Киир

Киир

Сай ортото. Былдьаһыктаах күннэр. Ким оттуур. Ким дьиэ туттар. Ким оҕуруотун аһын көрөр-истэр. Күн дьылы аһатар. Быыһыгар, төһө да баай хара тыабытыгар ыыс-быдан буруо турдар, былыр-былыргыттан сахалар илдьэ кэлбит төрүт үгэспит – сир аһын хомуйуу – эмиэ улахан суолталанар. Бу ырыынак кэмигэр, туох ас барыта ыараан турдаҕына, хайа, бэйэбит хомуйбут хаптаҕаспыт, дьэдьэммит сандалыбыт биир мааны аһа буолан билигин да, уһун тымныы кыһыммытыгар да баһаам хаһаас, битэмииннээх аска кубулуйан абырыа турдаҕа.

Биһиги, «Кыым» хаһыат эрэдээксийэтин үлэһиттэрэ, Саха сиригэр сир аһын хомуйуу хайдах ааһан эрэрин дьонтон-сэргэттэн ыйыта­лаһарга сананныбыт.

Марианна Коркина

 

Марианна Коркина, Чурапчы улууһа, Чурапчы сэлиэнньэтэ, ХИФУ, ИТИ ТДО-18 устудьуона:

– Быйыл биһиэхэ, Чурапчы сэлиэнньэтигэр, сир аһын үүнүүтэ син ама курдук, дьонум бастаан хонуу луугун балачча хомуйбут этилэр. Оттон хаптаҕаспыт, дьэ, үүммүт да үүммүт. Ол эрээри курааннаан, дьэдьэн үүммэтэх эбит, мэлдьи иһиппитин толоруохпутугар диэри сылдьар сирдэрбитигэр биир даҕаны дьэдьэн үүммэтэх. «Ити диэки баара буолуо, субу манан баара буолуо, ол чараҥмытыгар үүммүт буолуохтаах», – дии-диибит, таах халтай хаамтыбыт. Хата, ол оннугар хаптаҕас бөҕөтүн үргээтибит, дьэдьэнниир сирдэрбит таһыгар куулаҕа, солооһуҥҥа бу кытаран турар. Ол эрээри биһиги быйыл дьиэ-уот өрөмүөнүгэр аралдьыйбыт буоламмыт, дьоннооҕор хойутуу соҕус тахсан, биир үксүн тобоҕу хомуйдубут быһыылаах. Ардахпыт быйыл сайын, былырыыҥҥыга холоотоххо, син элбэхтик түстэ, ол кэнниттэн өйдөөн көр­дөх­хө, шампиньон бөҕө тахсыбыт буолааччы, онон быйыл тэллэй элбэх буолсу диэн са­ба­ҕалыыбын. Маны таһы­нан, хаптаҕастан ураты өссө моонньоҕон үүнүөх курдук.

6efc133c 909c 4511 8f71 4bc8878658f8

8a1bdb03 288d 49ff 8652 d97f5fa74714

Павел Варламов, Мэҥэ Хаҥалас, Табаҕа нэһилиэгэ:

– Быйыл дойдубар – Таба­ҕаҕа, дьоммор Мааркаптарга – оттуу сылдьабын. Окко киириэх иннинэ анаан-минээн солооһуҥҥа тахса сырыттым. Үүммүт сиригэр үүммүт, үүм­мэтэх сиригэр үүммэтэх. Бастакы күн солооһуҥҥа сылдьан биир лиитирэ дьэдьэни буллум. Иккис күммүтүгэр бырааппыныын, кийииппитиниин сылдьан бары биирдии лиитирэни хомуйдубут. Онон сырыы үчүгэй. Быыска, Эбэ Күөлгэ киирэн илимнээн, лэһигирэс, астык алаас соболорун туттаран санаам астынна! Окко киирэн баран, санаабыт буолбакка, омурҕан кэмигэр бырааппыныын оҕо сылдьан “манан үүнэр этэ” диэммит, бэйэбит билэр бүөм күлүк сирбитинэн, киэһэ от үлэтин кэнниттэн хаамтыбыт. Син буллубут ээ, дойдубут барахсан оҕолорун таах халтай хаамтарбата. Күлүк сир дьэдьэнэ син кэрийдэххэ, онон-манан баар эбит. Быйыл Табаҕаҕа оннук дьэдьэннээх дьыл буолбатах дииллэр эрээри, үрдүттэн айылҕаҕа сылдьан, күн аайы быыс-арыт булан көрдөөбүт киһи син булар эбит. Күнүнэн, ыксалга сылдьан булар уустук быһыылаах. Ыктарыы буоллаҕа. Быйыл дойдубар, ийэм дьонугар Мааркаптарга оттоон, балыктаан, дьэдьэннээн хаһан да сынньамматахпын сынньанным, санаам дуоһуйда, күүспэр күүс эбинним. Сайын амтанын толору биллим.

094ff190 2e80 46ed 87c6 76a2652d48c0

01bd7a79 5170 46f6 b27c f982a90bce28

Петр Яковлевич уонна Оксана Егоровна Слепцовтар, Үөһээ Халыма, Арыылаах нэһилиэгэ:

– Биһиэхэ биир саамай кэтэһиилээх, ахтылҕаннаах аспыт моруоска үүнэн эрэр, бу нэдиэлэҕэ иккитэ-үстэ, тыаҕа тахса сырыттыбыт, хастыы да биэдэрэни хомуйдубут. Таарыйа эбэбитигэр киирэн илимнээтибит, бэртээхэй сырыы буолла. Халыма эмис соботугар, ама, туох тэҥнэһиэй? Быс да сыа. Бас да арыы буоллаҕа! Оттон моруоскабытын кыһын оҕолорбутугар барыанньа оҥорон күн­дүлүөхпүт турдаҕа.

