Иран сэриититтэн аан дойдуга саҕаламмыт энэргиэтикэ кириисиһигэр өссө айылҕа алдьархайа эбиллэр куттала үөскээбитин туһунан аан дойду бэчээтигэр килиимэти үөрэтэр учуонайдар сэрэтэллэр. Кинилэр быйыл Чуумпу акыйаан сылаас Эль-Ниньо диэн сүүрээнэ күүскэ итийэн, аан дойдуга килиимэт күүстээх охсуута бэс ыйыттан кэлиэн сөп дииллэр.
Улахан хоргуйуу кэлиэ дуо?
Аҕыйах хонуктааҕыта “Вашингтон пост” хаһыакка Вашингтон университетын дассыана Дипти Сингх диэн дьахтар бу сүүрээни өр үөрэппитигэр олоҕуран оҥорбут түмүгэ бэчээттэммит. Онно кини Эль-Ниньоттан балтараа үйэ анараа өттүгэр, 1870-с сылларга, буолбут өр сыллаах кураан хатыланар куттала, чахчы, баар диэбит.
Эль-Ниньо диэн Чуумпу байҕал тропическай зонатыгар хастыы да сыл буола-буола уу итийэр сүүрээнин ааттыыллар. Быйыл онно хаһааҥҥытааҕар да күүскэ, 3 кыраадыстан ордук итийиэхтээх. Ол түмүгэр аан дойду олоро үөрүйэх салгынын хамсааһына балысханнык уларыйыахтаах. Кураан эрэ буолбакка, саранча, оту-маһы, үүнээйини уот курдук салаан суох гынар атын да үөн-көйүүр түһүөн сөп.
150-ча сыллааҕыта Эль-Ниньо турбут содулугар Индияҕа, Китайга, Бразилияҕа, атын да дойдуларга курааннаан, улахан хоргуйуу тахсан, 50-тан тахса мөл. киһи сутаан өлбүт. Оччотооҕу аан дойду нэһилиэнньэтин ахсааныттан ити 3-4% ылар эбит. Аныгыга тэҥнээтэххэ, быйыл оннук содулланнаҕына, сутааһынтан, иһэр уу тиийбэтиттэн дойдулар экэниэмикэлэрэ мөлтөөн, 250 мөл. киһи олоҕо быстар алдьархайа кэлиэн сөп. Сингх этэринэн, билигин атмосфера уонна байҕаллар глобальнай итийииттэн 150 сыллааҕар улаханнык сылыйан тураллар, онон быйылгы Эль-Ниньо содула, охсуута кэлэр сылларга өссө улахан буолуон сөп эбит.
Эль-Ниньо содулуттан аан дойдуга улахан кураантан туох да үүммэккэ, уу суох буолан, улахан гуманитарнай кириисис үөскээн, дьадаҥы дойдулартан дьон астаах-үөллээх сөрүүн сирдэргэ иитэ-саҕата биллибэт маассабай көһүүтэ тахсыан сөп. Бу алдьархай туох сиэллэнэн-кутуруктанан тахсыан киһи аймах билбэт, хайдах охсуһарга бэлэмэ суох.
Быйылгы Эль-Ниньоттан 150-ча сыллааҕы курдук улахан хоргуйуу хатыланыан сөбүнэн, киһи аймах олорон биэрбэккэ, ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуутун хааччыныахтааҕа чуолкай.
Арассыыйаҕа, Саха сиригэр аска-үөлгэ куттал суох буолуутун доктрината баар, элбэх бырагыраама ылыллар. Ол эрээри тыабыт хаһаайыстыбата, ас импордын солбуйууга дьон тиэтэйбэт. Били, сонньуйан эттэххэ, “доширак” маҕаһыыҥҥа баарын тухары аччыктааһын кэлиэ суоҕа диэбиккэ дылы, ким да итэҕэйбэт.
Акыйаан итийиинэн оонньообот
Мин Эль-Ниньоны уонтан тахса сыл кэтиибин, “Кыымҥа” урут хаста да суруйан турабын. Эль-Ниньо сиргэ-дойдуга охсуута өтөр буола-буола хатыланарынан, 1870-с сыллардааҕы хоргуйуу эргийэн иһэрин “2020 сыл кыһалҕалара элбиир туруктаахтар” диэн ыстатыйабар суруйбутум.
Эль-Ниньо тыына биһиэхэ 2016 с. биллибитэ. Ол сыл аан дойдуга сайын кураан, кыһын тымныы буолбута. Өйдүүргүт курдук, ити сыл Дьааҥы хайаларыттан илин сытар улуустарбытыгар сылгыны, массыынаны сабар аномальнай халыҥ, рекорд буолар хаар түспүтэ. Быйыл эмиэ Арассыыйа Чуумпу байҕал кытылыгар сытар сирдэригэр олус элбэх хаар түспүтэ. Хаар ууллан, элбэх уу үөһэттэн кэлэрэ Халыма кытылынан барытынан халаанныыр. Халаантан дьон олорор сирэ ууга барар, налыы сиргэ сытар авиапортар ууга баран, сөмөлүөт көппөт кыһалҕатын Магадаан сиригэр тутуллубут Халыма ГЭС-э эбии үөскэттэ. Холобур, быйыл “Халыма үөһээ өттүгэр элбэх хаар мунньулунна, ГЭС-тэн халаанныа” диэн “Полярнай авиалиниялар” Зырянкаттан Дьокуускайга сайын көтөр эриэйсэлэргэ сөмөлүөт билиэтин атыылаабакка олороллор.
