Ыам ыйа саҕаланыаҕыттан барыта сылаас күннэр тураллар. Онон сирбит-дойдубут быйыл эрдэ көҕөрөн, уйгу-быйаҥ сайын кэлэр чинчилээх.
ЫАМ ЫЙЫН БИЛГЭТЭ
Ыам ыйын 6 күнэ — Дьөгүөрэйэп. Бастакы кус кэлэр. От бытыгырыыр, сүөһү уостаан аһыыр.Ыам ыйын 8 күнэ — ырыаһыт чыычаахтар тоҕо анньан көтөн кэлэр кэмнэрэ.Ыам ыйын 12 күнэ — хаһыҥ түһүөн сөп.Ыам ыйын 13 күнэ — киэһэлик ичигэс, уу чуумпу, оттон түүнэ сулустаах буоллаҕына, ардаҕа суох сайыны күүтэллэр.Ыам ыйын 14 күнэ — Дьэрэмэйэп күнэ. Үчүгэй күн буоллаҕына — күһүнэ өлгөм үүнүүлээх, хаҕыс күн буоллаҕына, кыһына — тымныы.Ыам ыйын 19 күнэ — бастакы сиик түһэр. Сиигэ элбэх буоллаҕына, күһүнүн оҕурсу үчүгэйдик үүнэр.Ыам ыйын 22 күнэ — сааскы Ньукуола. Кэҕэ этэр, сүөһү мэччийэн аһыыр. Сайыҥҥы хонук саҕаланар.Ыам ыйын 26 күнэ – Ыам кумаара түһэр. Хортуоппуйу олордор кэм саҕаланар.Ыам ыйын 28 күнэ — сылаас күн буоллаҕына, сайыны быһа сылаас буолар. Ый туолар. Сайылыкка көһөр кэм кэлэр.Ыам ыйын 28 күнүттэн бэс ыйын 4 күнүгэр диэри собо ыыр.
Урукку сыллары кытта тэҥнээн көрдөххө, быйыл саас халлааммыт арыый эрдэлээн сылыйда. Бу күннэргэ илин эҥээргэ, киин, соҕуруулуу-арҕаа улуустарга, Нерюнгри, Бүлүү уонна Мииринэй эргин хаарбыт күүскэ баран эрэр. Онон быйыл сыл эргиирин батыһан, өрүстэрбит эмиэ арыый да эрдэ барыыһылар. Ол курдук, Өлүөнэ өрүс мууһа Ленскэй оройуонугар ыам ыйын саҥатыгар хамсыыһы. Оттон ыам ыйын ортотун эргин Өлүөхүмэ, Хаҥалас, Нам, Дьокуускай куорат таһынынан устууһу. Ити улуустарга уу урукку сыллар орто көрдөрүүлэрин курдук кэлиэҕэ.
Кыайыы күнүн кэнниттэн Алдан, Амма, Бүлүү өрүстэр хамсаабытынан барыахтара. Быйыл Алдан эҥээр хаара халыҥ буолан, Алдаҥҥа уонна Аммаҕа күүстээх уу кэлиэҕэ. Муус харар түгэнигэр, ити өрүстэр халааннааннар кытыы сытар нэһилиэнньэлээх пууннарга кутталы үөскэтиэхтэрин сөп.
- Декада диэн ый 10 хонуга ааҕыллар: I декада – ый 1--10 күннэрэ; II декада -- ый 10--20 күннэрэ; III декада -- ый 20--30 күннэрэ.
ИЛИН ЭҤЭЭРГЭ
Былырыыҥҥы сааһы кытта тэҥнээтэххэ, быйыл илин эҥээргэ ыам ыйа балай эмэ сылаас буолара сабаҕаланар. Аны туран, I декада кэмигэр үгүс улууска түүнүн да, күнүһүн күүскэ сылыйыаҕа. Ол түмүгэр хаарбыт эмискэ баран, өрүстэр уонна күөллэр эрдэ сайыахтара.
