхан Абакаров (Албания), осетин Азамат Тускаев (Сербия); 65 кг – авар Абдулмажид Кудиев (Таджикистан); 74 кг – балкар Малик Шаваев (Кыргызстан), чечен Разамбек Жамалов (Узбекистан); 79 кг – кумык Аланс Амировс (Латвия); 86 кг – ингуш Умар Мавлаев (Швейцария), чечен Рахим Магамадов (Франция).

Арассыыйаттан төрүттээх легионердар

Авардар – Ислам Базарганов, Магомедхан Магомедов (AZE), Ислам Гусейнов, Магомедхабиб Кадимагомедов (BLR), Алибег Алибегов, Магомедрасул Аслуев, Хидир Сайпудинов, Магомед Шарипов, Ахмед Тажудинов, Шамиль Шарипов (BHR), Мурад Курамагомедов (HUN), Магомед Рамазанов (BUL), Расул Шапиев (MKD), Абдулмажид Кудиев (TJK).

Лезгиннар – Джабраил Гаджиев (AZE), Шамиль Мамедов (BUL), Даурен Куруглиев (GRE).

Ингуштар – Али Цокаев (AZE), Умар Мавлаев (SUI)

Балкардар – Исмаил Мусукаев (HUN), Малик Шаваев (KGZ).

Чеченнэр – Ахмед Батаев, Ахмед Магамаев (BUL), Зелимхан Абакаров (ALB.

Осетиннар – Арсений Джиоев (AZE), Владислав Байцаев (HUN), Таймураз Салказанов, Ахсарбек Гулаев, Борис Макоев, Батырбек Цакулов (SVK), Азамат Хосонов (GRE), Азамат Тускаев (SRB).

Хотугу Кавказ, Дагестан суруналыыстара – Бельгия, Франция аатыттан тустар бөҕөстөрү –  Арассыыйа легионердарынан аахпатахтар. Латвия бөҕөһө Аланс Амировс эмиэ легионер быһыытынан ахтыллыбатах.Биһиги да оннук дьаһанныбыт.

Ити курдук барыта Хотугу Кавказ өрөспүүбүлүкэлэриттэн төрүттээх 32 бөҕөһү аахтыбыт. Итиннэ биэс бэйэбит уолаттарбытын эбэбит. Оччотугар Арассыыйаттан төрүттээх 37 легионер быйылгы аан дойду чөмпүйэнээтигэр кыттар буолан тахсар.

World champions

Астана түһүлгэтигэр барыта 19 аан дойду чөмпүйүөнэ кыттаары сылдьар. Олору ыйааһыннарынан көрүтэлиэҕиҥ: 57 кг – Чон Сон Хан (Хотугу Корея); 61 кг – Заур Угуев (Арассыыйа), Зелимхан Абакаров (Албания); 65 кг – Рахман Амузад (Иран), Абасгаджи Магомедов (Арассыыйа); 70 кг – Зейн Резерффорд (АХШ), Исмаил Мусукаев (Венгрия); 74 кг – Йошиносуке Аояги (Япония), Нуркожа Кайпанов (Казахстан); 79 кг – Георгиос Кугумцидис (Греция); 86 кг – Камран Гасемпур (Иран), Кайл Дейк (АХШ); 92 кг – Трент Хидлей (АХШ); 97 кг – Хасан Яздани (Иран), Ризабек Айтмухан (Казахстан), Абдулрашид Садулаев (Арассыыйа), Кайл Снайдер (США), Ахмед Тажудинов (Бахрейн); 125 кг – Амир Заре (Иран).

Итини таһынан аан дойду чөмпүйэнээтигэр бастаабатах – Олимпиада чөмпүйүөннэрэ бааллар. Иккиэн Арассыыйаттан төрүттээх бөҕөстөр. Ол – Разамбек Жамалов (Узбекистан) уонна Магомед Рамазанов (Болгария). Барыта Олимпиада сэттэ чөмпүйүөнэ Астана түһүлгэтигэр кыттыахтаах. Үөһэ ааттаммыттартан ураты – Заур Угуев, Абдулрашид Садулаев (Арассыыйа), Хасан Яздани (Иран), Ахмед Тажудинов (Бахрейн) уонна Кайл Снайдер (АХШ).

