Карина Чикитованы билбэт саха суох буолуохтаах. 11 сыллааҕыта түөрт эрэ саастаах быыкаа кыысчаан ытын кытта түҥ тыаҕа 12 хонук муна сылдьыбыт түбэлтэтин аан дойду барыта сөхпүтэ. Өлбөт быалаах хорсун кыыс ити мүччүргэннээх сырыытыгар олоҕуран, былырыын киэҥ экирээҥҥэ тахсыбыт “Карина” диэн киинэ көрөөччү кутун туппута.
Сүрүн оруолу оонньообут артыыс Вячеслав Лавернов прототиба – Каринаны булууга биир улахан өҥөлөөх Валерий Валериевич Андросов. Кини уонтан тахса сыл быыһааччынан үлэлээтэ, “Саха сирин быыһыыр сулууспатын” аэромобильнай көрдүүр-быыһыыр подразделениетын начаалынньыга. Бүгүн кинилиин быыһааччы уустук үлэтин туһунан кэпсэтэбит.
Эбэн эттэххэ, Валерий Андросов быыһааччы эрэ буолбатах, байанайдаах булчут, айар куттаах суруйааччы. “Байанайдыын көрсүһүү” диэн бастакы кинигэтин ааҕааччы бэркэ биһирээбитэ.
– Валерий Валериевич, быыһааччылар күннэри-түүннэри үлэҕит биир кэм оргуйан олорор буолуохтаах?
– Араас быһылаан, сүпсүлгэн хаһан баҕарар тахсыан сөп. Ол иһин сылы эргиччи сыралаһабыт. Үлэбит хайысхата да элбэх: муммут, ууга түспүт дьону көрдөөһүн; айылҕа аҕалбыт алдьархайыгар быыһыыр, чөлүгэр түһэрэр түбүк. Быһата, араас быһылааҥҥа түбэспит дьону, дьиэ кыылларын, о.д.а. быыһааһын. Хайа да түгэҥҥэ киэҥ нэлэмэн Сахабыт сирин араас муннугар көмөҕө тиийэргэ бэлэммит.
– Үлэ саамай үгэнниир кэмнээҕэ буолуо?
– Сааскы халаан, араас алдьархай, ол быыһыгар кусчуттар арыыга, уу ылар сиригэр хаайтарыылара... Аны халаан саҕана өртөөһүнтэн баһаар тахсар. Ордук ыам ыйыттан үлэбит элбиир. Сайын куйаас сатыылаата, сөтүө кэмэ саҕаланна да – ууга былдьанааччы элбиир. Онуоха водолазтар күүскэ үлэлииллэр. Угут сылга сир аһа дэлэйдэҕинэ, от ыйын ортотуттан балаҕан ыйыгар диэри сир асчыттар, тэллэйдьиттэр, отчуттар сүтүүлэрэ, мунуулара кэлэр. Ол эрээри дьон дьыл кэмиттэн тутулуга суох сүтэр. Үксүгэр кырдьаҕас, ыарыһах, түөһэйбит дьон атах балай бараллар, сураҕа суох сүтэллэр.
Улахан ардахха бу быйылгы курдук сайыҥҥы халаан тахсар. Ирбэт тоҥ ууллан, ардах суурайан нэһилиэктэр мөлтөх кутуулаах суоллара быстар, кута-бадараан буолар, сэбиэскэй саҕана тутуллубут күргэлэр сиҥнэллэр. Онно хаайтарбыт дьоҥҥо элбэхтэ көмөҕө тиийэрбит. Ирбэт тоҥу чинчийэр институт үлэһиттэрэ биһиэхэ лиэксийэ ааҕаллара. Килиимэт уларыйан, ирбэт тоҥ ууллан, алдьархай элбиир чинчилээҕин сэрэппиттэрэ уонна онно бэлэм буоларбытыгар эппиттэрэ. Кырдьык, кэлин оннук буолан эрэр. Ол охсуута, хоромньута улахан буолара чахчы. Холобур, дьиэлэр сиҥниилэрэ эҥин.
– Муммут, сүппүт дьону көрдүүргэ улахан уопуттааххын. Бэйэҥ ураты ньымалааххын дуу?
– Мин эбэҥки сыдьаанабын, айылҕа оҕото буолан, булт диэн баран муннукка ытаабыт киһибин. Оҕо эрдэхпиттэн тыаҕа сылдьа үөрүйэхпин, дьонум такайаннар, өбүгэлэрбиттэн кэлбит үөрүйэҕи балачча иҥэриннэҕим. Онон тайҕа суруллубатах сокуоннарын эндэппэккэ билэбин диэхпин сөп. Дьону көрдүүргэ үлэлээбит уопутум да баар буоллаҕа. Онтубун барытын түмэн, 2017 сыллаахха тыаҕа муммут дьону хайдах көрдүүргэ мэтэдьиичэскэй ыйынньыгы оҥорон, Москубаҕа ЫБММ “База интеллектуальных трудов” диэнигэр ыыппытым. Москубалар ону көрөн баран “бу ньыма ордук Урал уҥуор туһаныллыан сөп” диэбиттэрэ.