Илин эҥээргэ ыам ыйын сөҥүүтэ маннык буолар чинчилээх: I декадаҕа – 1 күн ардыыр; II декадаҕа – 4 күн ардыыр; III декадаҕа – 4 күн ардыыр;
Урукку сыллары кытта тэҥнээтэххэ, ый I декадатыгар түүнүн да, күнүһүн да тымныы курдук. Күнүс +12...+8 кыраадыс сылаас, түүн +3...+1. II декадаҕа күнүһүн +14...+10, түүнүн +7...+5 кыраадыс сылаас.
III декадаҕа күнүһүн уонна түүнүн биллэрдик сылыйыа. Күнүс +19...+16, оттон түүн +11... +8 кыраадыс сылаас буолуоҕа.
КИИН УЛУУСТАРГА
Былырыыҥҥыны кытта тэҥнээтэххэ, быйыл киин улуустарга ыам ыйыгар улахан тыал түһүө суоҕа, сылаас буолара сабаҕаланар.
Сөҥүүтэ маннык буолара сылыктанар: I декадаҕа – 1 күн ардыыр; II декадаҕа – 4 күн ардыыр; III декадаҕа – 4 күн ардыыр;
Ыам ыйын I декадатыгар күнүс +12...+9 кыраадыс сылаас, түүн +4...+2 кырадыс. II декада кэмигэр күнүһүн +15...+13, түүнүн +8...+6 кыраадыс сылаас.
III декадаҕа күнүскү өттүгэр +18...+15, оттон түүнүн, түүн +12...+9 кыраадыс сылаас буолара күүтүллэр.
БҮЛҮҮ УЛУУСТАРА
Бүлүү өрүһү бата сытар улуустарга быйыл халлаан эмиэ киин улуустарга курдук буолуоҕа. Арай түүҥҥү өттүгэр биллэрдик тымныйар чинчилээх.
Сөҥүүтэ маннык буолар чинчилээх: I декадаҕа – 2 күн ардыыр; II декадаҕа – 2 күн ардыыр; III декадаҕа – 2 күн ардыыр;
Былырыыҥҥыны кытта тэҥнээтэххэ, быйыл ый I декадатыгар түүнүн балай эмэ тымныы буолуоҕа. Холобур, күнүһүн +9...+6 буоллаҕына, түүн баар-суоҕа +3...+1 кыраадыс сылаас буолуоҕа. II декада кэмигэр кыралаан ардыаҕа. Күнүһүн +12...+10, түүнүн +8...+3 кыраадыс сылаас. III декадаҕа күнүс +16...+13, түүн +10...+8 кыраадыс сылаас буолара күүтүллэр.
ӨЛҮӨХҮМЭҔЭ, АЛДАҤҤА, НЕРЮНГРИГА
Быйыл өрөспүүбүлүлүкэ соҕуруулуу-арҕааҥҥы улуустарыгар ыам ыйыгар балачча сөҥүү түһэрэ сабаҕаланар. Сылааһа былырыыҥҥытыгар тиийбэт. Оттон сөҥүүтэ маннык буолуоҕа: I декадаҕа – 3 күн ардыаҕа; II декадаҕа – 3 күн ардыаҕа; III декадаҕа – 4 күн ардыаҕа.
Ый I декадатыгар күнүс +10...+8, түүнүн +3...+1 кыраадыс сылаас. II декада кэмигэр күнүһүн +14...+11, түүнүн +9...+5 кыраадыс сылаас буолуоҕа. III декадаҕа күнүс +17...+15, оттон түүн +11...+8 кыраадыс сылаас буолара сабаҕаланар.
ӨЙМӨКӨӨН УЛУУҺУГАР
Өймөкөөн Сахабыт сирин биир саамай тымныы улууһунан биллэр. Ол гынан баран, быйыл ыам ыйа урукку сыллардааҕар балай да сылаас буолуоҕа. Арай ый бүтүүтүгэр сөҥүүтэ элбэх, күүстээх буолар чинчилээх. Ордук III декада кэмигэр биир да күн көтүппэккэ ардыаҕа.
