Ирбэт тоҥ үрдүгэр тайаан сытар Саха сиригэр тоһуттар тымныылаах кыһын хас да ый устата турар. Маннык тыйыс усулуобуйалаах дойдуга сайын чыпчылҕан түгэнигэр тэҥнээх. Айылҕаҕа харыстабыллаах сыһыан муоданы үтүктүү буолбатах - өрөспүүбүлүкэбит ураты олоҕун сорҕото.
Аан дойдуга биир саамай чөл айылҕалаах сиргэ – Мииринэйгэ уонна АЛРОСА алмааһы хостуур атын оройуоннарыгар – экологияны харыстыырга тиһиктээх үлэ барар. Бу үлэ сокуон, регламент ирдииринэн буолбакка, төрөөбүт дойдуну харыстыыр инниттэн ыытыллар.
АЛРОСА Экологияҕа киинин дириэктэрэ Анастасия Габрашитованы кытта алмаас хампаанньата хайдах “углеродно-нейтральнай” буолуон сөбүн, миллиардынан сууманы экологияҕа тоҕо аныырын уонна таас “тыынарыгар” туох көмөлөһөрүн туһунан кэпсэттибит.
– Анастасия Владимировна, кэпсэтиибитин судургуттан саҕалыах. Сир баайын хостуур хампаанньаҕа экология стратегията тоҕо нааданый? Бу туох ис хоһоонноох докумуонуй?
– Биһиги айылҕа харыстабылыгар анаммыт үлэбит сүрүн төрүтэ буолар. 2035 сылга диэри икки стратегияны үлэлэтэбит: экологическай уонна климатическай. Ону таһынан 2028 сылга диэри тулалыыр эйгэни харыстыырга киэҥ далааһыннаах бырагырааманы олоххо киллэрэбит. Санатан эттэххэ, бырагыраама 60 миллиард солк. кэриҥэ бүддьүөттээх.
Климатическай стратегия сүрүн сыала – парниковай гааһы аҕыйатыы. Манна улахан болҕомтобутун тоҕо уурабытый? Бу гаас салгыҥҥа (атмосфераҕа) мунньуллар уонна парниковай дьайыылаах буолар: тэмпэрэтиирэ үрдүүр, килиимэт уларыйар, кутталлаах көстүүлэр тахсыахтарын сөп. Ити -- Саха сиригэр эмиэ сыһыаннаах сүрдээх улахан кыһалҕа. Өнүрүк куйаас түһэрэ, улахан баһаар турара, күн-дьыл эмискэ уларыйара-тэлэрийэрэ –бүгүҥҥү олохпут көстүүтэ.
Куһаҕаннык дьайар гааһы аҕыйатар туһугар тиэхиньикэни, инфраструктураны экологическай уматыкка көһөрөбүт. Кэлиҥҥҥ 5-7 сылга гааһынан үлэлиир инфраструктураны оҥордубут. Массыына тырааныспарын улахан аҥаара гаас уматыктаах буолла. Ону таһынан гаас хочуолунайдары туһанабыт. Удачнайдааҕы ГОК-у гааска көһөрөн бүтэрэн эрэбит, кэлэр сылга Накыыннааҕы бырамыысыланнас былаһааккатыгар гааһы киллэрэр былааннаахпыт.
Кэлиҥҥи сылларга бэрт интэриэһинэй арыйыы буолла. Кимберлит урууда кыаҕын биллибит: атмосфераттан углекислай гааһы иҥэринэр эбит. АЛРОСА кимберлит ити дьикти кыаҕын икки төгүл улаатыннарар. Бу арыйыы углероднай гааска сыһыаны уларытыан сөп. Учуонайдар, экологтар уонна производствоҕа үлэлиир дьон уопсай күүстэринэн АЛРОСА аан дойдуга бастакынан “углеродно-нейтральнай” сир баайын хостуур хампаанньа буолла.
– Ситиһиигитинэн эҕэрдэлиибит! Быйыл АЛРОСА “углероднай нейтральность” туһунан норуоттар икки ардыларынааҕы таһымнаах 2 сэртипикээти тутта. Балар туох уратылаахтарый? Эрэгийиэҥҥэ уонна хампаанньаҕа туох суолталаахтарын быһаарыҥ.