Онтон тыаҕа муммут киһини хайдах быыһыыр туһунан анал ньыманы тобулан бэлэмнээбитим. Онно эбэҥкилэр түҥ тыаҕа тыыннаах хаалар үөрүйэхтэрин, номоххо, остуоруйаҕа, үһүйээҥҥэ эҥин олоҕуран итиэннэ бэйэм уопуппун туһаммытым. Онтубун элбэх киһи туһаннын диэн, нууччалыы “Нить жизни” диэн анал боросуура оҥорон бэчээттэттим. Бу күннэргэ илиибэр тутуохтаахпын.
– Ити туһунан кылгастык билиһиннэриэҥ дуо?
– Бэрт судургу, өйдөнүмтүө ньыма. Дьиҥэ, тыаҕа сылдьыы быраабылата, муммут киһи хайдах дьаһаныахтааҕын эҥин туһунан элбэх ыйыы-кэрдии таҕыстаҕа дии. Оскуолаҕа ОБЖ уруоктарыгар ол туһунан эмиэ үөрэтэллэр. Холобур, тыраахтар тыаһа – 3 км, ыт үрэрэ 1,5 км ыраахтан иһиллэр диэн.
Ол иһин ити суруллубут быраабылалартан атын, норуот муудараһыгар олоҕуран “Нить жизни” диэн оҥорбутум. Киһи “муммут эбиппин” диэн өйдүөҕүттэн хайдах быыһанар туһунан. Хас биирдии сүбэҕэ аан бастаан киһи ыгылыйбакка уоскуйуохтааҕа этиллэр. Оттон хайдах уоскуйабыт? Ылбычча киһи тута уоскуйбат, пааньыканы хайдах аһарынарын сатаабат буоллаҕа.
Мин мэтиэдьикэбинэн киһи мунна да, туох эрэ бэлиэни хаалларыахтаах. Эркээйи охсуохтаах. Ол туохха нааданый?
Бастатан туран, ити бэлиэ, эркээйи, эһиги “олоххут ситимэ” (“нить жизни”) саҕаламмытын, ыйык бэлиэ буоларын кэрэһилиир. Иккиһинэн, эһиги ити бэлиэни хааллара сылдьан түҥ тыаҕа соҕотох хаалан куттаммыккытын, истириэскитин суох гынар.
– Ити бэлиэ хайдах буолуохтааҕый?
– Уустуга суох конструкция буолуохтаах. Саамай сүрүнэ – көрдөөччүлэр, атын да дьон болҕомтотун тардар буолуохтаах.
Баҕар, мутуктарынан ураһаҕа майгынныыр гына тутуохха сөп; сууллубут мас, чөҥөчөк муоҕунан бүрүллүбүтүн ылгыахха сөп; сырдык, ыраахтан көстөр таҥастаах буоллаххына, ол кырадаһынын ылан маска баайыахха сөп. Уопсайынан, эһиги бу сиртэн баран эрэргитин көрдөрөр бэлиэ буолуохтаах.
Ити бэлиэ ортотугар булгуччу бэйэҕит тускутунан иһитиннэриини хааллара сатааҥ. Биллэн турар, уруучуката, харандааһа эҥин суох сылдьыаххыт, ол эрээри туох эмэ уһуктааҕы булан, туоска, хатырыкка, туойга эҥин сурукта ойо быһан хаалларыҥ. Ааккытын, хаһан муммуккутун (холобур, ИИИ 07.07.25 – Иванов Иван Иванович, 2025 сыл от ыйын 7 күнүгэр сүттэ). Онуоха эһиги эрэллээх буолуохтааххыт – көрдүүр дьон булгуччу бу бэлиэҕитин, иһитиннэриигитин булан быыһыахтара диэн.
– Муммут киһини бастаан хайдах көрдүүгүтүй?
– Муммуту көрдөөһүн матымаатыка садаачатын суоттуур кэриэтэ. Хайа да садаачаны суоттуурга дааннай баар буолар дии. Дааннай төһө элбэх, чуолкай буолар да – соччонон түргэнник суоттуугун. Ол иһин бастаан утаа дааннайдары кытары үлэлиибит: муммут киһи туһунан имформацияны хомуйабыт, ол сир-уот туһунан сиһилии үөрэтэбит. Киһи туһунан төһөнөн кыраны билэбит да – соччонон көрдүүр сирбит иэнэ кэҥээн хаалар. Оттон киэҥ сиргэ көрдүүр быдан уустук – бириэмэ, күүс, кыах бөҕө барар. Саха сирин усулуобуйатыгар киһини көрдүүрүҥ сириттэн-уотуттан көрөн уларыйан иһэр. Ону миэстэтигэр анал идэлээх дьон көрдүүр ньыманы тобулан, салайан ыытабыт.