Өймөкөөҥҥө ыам ыйын сөҥүүтэ маннык буолуоҕа: I декадаҕа – 1 күн ардыаҕа; II декадаҕа – 3 күн ардыаҕа; III декадаҕа – 8 күн ардыаҕа.
Ый I декадатыгар күнүс +7...+5 кыраадыс сылаас, түүн -5...-2 кыраадыс тымныы. II декада кэмигэр халлаан арыый cымнаһыар буолуо. Ол курдук, күнүһүн +10...+6 буоллаҕына, түүнүн +5...+3 кыраадыс сылаас буолуо. III декадаҕа күнүс +13...+11, түүн +7...+5 кыраадыс сылаас буолара сылыктанар.
ҮӨҺЭЭ ДЬААҤЫ УЛУУҺУГАР
Үөһээ Дьааҥы Сахабыт сирин эмиэ биир саамай тымныы улууһа. Ол гынан баран, былырыыҥҥыны кытта тэҥнээтэххэ, быйыл халлаан арыый эрдэлээн сылыйар чинчилээх. Сөҥүүтэ наһаа элбэҕэ суох эрээри, сөбүгэр соҕус ардыаҕа.
Үөһээ Дьааҥыга сөҥүүтэ маннык буолуоҕа: I декадаҕа – 1 күн ардыаҕа; II декадаҕа – 2 күн ардыаҕа; III декадаҕа – 3 күн ардыаҕа.
Бу ый I декадатыгар күнүс +8...+5 кыраадыс сылаас, оттон түүнүн -5...+1 кыраадыс тымныы-сылаас буолуоҕа. II декадаҕа күнүһүн +10...+8, түүнүн +5...+4 кыраадыс сылаас. III декада кэмигэр күнүһүн +14...+12, түүнүн +8...+5 кыраадыс сылаас буолар.
АБЫЙ, МУОМА, ҮС ХАЛЫМА, АЛАҺЫАЙ УЛУУСТАРЫГАР
Урукку сыллары кытта тэҥнээтэххэ, быйыл саас Халыма уонна Индигиир өрүстэр тардыыларынан сытар улуустарга балай да сылыйыыһы. Халлаан киин улуустары кытта араа-бараа буолара сылыктанар. I--II декадаларга ардах-хаар суоҕун кэриэтэ. Арай III декадаҕа ардах син түһүө.
Сөҥүүтэ маннык буолар чинчилээх: I декадаҕа – ардах букатын суох; II декадаҕа – 1 күн ардыаҕа; III декадаҕа – 5 күн ардыаҕа.
Ый I декадатыгар күнүһүн +10...+8 кыраадыс сылаас буоллаҕына, түүҥҥү өттүгэр -4...-1 кыраадыс тымныы буолуоҕа. II декада кэмигэр күнүһүн +11...+8, түүнүн +5...+2 кыраадыс сылаас. III декадаҕа күнүс +17...+14, түүн +7...+4 кыраадыс сылаас.
АНААБЫР, ӨЛӨӨН, БУЛУҤ УЛУУСТАРЫГАР
Быйыл Хотугу Муустаах байҕал кытылыгар сытар улуустарга, былырыыҥҥыны кытта тэҥнээтэххэ, ыам ыйын бастакы уон күнэ биллэ тымныы буолуоҕа. Түүнүн да, күнүһүн да.
Сөҥүүтэ маннык буолара сылыктанар: I декадаҕа – 2 күн хаардыаҕа; II декадаҕа – 3 күн хаардыаҕа; III декадаҕа – 3 күн ардыаҕа.
Ый I декадатын кэмигэр күнүһүн -13...-10, оттон түүнүн -16...-14 кыраадыс тымныы. II декадаҕа да түүнүн халлаан улаханнык сылыйбат. Ол курдук, күнүһүн -4...-2, оттон түүнүн -7...-5 кыраадыс тымныы буолуоҕа. III декадаҕа күнүс +3...+1 кыраадыс сылаас, түүн -4...-1 кыраадыс тымныы.
Тарас ТАРАСОВ-ТУСКУЛ.
Хаартыска: Мария Васильева/СИА
