27 күн хара тыаҕа...

 

Владимир Игнатьев – төрүкү Аканаҕа төрөөбүт киһи. Ол гынан баран кыра эрдэҕинэ дьоно Сунтаар Элгээйитигэр көһөн тиийбиттэр. Аҕата өлбүтүн кэннэ, Аканаҕа төттөрү көһөн кэлбитэ аҕыйах сыл буолбут. Онон бу сири-уоту үчүгэйдик билбэтэ өйдөнөр. Ол күн Чкаловка үлэлии тахсыбыттар. Кини тыраахтарын илдьэ төннүөхтээх эбит. Онто моһуогурбутун кэннэ, тыанан быһа Аканаҕа бараары мунан хаалбыт. Сүппүт күнүн сарсыныгар дьиэтигэр кэлбэтэҕэр, дьоно түрүлүөн түһэрбиттэр.

Дьэ, онтон улууска, быыһыыр сулууспаҕа биллэрэн, Акана дьонун түмэн муммут киһини көрдүүр бөлөх тэриллибит. Сүппүт сириттэн саҕалаан ханан барыан сөбүн быһаарсыбыттар – көрдөөһүн саҕаламмыт. Мэлдьи буоларын курдук, сүппүт дьону уонча эрэ күн көрдөөччүлэр. Бу сырыыга тоҕо эрэ ыйы быһа көрдөөбүттэр. Хараҥаҕа көрөр квадрокоптерынан эҥин көрдүү сатаабыттар. Биирдэ ыттаах кинологтары илдьэ барбыттар да, ыттар соччо-бачча киһи сытын ылан көрдөөбөтөхтөр быһыылаах. Саатар, тыаҕа адьырҕа да элбэҕэ кыайдаҕа буолуо, ыттар эрэйдээхтэр, ону билэн эбитэ дуу, дьон атаҕар сөрүөстэ сылдьыбыттар диэн дьон кэпсииллэр. Төһө даҕаны от кэмин үгэнэ буоллар, Акана нэһилиэгин дьоно-сэргэтэ, чугас нэһилиэктэртэн волонтёрдар хомуллан, биир да күнү көтүппэккэ көрдөөбүттэр. Уот ситимэ барар сиринэн хаста даҕаны муммут киһи сылдьыбыт суолун көрбүттэр да, тыаҕа киирэн, сүтэн хаалар эбит.

Владимир ийэтигэр эрийэн тахса сырыттым. Уола, төһө даҕаны 50-ча саастаах аҕам­сыйбыт киһи буоллар, ийэ киһиэхэ оҕото хас да сааһыгар син биир оҕо буоллаҕа. Галина Егоровна уола сүппүтүн, муммутун кэннэ төһөлөөх аймаммытын, бары даҕаны, өйдүүр, сэрэйэр буолуохтааххыт. Акана сирин-уотун билбэт, бу дойдуга хаһан даҕаны бултаабатах киһи түҥ тыаҕа баран хаалара сэрэхтээх, кутталлаах буоллаҕа. Саатар, эһэ да мэнээктээбитэ сүрдээх. Ол да буоллар ийэ киһи оҕото тыыннааҕар эрэлин сүтэрбэтэх.

– Аан бастаан уолум муммутун истэн баран, олус ыксаан, куттанан түрүлүөн түһэрбитим. Көрдөөһүн тута саҕаламмыта. От үгэнэ да буоллар, дьон көрдөөһүнтэн туора турбатахтара. Биир үксүн эдэр дьон ким төһө бокуойдааҕынан көрдүүр бөлөххө киирбиттэрэ. Полициялар, ЫБМ үлэһиттэрэ күнү аайы көрдүү бараллара. Онтон хайдах эрэ бастаан ыксаабытым ааспыт курдук буолбута. “Уолбун хайаан даҕаны булуохтара эбэтэр бэйэтэ дьоҥҥо тахсан биэриэ” диэн эрэл санаа киирбитэ. Онтон күн-хонук ааһан истэҕин аайы, аны эмиэ ыксаан, долгуйан, куттанан барбытым. Уолбут олох көстүбэтэҕэ. “Саатар, биир эмэ үүтээҥҥэ хонон сынньана түһэрэ буоллар, тыатааҕыны эрэ көрсүбэтэр ханнык” диэн, Үөһээ Айыылартан көрдөһө сылдьыбытым. Онтон түүнүн тымныйан барбытыгар “түүнүн тымныыга ханна хорҕойоро буолла?” диэн эмиэ биир ыксал. Араас санаа-оноо тырыта тыытара биллэр буоллаҕа. Ол да буоллар испэр “син биир тыыннаах көстүөҕэ” диэн бүк эрэнэрим. Хорулаҕа дьоҥҥо тахсан биэрбитин истэн, үөрүүбүтүттэн ытаһан ылбыппыт.