97 киилэҕэ Олимпиада 4 чөмпүйүөнэ кыттыахтаах (Садулаев, Снайдер, Тажудинов уонна Яздани). “Тустуу устуоруйатыгар маннык түгэн буола илигэ”, –дииллэр.

Юи Сусаки, Хелен Марулис...

Эр дьоҥҥо ыйааһын аайы аан дойду чөмпүйүөнэ баар буоллаҕына, дьахталларга икки ыйааһыҥҥа (59 кг, 76 кг) аан дойдуга бастыы сылдьыбыт бөҕөс суох. Ол оннугар 62 уонна 68 киилэлэргэ үстүү аан дойду чөмпүйүөнэ баар. Ыйааһыннарынан көрдөххө маннык хартыына: 50 кг – Юи Сусаки (Япония); 53 кг – Мое Кийока (Япония); 55 кг – Кьонг Рьонг Ох (Хотугу Корея); 57 кг – Хелен Марулис (АХШ); 62 кг – Нонока Озаки (Япония), Биляна Дудова (Болгария), Ки Занг (Кытай); 65 кг – Ирина Рынгач (Молдавия); 68 кг – Ами Ишии (Япония), Джия Лонг (Кытай), Мээрим Жуманазарова (Кытай); 72 кг – Бусе Тосун (Турция).

Дьахталларга барыта 12 аан дойду чөмпүйүөнэ баарыттан – түөрдэ Япония бэрэстэбиитэлэ. Алын ыйааһыҥҥа тустар Юи Сусаки (Япония) – түөрт төгүллээх аан дойду чөмпүйүөнэ (2017, 2018, 2022, 2023). Кини кыайбатах түһүлгэтэ диэн суох. Кэллиэксийэтигэр Азиада “кыһыл көмүһэ” эрэ тиийбэтэ. Ону соторутааҕыта толоруммута. 23 саастаах Нонока Озаки “мундиальга” иккитэ чөмпүйүөннээбитэ (2022, 2023). Мое Кийока – эр дьоҥҥо Олимпиада чөмпүйүөнэ Китора Кийока балта. Соторутааҕыта эмиэ Азиадаҕа бастаабыта.

Астана түһүлгэтигэр Олимпиада чөмпүйүөнэ (2016), аан дойду түөрт төгүллээх чөмпүйүөнэ, 35 саастаах Хелен Марулис кыттар.

Толору хамаандалар

72 дойдуттан – 13 дойду сүүмэрдэммит хамаандата толору састааптаах. Ол дойдулары барыларын ааттаталыыбыт: Азербайджан, АХШ, Грузия, Иран, Казахстан, Кыргызстан, Кытай, Молдавия, Монголия, Арассыыйа, Турция, Украина, Япония. Ити 13 хамаандаҕа барыта 130 бөҕөс баар. “Чөмпүйэнээт кыттааччыларын кыра аҥаара”, – диэххэ сөп.

Биллэн турар, чөмпүйүөннэр уонна призердар – 90-тан тахса бырыһыаннара ити хамаандалартан буолуохтара. Онно кыра да саарбахтааһын суох. Иран уонна АХШ олус күүстээх хамаандалаахтар. Нууччалаатахха – “сочетание молодости и опыта”. Түөрт Иран пехлевана хас да төгүл аан дойду чөмпүйэнээтигэр бастаабыттара. Амир Заре (125 кг) уонна Хасан Яздани (97 кг) – үстүүтэ, оттон Рахман Амузад (65 кг) уонна Камран Гасемпур (86 кг) – иккилиитэ.\

АХШ хамаандатыгар эмиэ, этэргэ дылы, мэтээллэрэ кылырдаспыт, аар саарга аатырбыт бөҕөстөр элбэхтэр. Кайл (Дейк уонна Снайдер) түөртүү төгүллээх аан дойду чөмпүйүөннэрэ. Зейн Резерфорд (70 кг) уонна Трент Хидлей (92 кг) аан дойду түһүлгэтигэр биирдиитэ бастаабыттара.