– Хампаанньаҕа, ону ааһан бүтүн Саха сиригэр суолталаах түгэн буолла. АЛРОСА аан дойдуга бастакынан “углероднай нейтральноһын” бигэргэттэ уонна сэртипикээккэ үлэлэһэр аптарытыаттаах европейскай уоргантан норуоттар икки ардыларынааҕы 2 докумуону тутта.
Бастакы сэртипикээт АЛРОСА производственнай үлэтэ-хамнаһа “углеродно-нейтральнай” буоларын бигэргэтэр. Ол аата, алмааһы хостуурга уонна оҥорон таһаарарга (переработкалыырга) тахсар парниковай гаас, кимберлит углекислай гааһы иҥэринэр буолан, салгыҥҥа, тулалыыр эйгэҕэ тарҕаммат. Маны билим чинчийиилэрэ эмиэ бигэргэтэн тураллар.
Иккис сэртипикээт айылҕа алмааһыгар сыһыаннаах. АЛРОСА алмаастара хостонуохтарыттан ырыынакка киириэхтэригэр диэри “углеродно-нейтральнай” буолалларын туоһулуур.
Балар көннөрү декларация эрэ буолбатахтар, өр сыллар усталарыгар Арассыыйа уонна норуоттар икки ардыларынааҕы сүрүн институттары кытта бииргэ үлэлэспит научнай уонна производственнай үлэлэр түмүктэрэ. Биллэн турар, төһө да сэдэх буолбутун иһин биир эрэ кимберлити үөрэтии итэҕэс. Эрдэ этэн аһарбытым курдук, парниковай гааһы аҕыйатарга сөҕүмэр элбэх үлэ ыытыллыбыт. Ону таһынан Бүлүүтээҕи ГЭС-кэ “күөх” уоту-күөһү туһаныы түмүгэр “углероднай нейтральноһы” ситистибит. Ол гынан баран саамай сүрүнэ – алмааһы хостооһун килиимэккэ куһаҕаннык дьайбатын ааһан, килиимэт уларыйбатыгар сабыдыаллыыр. Өйдүүбүн, сир баайын хостооһун уонна экология үтүө өттүнэн дьүөрэлэспэттэр диэн стереотип баарын учуоттаан, төбөҕө батаран киллэрэр уустук. Биһиги сырдатар үлэни күүскэ ыытыахпытын наада. Айылҕа бырассыаһын уонна хампаанньа үлэтин ис дьиҥин нэһилиэнньэ киэҥ араҥатыгар тиэрдэр сыаллаахпыт. Дьону кытта кэпсэтэргэ, эспэртиисэбит түмүгүн үллэстэр баҕалаахпыт. Ханнык да ыйытыы киирдин -- хоруйдуургу бэлэммит.
Алмаас – өрөспүүбүлүкэбит биир сүрүн сиимбэлэ. Хампаанньа үлэтэ “углероднай нейтральноһын”, буолаары буолан, норуоттар икки ардыларынааҕы таһымҥа, бигэргэттэрбиппит биир кэлимник сайдарга, билимҥэ бииргэ үлэлэһэргэ, экологическай туризмҥа, инбэстииссийэ киирэригэр кыаҕы биэрэр. Бу ордук эрэгийиэн олохтоохторугар уонна манна үлэлии эбэтэр сынньана кэлэр дьоҥҥо суолталаах. Дьон көрүөхтэн кэрэ айылҕалаах уонна ону бигэтик харыстыыр ураты дойду буоларын өйдүөхтээх.
– АЛРОСА тыынар тыыннааҕы харыстыырга туох үлэни ыытарый? Ити үлэ хайдах ыытылларый?
– Бу хайысхаҕа үлэлээбиппит ыраатта. 2011 сылтан саҕалаан эрэгийиэн ууларыгар балыктары ыытабыт. Ол курдук, Чернышевскайдааҕы балык собуотун өйүүргэ сыл аайы 10 мөл. солк. кэриҥэ сууманы көрөбүт. Собуот эрэгийиэҥҥэ наадалаах балыктары – чыыры, хатыыһы, күндүөбэйи, быраҥааттаны -- үөскэтэр. Ону таһынан 2025 сылга кэмпэнсээссийэ тэрээһинигэр өссө 9 мөл. солкуобайы эбии көрдүбүт. Бу көмө балыгы үөскэтэргэ эрэ буолбакка, эрэгийиэн ууларын эко-систиэмэтин туругун тупсарар сыаллаах. Сэдэх балыктары Саха сиригэр үһүйээн эрэ курдук кэпсээбэккэ, киэҥник тарҕатар соруктаахпыт.