Көрдөөччүлэргэ күн аайы алаадьылаан, ыһыктаан ыытарбыт. Улахан уол сиэним дьонун кытта кэлэн көрдөспүтэ. Кийиитим, кыыһым, сиэним күннэтэ бурдук аһын астаан көрдөөччүлэри аһаталлара. Кыыһым үлэлиир тэрилтэтэ элбэх бородуукта, бэнсиин атыылаһарбытыгар көмө харчы ыыппыта. Мин бииргэ үөрэммит оҕолорум, кэргэним Торохов Виктор кылааһа бары харчынан күүс-көмө буолбуттара. Ньурбаттан, Дьокуускайтан суһал көмөҕө кэлбит быыһыыр сулууспа дьонугар эмиэ аһынан, бородууктанан көмөлөспүт бары дьоммутугар махталбыт муҥура суох. Ыкса олорор Маар, Марха, Хаҥалас дьоно эмиэ көрдөспүттэрэ. Уолбун көрдөөһүҥҥэ кыттыбыт бары волонтёрдарга, ЫБМ, полиция үлэһиттэригэр, дойдум дьонугар-сэргэтигэр, көрдөөччүлэр астарын бэлэмнэспит дьоммор, бэнсииҥҥэ кыттыспыт аймахтарбытыгар, бииргэ үөрэммит кылааһынньыктарбытыгар түгэни туһанан, барыларыгар махталбын тиэрдэбин. Арассыыйа Дьоруойа Андрей Григорьев-Тута икки вездеходун уларсыбытыгар, саха ынаҕын иитэр пиэрмэ салайааччыта Андрей Игнатьевка эмиэ “Сокол” вездеходун уларсыбытыгар “Кыым” хаһыатынан барҕа махтал буолуохтун!

Владимир бэйэтэ ый кэриҥэ Чкалов уонна Хорула икки ардыгар түҥ тыаҕа муна сылдьыбыт. Тыкаарылаах диэн Хорулаттан тэйиччи сиргэ нэдиэлэ курдук биир үүтээни булан сыппыт. Хата, үүтээҥҥэ бурдук, мокоруон баарын булан, лэппиэскэ астанан аһаабыт. Ону сэргэ сир аһа үгэннээн турар кэмэ буолан, ону хомуйан сии сырыттаҕа. Хата, просека солооччулар хаалларбыт киирсэбэй саппыкыларын булан кэппит. Бэйэтин саппыкыта эрдэ тыаҕа алдьаммыт. Ити үлүгэр хаамыыны-сиимиини, бэл, атах таҥаһа тулуйбатах. Атырдьах ыйыгар түүнүн хайдах курдук сөрүүдүйэрин бары да билэр буоллахпыт. Хата, кини тоҥон ыалдьыбат, өлбөт быатыгар, изоспан булан, бүрүнэ сылдьыбыт.

Ол да буоллар, киһи эрэ барыта ый кэриҥэ түҥ тыаҕа сатаан сылдьыбата өйдөнөр. 27 хонугу быһа адьырҕа кыыллар ордууламмыт түҥ тыаларыгар атах-балай сылдьыы, өйө-төйө суох хаамыы хайдахтаах да киһини илиһиннэрэр, тоһутар, санаатын аймыыр, өй-мэй ыытар. Владимир Игнатьев тыаҕа үөскээбит киһи буолан эбитэ дуу, булгуруйбат кытаанах санаалаах буолан дуу, өйүн ыһыктыбакка сылдьыбыт. Быһата, дьиҥ айылҕа оҕото буолан, тыаҕа сылдьа үөрүйэҕэ да өрүһүйдэҕэ буолуо. Маннык ыксаллаах кэмҥэ киһи тулуура, күүстээх санаата эрэ быыһыыра сэрэйиллэр. Владимир биир дойдулаахтарыгар эрийэн, төлөпүөнүн нүөмэрин булан, түҥ тыаҕа ыйы быһа хайдах сылдьыбытын кэпсииригэр көрдөстүм:

– Урут ыраах ойуурга тахсан дьыалабыай мас солооһу­нугар, уот ситимин, тэрилтэ саһаанын кэрдиитигэр элбэхтик үлэлээбит буолан, тыаҕа сылдьарга үөрүйэҕим быыһаа­таҕа буолуо. Аҕыйах сыл Сунтаар “Лесоохранатыгар” үлэлии сылдьыбытым, онно Сунтаар, Мииринэй, Ленскэй, Өлүөхүмэ баһаардарыгар үлэлээбитим. Тыаҕа сылдьан, мээнэ хаама сатаан сылайан, эстэн, кумаар, оҥоойу быстах сүтэр кэмигэр сиргэ сыттым да утуйан ылабын. Инньэ гынан уум ыһыллан хаалбыт. “Муммут дьон хаһыс эрэ күннэригэр булкуллан хаалаллар” диэни уруккуттан даҕаны истэр этим. Мин оччолорго ону төрүт да долоҕойбор киллэрбэт да, өйдөөбөт да этим. “Күн өйдөөх сылдьан хайдах оннук буолуоҕай?!” – диирим. Инньэ гынан олох күүстээх санааны ылынан, ол-бу куһаҕан толкуйу киэр кыйдаан, хайаан даҕаны дьонум туһугар тыыннаах хаалыахтаахпын диэн, күүстээх санааны киллэрэн сырыттым. Сыыһам диэн – быыһанар суолу көрдөөн хаамп да хаамп буолар эбиппин. Көрдүүр дьон просекаларга атаҕым суолун көрөллөр эбит. “Дьон көрдүү сылдьара буолуо” диэн тоҕо эрэ санаабатахпын. Дьиҥэ, “муннум” диэн билбитим эрээри, ык­саабатаҕым, аймамматаҕым. Киһи айманнаҕына, өйүн-төйүн сүтэрэн кэбиһэрэ биллэр. Тыаҕа муммут киһи, чугас дьонун, төрөппүттэрин, оҕолорун санаан, кинилэр тустарыгар кытаанах санаатын киллэрэн, олох айманыа суоҕун наада. Саатар, тыаҕа үөнэ-көйүүрэ сүрдээх, кумаар, оҥоойу тыыннаахтыы тутан сиэх курдуктар. Ис ыстааммын алдьатан, үөнтэн хаххаланан сирэйбин, илиибин баана сылдьыбытым. Түүнүн тымныыта сүрдээх, ол иһин тымныыга тоҥумаары хаама сатыыбын, күнүһүн мас төрдүгэр нуктаан ылабын.