4-9 бөҕөстөөх хамаандалар

Индия, Соҕуруу Корея уонна Узбекистан хамаандалара тоҕустуу бөҕөстөөхтөр. “Өссө биир киһини эбии киллэрэллэригэр туох мэһэйдээтэ?” – диэххэ айылаах. Индия бөҕөстөрө бу соторутааҕыта Японияҕа ыытыллыбыт Азиадаҕа үчүгэйдик тустубуттара. 57 киилэ финалыгар Аман Сехрават аан дойду чөмпүйүөнэ Хан Чон Сону (Хотугу Корея) кыайбыта. 65 киилэҕэ Суджит Калкал бастаабыта. Узбектарга да Гуломжон Абдуллаев (61 кг), Разамбек Жамалов (74 кг) курдук күүстээх бөҕөстөр бааллар.

Белоруссия (7 бөҕөс) Астанаҕа толору састааптаах хамаанданы ыытыан сөбө. Оттон Болгарияҕа быһыы-майгы хайдаҕын үөһэ ахтан аһарбыппыт.

Толорута суох састааптаах хамаандалар: Индия (9 бөҕөс), Соҕуруу Корея (9), Узбекистан (9), Канада (8), Пуэрто-Рико(8), Белоруссия (7), Бахрейн (6), Болгария (6), Германия (6), Армения (5), Македония (5), Швейцария (5), Таджикистан (5), Алжир (4), Венгрия (4), Венесуэла (4), Марокко (4), Польша (4), Румыния (4), Словакия (4).

Аҕыйах бөҕөстөөх хамаандалар

Сүүрбэ хамаанда икки-үс эрэ бөҕөстөөх: Бельгия (3 бөҕөс), Бразилия (3), Гвинея-Бисау (3), Гонконг (3), Греция (3), Египет (3), Камерун (3), Кения (3), Нигерия (3), Туркмения (3), Австралия (2), Австрия (2), Аргентина (2), Хотугу Корея (2), Куба (2), Испания (2), Мексика (2), Науру (2), Сьерра-Леоне (2), Франция (2).

Хотугу Корея бөҕөстөрө дөрүн-дөрүн да буоллар аан дойду чөмпүйэнээттэригэр бастааччылар. Эр дьоҥҥо аан дойду чөмпүйүөнэ Хан Чон Сон (57 кг) уонна дьахталларга аан дойду чөмпүйүөнэ Кьонг Рьонг Ох (55 кг) – Астана түһүлгэтигэр кыттыахтаахтар. Быйылгы “Ярыгиҥҥа” Хотугу Корея кыргыттара үчүгэй тустууну көрдөрбүттэрэ. Ол аата дойдуларыгар бастыҥтан бастыҥнар “сиитэлэнэн” тахсар күүстээх чөмпүйэнээттээхтэр буоллаҕа. Уонна тоҕо аҕыйах бөҕөһү ыыталлара өйдөммөт.

Кубаҕа эмиэ тустуу күүскэ сайда сылдьыбыта эбээт. Элбэх бөҕөстөрө аан дойдуга бастаабыттара: Йовлис Бонне, Рене Монтеро, Йоэль Ромеро, Алексис Родригес, Алексис Вила... Ол бэйэлэрэ бу сырыыга икки эрэ киһилээх хамаанданы ыыталлар.

19 хамаанда биирдии эрэ бөҕөстөөх: Албания, Ангола, Багам арыылара, Гамбия, Гана, Гватемала, Доминик, Иордания, Италия, Конго, Косово, Маврикий, Маршалл арыылара, Непал, Панама, Сербия, Сингапур, Финляндия, Ямайка.

Федор РАХЛЕЕВ.

Аан дойду чөмпүйэнээтин саамай алын ыйааһыннарыгар саха бөҕөстөрө кыттыылара