Өр сыллар усталарыгар “Саха сирин тыыннаах алмаастара” айылҕа пааркатын өйөөн кэллибит. Паарка Мииринэй оройуонугар ураты харыстанар сир буолар. 2025 сыллаахха успуонсар быһыытынан көмөнү оҥорбуппут, паарка тэрээһиннэригэр көхтөөхтүк кыттыбыппыт. Быйыл паарканы тупсарарга гранынан оонньонор куонкурус биллэрдибит. Бырамыысыланнас эбийиэктэрин таһыгар тыыннаах айылҕа муннуктара баар буолалларыгар кыһаллабыт.
Өссө биир сүрүн суолталаах хайысхабыт – ойууру чөлүгэр түһэрии. Кэнэҕэс Саха сиригэр саамай улаханынан биллэр кыахтаах ойуур питомнигын оҥоробут. Бу – көннөрү тэпилииссэ буолбатах, анаан-минээн талыллыбыт учаастактар. Манна олохтоох килиимэккэ сөп түбэһэр үүнээйилэри көрөн-истэн үүннэрэбит. “Саха сирэ – тыйыс усулуобуйалаах дойду” диэн мээнэҕэ эппэттэр. Дойду ураты килиимэтигэр үөрэммит эрэ үүнээйи, от-мас үүнэр.
Биһиги үүнээйилэрбитин кытта Криолитозона биологическай кыһалҕаларын чинчийэр институт учуонайдара үлэлэһэллэр. Үүнээйилэри чинчийэн көрөллөр, туруктарын хонтуруоллууллар, эрэкэмэндээссийэ биэрэллэр. Көҕөрдүүгэ үлэ ыыппыт эрэ киһи диэн буолбатах -- тыыннаах эспэримиэн. Түмүктэрин атын сирдэри рекультивациялыырга туһанабыт.
Үүнээйилэри Саха сиригэр тоҕо анал сиргэ үүннэрэн көрөбүтүй? Бастатан туран, эрдэ эппитим курдук, маннык үүнээйилэр килиимэти атыҥыраабакка ситэн-силигилээн үүнэллэр. Иккиһинэн, атын килиимэттээх эрэгийиэнтэн аҕалардааҕар балар быдан экологичнай, рациональнай буолаллар.
– Оттон кыылларга? Саха сирэ – киэн нэлэмэн сирдээх-уоттаах дойду. Бырамыысыланнас уонна чөл айылҕа ыксалаһа турар өйдөбүллэр.
– Бырамыысыланнас айылҕаҕа дьүөрэлэһиэхтээх, төһө кыалларынан көмөлөһүөхтээх диэн өйдүүбүт. Ол иһин тута хас да хайысхаҕа үлэ ыытабыт.
Бастатан туран, хотугу табаны кэтээн үөрэтэбит. Сыл аайы ахсаанын кэтээн көрөбүт, быйыл РНА Криолитозона биологическай кыһалҕаларын чинчийэр институт учуонайдарын уонна СӨ Экологиятын министиэристибэтин кытта “лено-оленёкскай” популяцияҕа киэҥ далааһыннаах авиа-учуот оҥоробут. Маннык чинчийии бүтэһигин 2018 сыллаахха тэриллибитэ. Бу суолталаах чинчийии: төһө элбээбиттэрин, ордук хайа диэки олороллорун, төрүүр-ууһуур сирдэрэ, олохсуйбут эйгэлэрэ хайдах уларыйан иһэрин быһаарабыт.
Иккиһинэн, кыылларга тиэхиньикэ мэһэйдиирин аҕыйатыы. Биһиги тиэхиньикэлэрбит айанныыр сирдэрин мэлдьи көрө-истэ сылдьабыт. Киһиэхэ да, кыылга да эмсэҕэлээһин тахсыбатын туһугар эрдэттэн сэрэтэр үлэни ыытабыт. Бу -- тиэхиньикэ сылдьар сиригэр мэлдьи ыытыллар үлэ.