Мин, хата, булчуттар үүтээннэрин булан, онно нэдиэлэ кэриҥэ буолбутум. Булчуттар барахсаттар бурдук, ол-бу мокоруон, испиискэ хаалларбыттар этэ. Инньэ гынан бурдугунан лэппиэскэ астанан, мокоруоммун буһарынан аһыы сылдьыбытым. Хайа, уонна быйыл сир аһа дэлэгэйдик үүнэн, хата, “битэмиин бөҕөнү сии” сылдьыбыт буолан, кэм сэниэлээх сырыттаҕым буолуо. Үүтээҥҥэ хоммут бүтэһик түүммэр түүл түһээн баран, ол сарсыарда күн тахсыыта мантан туран барарга быһаарыммытым. Таһырдьа баар иһиттэри дьиэҕэ киллэрэн, ааны баттатан баран, суол омооно көстөрүнэн бара турбутум. Ол баран иһэн, ойуурга кэлэн барбыт тыраахтар суолугар түбэһэн, ону батыһан Ньурба Хорулатыгар тахсан кэлбитим. Ол баран иһэн, аара бытыылкалаах “Роса” сытарын булан ылбытым. Хата, сок этэ, үөрүү бөҕө буолбутум. Онтон өр баҕайы хааман, сыһыыга тахсан кэлбитим, уҥуор киһи уҥуохтара көстөллөрө. Хайа дойдуга кэлбиппин билээри, кылабыыһаҕа киирэн көрө сатаабытым да, ааттара эрэ суруллубут этэ. Онтон бара түспүтүм кэннэ, дэриэбинэ көстүбүтэ. Бастакы турар дьиэҕэ кэлбиппэр тута баһылыгы ыҥырбыттара. Хорула баһылыга бэйэтинэн дьиэтигэр чэйдэтэн, биһиги нэһилиэк баһылыгын кытары сибээстэһэн, дьоммун уоскуппуттара. Тыаҕа ыйы быһа сылдьыбыппын, миигин ити тухары биир да күн тохтообокко көрдөөбүттэрин онно эрэ кэлэн билбитим. Бары көрдөөбүт дьоммор-сэргэбэр, Ньурба улууһун дьаһалтатыгар, нэһилиэктэр баһылыктарыгар, Ньурба улууһун олохтоохторугар, Акана нэһилиэгин дьонугар, чугас нэһилиэктэр волонтёрдарыгар, быыһыыр сулууспа, полиция үлэһиттэригэр муҥура суох махталбын биллэрэбин!

Билигин сир аһа, тэллэй үгэннээн турар кэмэ. Дьон мунара-тэнэрэ элбэх. Онуоха хайа да киһи тыаҕа сылдьарга сөптөөх таҥастаах, аһыыр астаах, ыксалга туттар маллаах-саллаах сылдьан барытыгар бэлэм буолуохтаах быһыылаах. Сир асчыттар дьоҥҥутун кытта тэйсибэккэ, аһара ыраах хаампакка, бииргэ тутуһан сылдьаргыт ордук буолуо.

Бу сырыыга, муммут киһи, төһө даҕаны ый устата сырыттар, хата, адьырҕа кыылга түбэспэккэ, улаханнык уолуйбакка, аймаммакка, ыһыллыбакка, өйүн-төйүн сүтэрбэккэ бэйэтэ этэҥҥэ дэриэбинэҕэ тахсыбыт. Ньурба улууһун дьоно-сэргэтэ, Акана уонна чугас нэһилиэк олохтоохторо муммуту көрдөөһүҥҥэ күүс-көмө, өйөбүл буолбуттар. Хара тыа иччитэ барахсан кынатын анныгар илдьэ сылдьан, адьырҕалартан хаххалаан, аччыктаппакка, харыстаан, бу мунуу этэҥҥэ түмүктэннэҕэ буолуо.