– Оттон бэйэҥ муна сылдьыбытыҥ дуо?
– Суох. Арай биирдэ түүн булкулла сылдьыбытым – ону мунуу диэбэппин, уолуйбатаҕым, муннум дии санаабатаҕым. Бултуу сылдьан, эргийэ сиринэн тахсыбытым.
– Билигин технология сайдан, ол көмөтүнэн үлэҕит син чэпчээтэҕэ дии.
– Баһаам көмөлөөх. Технологиялар муммуту булбут түгэннэрэ бааллар. Ол гынан баран ол аптаах тэрил буолбатах, көрдүүргэ туһаныллар үстүрүмүөн. Муммуту көрдүүргэ, быыһыырга киһи кыаҕа, өйө наада, онтон атына барыта – үстүрүмүөн. Холобур, уу анныгар барбыт киһини ГБО (гидролокатор бокового обзора) үөһэттэн үчүгэйдик булар. Онон водолазтар урукку курдук, 2–3 чаас ууга сылдьыбаттар. Ол эрээри аҥаардас ГБО-ну эрэнэр эмиэ куһаҕан. “Сокол” квадроцикл ханна баҕарар түргэнник тиийэринэн эмиэ улаханнык абырыыр. Аттаах киһитээҕэр түргэнник тиийэр буоллаҕа. Ол эрээри тиэхиньикэ аата тиэхиньикэ – хаһан баҕарар алдьаныан, моһуогуруон, түҥнэстиэн, бэнсиинэ бүтүөн сөп. Сайдыы төһө да күүскэ кэлбитин иһин, син биир киһи кыаҕын, өйүн, толкуйун солбуйбаккын.
– Муммут киһиэхэ сыһыаннаан ханнык үһү-таамах кэпсээннэри, дойҕохтору утараҕыный?
– “Эһэ киһини көрүстэ да, булгуччу сиир” диэн буолбатах. Тыатааҕы аҕыйах түгэҥҥэ эрэ киһиэхэ саба түһүөн сөп. Эһэ киһини сиир ас курдук көрбөт. Киһи бэйэтэ кыынньаан, сылтах биэрэн, онтон көмүскэнэн саба түһүөн сөп. Холобур, хаартыскаҕа түһэрэн, аһатан, араастаан “провокациялаан”. Биһиги – эһэ сылдьар ыырыгар ыалдьыттарбыт. Онон айылгытынан кини атыҥырыыра, көмүскэнэрэ ханна барыай? 70 бырыһыан түгэҥҥэ эһэ эрдэттэн “хаһаайынныыр” сиригэр туора киһи киирбитин сэрэйэр. Биһигини быдан эрдэ көрбүт буолар. Онон куота-тэйэ сатыыр. Эһэ хойобуун буолбут, ыалдьыбыт эбэтэр өстүйбүт буоллаҕына түһэр. Ыарыһах, үөннээх эһэ ньиэрбэтэ бүтэр, иһэ барыта үөн буолар. Ол иһин, өлөрө чугаһаан, хамсыыры барытын тырыта тыытар. Үөн ыспыт эһэтэ үксүн күһүөрү киисчиттэргэ, тайахсыттарга кутталлаах. Булчуттар саалаах сылдьар буоллахтара, онон көмүскэнэллэр.
Олох сэдэххэ ийэ эһэ оҕолорун көҥөөн түһэр. Эһэ оҕолоро мэниктииллэр, ону буойан, сарылыан сөп. Онуоха тыас таһааран, тэскилииргин биллэриэхтээххин.
– Муммуту, сүппүтү көрдүүргэ волонтёр элбээтэ дии.
– Волонтёр элбиирэ үчүгэй. Олохтоох нэһилиэнньэ, волонтёрдар элбэх буоллахтарына, көрдүүр сир иэнин тараахтыырга үчүгэй, көрдөөһүн хаачыстыбата үрдүүр.
– Валерий Валериевич, эн “Нить жизни” кинигэҕин хантан булуохха сөбүй?
– Бу кинигэм 1 тыһыынча ахсаанынан таҕыста. Аймаҕым, табаарыһым успуонсардаан, өссө итиччэ буолла. Мин бу үлэбин эргинээри буолбакка, дьоҥҥо чахчы туһалаах буоллун диэн таһаарбытым. Онон бастаан оскуолаларынан, бибилэтиэкэлэринэн, дьаһалталарынан тарҕаппыт киһи диэн санаалаахпын. Ону өссө тобулан иһиэхпит.
Бу үлэм саамай сүрүнэ – саатар, биир киһи туһанан быыһаннын диэн соруктаах таҕыста.
Дмитрий ИВАНОВ.