Быраканьыардааһыны кытары охсуһуу – туспа үлэ. Эриэйдэлэри тэрийэбит, хонтуруолу күүһүрдэбит. Айылҕаны харыстааһын билим чинчийиитинэн эрэ муҥурдамматын, быраабы кэһиини хонтуруоллааһын, профилактика үлэтин ыытыы буоларын өйдүүбүт.
Пискулька хааһы чинчийиигэ анаммыт норуоттар икки ардыларынааҕы бырайыагы үлэлэтэрбитин киэн тутта бэлиэтиибит. Пискулька – хаас сэдэх көрүҥэ. Хотугу эргимтэттэн өссө туундараҕа уонна ойуурдаах туундараҕа, ону таһынан биһиги үлэлиир сирдэрбит ыксаларыгар уйаланар көтөр. Бу көтөр бырамыысыланнай эбийиэктэрбит тастарыгар уйа туттар. Ол аата, ити сирдэр экологиялара ыраас, көтөр-сүүрэр олохсуйарыгар табыгастаах эбит диэн бэлиэтиибит.
2021 сыллахха Арассыыйа Кыһыл кинигэтигэр киирбитэ. Кытай кэллиэгэлэрбитин уонна учуонайдарын кытта меморандумҥа илии баттаспыппыт. Ахсааннарын, айанныыр суолларын кэтээн көрөбүт. Ол туһугар Кытайтан анал спутник передатчиктарын атыыласпыппыт. Бэйэбит дойдубутугар маныаха аналлаах тэрил билиҥҥитэ оҥоһулла илик.
Үөрэтии түмүгэр кэккэ бэлиэтээһин оҥордубут: биһиги көтөрдөрбүт Кытай соҕуруу өттүгэр Поянху күөл заповеднигар кыстыыллар. Итиннэ атын сэдэх көтөрдөр, сибиир маҥан туруйата, кыталык эмиэ олохсуйаллар. Бу көтөрдөрү кыстыыр кэмнэригэр кытайдар хонтуруолга ылыах буоллулар. Оттон биһиги – Саха сиригэр көтөн кэлэр, уйаланар кэмнэригэр.
Билиҥҥи туругунан сэдэх эрээри, ахсааннарын бигэтик тутан олорор көтөргө киирсэллэр. Биллэн турар, кыһыннары-сайыннары мэлдьи болҕомтону эрэйэллэр. Кыһыл кинигэҕэ киирбит көтөр эрэ буолбатах, бу – Саха сирин тыыннаах харамайа. Харыстыыр, элбэтэргэ кыһаллар – биһиги сорукпут.
– АЛРОСА үлэни ыытар сирдэригэр өрүстэр туруктара хайдах хонтуруолланарый? Бэрэбиэркэ ыытыллар дуо?
– Бэрэбиэркэни ыытабыт. Соторутааҕыта эрэгийиэммит өрүстэрин, ууларын биоресурсаларын туруктарын чинчийэр, 2 сыл устата ыытыллыбыт киэҥ далааһыннаах кэтээн көрөр үлэ түмүктэммитэ. Мониторинг чэрчитинэн, Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай университет АЛРОСА үлэни тэрийэр оройуоннарыгар баар 13 өрүскэ барытыгар анаалыс оҥорбута. Уопсайа тыһыынчаттан тахса пробирка ылыллыбыта, чинчийии научнайдык ыытыллыбыта. Түмүк куһаҕана суох: хампаанньа ууга куһаҕаннык дьайара бэлиэтэммэтэ. Өрүстэр сүрүн уларыйыылара айылҕа бырассыаһын кытта сибээстээхтэр, ордук сааскы-сайыҥҥы кэмҥэ халаан уута сабыдыаллыыр эбит.
Маны кытта тэҥҥэ сир кырыһын туругун мониториннаабыппыт. Эмиэ улахан далааһыннаах үлэ барбыта: үлэ былаһааккаларын тулатынан уонунан килэмиэтирдээх сири хабан чинчийбиппит. Төһө киртийбиттэрин бэлиэтээбиппит таһынан, атын көрдөрүүлэргэ эмиэ болҕомтобутун уурбуппут. Ону СӨ Экологиятын министиэристибэтигэр тиэрдибиппит. Ити чинчийиигэ сигэнэн, эрэгийиэн нуормата официальнайдык бигэргэниэҕэ. Ол аата, хонтуруоллааһынан эрэ муҥурданыы буолбакка, Саха сирин айылҕатыгар тахсар уратылары бэлиэтээн үөрэтии.