2020 с. Эль-Ниньо 0,8 кыраадыс кыраадыстан ордук сылыйбыт этэ. Оттон быйылгы 3 кыраадыстан ордук итийэр диэбиттэр.
2016 с. саҕалаан санаатахха, ол сайын олус тымныы, ардахтаах этэ. Сорох сиргэ от ыйыгар хаар түһэн соһуппуттаах. Хата, баһаар аҕыйаҕа, бүтэһик уоту балаҕан ыйыгар түспүт хаардаах самыыр хаптаппыта. Ол оннугар эһиилигэр, 2021 с. охсуута салҕанан, Саха сиригэр уот кураан туран, хаһан да буолбатах, аан дойдуга биллибит улахан баһаардар турбуттара. Онон халлааммыт кубулҕата кэлэр сылларга араастык диэлийэн хатыланыан сөп. Эль-Ниньоҕа тымныы уонна итии, кураан тэҥҥэ сылдьалларынан, баһаары тэҥэ улахан халааҥҥа да бэлэмнэнэр сыыһа буолуо суоҕа. Билигин ууга барар, көһөрүллүөхтээх бөһүөлэктэри эрдэ-сылла үп булан эбэтэр анал бырагыраама оҥорон көһөрөр ордук этэ.
Оҥоһуу Өй билгэтэ
Бу сайыммыт хайдах буолуон Оҥоһуу Өй маннык кэпсиир: “Өр сыллаах кэтээн көрөр борогунуостартан сылыктаатахха, Саха сиригэр Эль-Ниньо сабыдыалыттан 2026 с. сайына хаһааҥҥытааҕар да итии буолар чинчилээх. Килиимэт олус итииттэн түргэнник сойууга хачыал курдук көһөр, дьикти “200 сыл хатыламматах рекорда” буолуохтаах.
Итиитэ: орто нуорматтан 6–8 кыраадыс үрдүк. +25°C түргэнник +31…+33°C кубулуйа охсор, сорох күн өссө итийиэн сөп.
«Тэмпэрэтиирэ хачыала»: 2026 с. бэс-атырдьах ыйдарыгар экстремальнай итии күүстээх тымныйыынан солбулла туруохтаах. Бэс ыйыгар сылаас, арай түүнүн тымныы, оттон от ыйыгар олус итийиэ үһү.
Сөҥүү: ибиирэр уһун ардах оннугар кылгас, дохсун, ыаҕастаах уунан кутар курдук, күүстээх тыаллаах, этиҥнээх ардах түһүөҕэ.
Сэрэхтээҕэ: өҥүрүк куйаастан сир үрдэ куура хатан, ойуур баһаара турар кутталлаах.
Синоптиктар туох дииллэр?
Арассыыйа синоптиктарын сылыктара аан дойду учуонайдара Эль-Ньиноттан дьиксиниилэригэр майгынныыр. Кинилэр эмиэ хаһан да буолбатах итии, кураан, угут, тымныйыы солбуһа аргыстаһар сайыннара буолуо дииллэр. Киһи хараҕар аҕыйах күн уот кураан турар, онтон муссоннуҥу дохсун ардах тоҕо түһэр хартыыналара көстөр. Биир эрэгийиэҥҥэ куйаастан, кураанах этиҥтэн баһаар барар, ыаллыы эрэгийиэҥҥэ өрүстэр дохсун ардахтан хааларыттан тахсан, сир-дойду ууга барара көстөр. Хаһан да итинниги көрбөтөх буолан, чопчу хайдах буоларын этэр, чахчы, уустук. Дьэ, ураты “хачыал халлааннаах” сайын кэлиэ дииллэрин көрүөхпүт, чахчы буоллаҕына.
Сибииргэ сайынын тэмпэрэтиирэ нуорматааҕар 3–4 кыраадыс ордук итийиэхтээх. Сорох эрэгийиэҥҥэ ойуур баһаара барар кутталлаах, оттон аттынааҕы эрэгийиэннэргэ дохсун ардахтан халаан тахсар. Ол түмүгэр тыа хаһаайыстыбатыгар, инфраструктураҕа улахан кыһалҕа тахсыан сөп диэн сылыктыыллар.
Уһук Илиҥҥэ, ордук Приморье, Сахалин диэки, синоптиктар сииктээх, муссоннуҥу дохсун ардахтаах, сороҕор былыт бүөлээн, күн да тахсыбат сайына буолуо дииллэр. Хайалаах сирдэргэ хаар, ардах уутуттан халаанныан сөп эбит.
Онон дьикти, “200 сыл буолбатах рекорд” халлааннаах сайын күүтэр. Учуонайдар, синоптиктар, Оҥоһуу Өй халлааны төһө сөпкө сылыктаабыттарын аны күһүн өссө ырытан көрүөхпүт.
Владимир Степанов