Биһиги тутуһар бириинсиптээхпит: уопсай ыстаандартары тутуһары таһынан, билигин буола турар уларыйыыны-тэлэрийиини учуоттаан айылҕаҕа харыстабыллаах сыһыаны олохтооһун. Саха сирэ – сэдэх уонна уустук айылҕалаах дойду. Арассыыйа үрдүнэн тутуһуллар уопсай нуорма манна барсыа суоҕун сөп.
– Хампаанньа ханнык социальнай-экологическай бырайыактары үлэлэтэрий? Экология култуурата олохтоноругар туох сабыдыаллааҕый?
– Биһиги тулалыыр эйгэни харыстыырга да, айылҕаҕа харыстабыллаах сыһыан култууратын сайыннарарга да аналлаах экологическай уонна сырдатар көҕүлээһиннэри тиһигин быспакка олоххо киллэрэбит. Баларга сыл аайы ыытыллар аахсыйалары, саҥа бырайыактары этиэхпитин сөп. Үөрэрбит диэн, оскуола үөрэнээччититтэн анал идэлээх үлэһиккэ тиийэ кыттааччы элбии турар.
Мэлдьи тэрийэр бырагыраамалардаах – “Зелёные волонтёры”, “оБЕРЕГай природу”, “Зелёный гектар”, ону таһынан былаастыктары, батарыайалары, туһаттан тахсыбыт сырьёну хомуйар аахсыйалаахпыт. Балар экологияҕа харыстабыллаах сыһыан үөрүйэхтэригэр үөрэтэллэр, оҕолору, ыччаты, нэһилиэнньэни судургу эрээри, олус суолталаах дьыалаҕа кыттыһыннараллар. Наардааһынтан саҕалаан оту-маһы олордууга, экология чинчийиитин ыытарга тиийэ кытталларын бэлиэтиир наада.
Ол курдук, үгэс быһыытынан быйыл сайын үөрэнээччилэргэ аналлаах тэрээһиннэр – “Зелёный пионер” сүлүөппүт – ыытылынна. “оБЕРЕГай природу” бырайыак күһүн Мииринэй, Бүлүү оройуоннарыгар тэриллиэхтэрэ. Бырайыак чэрчитинэн субуотунньуктар, лиэксийэлэр, быраактыка дьарыктара уонна портативнай лабаратыарыйаны кытта үлэ ыытыллыахтара. Оҕолор түөрүйэни билэллэрин таһынан экология чинчийиитигэр кыттар кыахтаныахтара.
“Зелёный гектар” – чөлүгэр түһэриигэ наадыйар учаастактарга көҕөрдүү үлэтин көҕүлээһин. Олохтоох килиимэккэ барсар сиэмэлэри туһанабыт, үүнээйи олордуутугар үлэһиттэри, үөрэнээччилэри, волонтёрдары кытыннарабыт. Үөрэнээччилэр, ыччат үүнээйини хайдах олордорго, айылҕаны харыстыырга үөрэнэллэр.
Саҥа бырайыакпытын эрдэ кэпсээн аһарбытым. “Саха сирин тыыннаах алмаастара” паарканы өйөөн икки сыллаах грант ньыматынан үлэлиир бырагырааманы үлэлэтэбит. Ураты болҕомтолоохтук харыстанар сири тупсаран оҥорорго, сайыннарарга кыттыан баҕалаах дьонтон барыларыттан сонун идиэйэлэрин күүтэбит. Куоластааһын түмүгүнэн биир бырайыак талыллыаҕа. Ол бырайыак олоххо киирэригэр мөлүйүөн суумалаах үп-харчы көрүллүөҕэ. Бу көннөрү күрэх буолбатах, уопсастыбаҕа хамсааһын оҥорон, айылҕаны харыстыырга үөрэтии.
Биһиги экологияны сырдатыыны бигэ туруктаах сайдыы биир түһүмэҕин быһыытынан көрөбүт. Ону кэнэҕэс ыччаппытыгар тиэрдэргэ кыһаллабыт: билиибитин-көрүүбүтүн үллэстэн, тус холобур буолан уонна олоххо дьиҥ чахчы киирэр бырайыактар көмөлөрүнэн.