6737e4a6 bb8d 4806 bc9e 9b767874907a

b1e61ff4 1435 4581 ada8 b2b6461d15f7

 

Игнатий Слепцов, Үөһээ Дьааҥы Барылас нэһилиэ­гиттэн төрүттээх, Уус Алдан улууһугар А.П. Петров аатынан Бэйдиҥэтээҕи норуот айымньытын киинин дириэктэрэ:

– Табаарыһым төлөпүөн­нээн Мэҥэҕэ ыҥырбыта: «Биир чааска биир биэдэрэни хомуйдум, хаптаҕас үүммүт, бүгүн кэллэххинэ, эйиэхэ хомуйан биэриэм”, – диэн. Мин үөрүүнү кытта хомунан бардаҕым дии. Биһиги дойдуга хаптаҕас итинник хойуутук үүммэт. Тиийэн, биир күҥҥэ икки биэдэрэни хомуйбутум, отоно бөдөҥ буолан, иһит түргэнник туолбута. Моонньоҕону, хаптаҕаһы хомуйарга, кыракый лаппычах миискэлээх сылдьар ордук эбит, онно тэбээн кэбиһэҕин. Сиппит отон онно тохтон хаалар. Бэйэм ыҥырыанан дьа­рыктаммытым үһүс сылым, ити хаптаҕастаах сирим аттынан пасекалаахпын, 30-ча уйа турар, баҕар, ол иһин да хойуутук үүммүт буолуон сөп диэн сабаҕалыыбын.

Захарова Мария

 

0a5966be d54a 47e8 b63f fb8d2d40427dМария Захарова, Мэҥэ Хаҥалас улууһа, Балыктаах нэһилиэгэ:

– Дьэдьэни Мэҥэ Хаҥалас Балыктааҕар сиэмминээн Айсеналыын үргээтибит. Дьон син үргээбиттэр үһү. Би­һиэхэ уга аҕыйах, үргээччи элбэх. Өссө тахсан көрүөхпүт, үүм­мүт буоллаҕына, үргээн кы­һыҥҥыга хаһааныахпыт. Хап­таҕас үүммүт дииллэр, үргээччи элбэх. Тэйиччи баар, массыыналаахтар үргүүллэр. Биһиги дьоммут оттууллар, от олох үүммэтэ. Ол эрээри уу кытыыларын охсон, биирдии тэлиэгэ да буоллар, кэбистилэр. Аны өрүскэ оттуу киириэхтэрэ. Мин алталаах сиэммин батыһыннарабын, онон соччо ырааппаппыт, өссө дьоммут бардахтарына, өйүөлэнэн, оҥос­тон үргүү барыахпыт. Аһаҕас сиргэ бо­руочукаҕа үүнэр дьэ­дьэн эрдэ ситэр уонна хатар, ойуур быыһыгар үүнэрэ бөдөҥ буолааччы. Олору көрдүү, үргүү барыахпыт диэн былааннанабыт. Сугуну умайбыта буолуо дииллэр, отону эмиэ мөлтөх буолара буолуо диэн сабаҕалыыллар.

dc33060b 6721 4209 b6e7 03b4d17490eb

a3db7201 d069 48ef a37c 67e93531a229

Наталья Христофорова, Хаҥалас улууһа, Сиинэ нэ­һилиэгэ:

– Быйыл Хаҥалас улууһун Сиинэ нэһилиэгэр кураан дьыл турда да, сир аһа өлгөмнүк үүнүүһү. Дьэдьэн инники сыл­лар­дааҕар быдан үүммүт. Хаптаҕас, сугун, моонньоҕон, сылыктаан көрдөххө, баар. Сии­нэм кэрэ айылҕатыгар сылын аайы үүнэр.

11 саастаах уолбунуун, Елисей Христофоровтыын, кыратыттан батыһыннара сылдьаммын сыл ахсын үөрэ-көтө сир аһын сомсобут, астына-дуоһуйа хомуйабыт. Тыа оҕото тыа оҕотун курдук, оҕом барахсан бүтүннүү көмө киһитэ. Сарсыарда 4 чаастан туран ынахтарын көр­дөөн аҕалар, баайар, ньирэй тардыһар, 7 ынахтан үһүн ыыр. Ол быыһыгар уу баһар, дэриэ­бинэҕэ эрдэ туораан чааһынай маҕаһыыҥҥа үүт-сүөгэй, иэдьэгэй, арыы туттарар уонна кэлэн киэһээҥҥи ыамҥа диэри сир астыыр эбэтэр оҕо-оҕо курдук кулунчуктуу хонууга сүүрэр, мэниктиир.

Былырыыҥҥыттан быйыл – иккис ардах. Бүгүн түүнү быһа түһэн, баһаардары хаптатыа, сир сииги иҥэринэн, тэллэй дэлэйдик үүнүө. Отчуттарга мэһэй буолуо да – түстүн. Инники сылларга эрдэттэн кэминэн ардыыра да, дьэдьэни хатарар этэ. Онон быйыл биһиэхэ Сиинэ эҥээр илгэлээх ардах оруобуна кэмигэр түспүтүттэн олохтоохтор испитигэр сэмээр сахалыы үөрэбит эрэ. Айылҕа сокуона кытаанах, дьэ. Барахсаны үөхсэбит да, итиигэ, тымныыга бэйэтэ дьаһайан, дьыллаан үүннэрэн үөскэтэр буоллаҕа.

Оттон биир бэйэм дойдубар – Мэҥэҕэ дьоммун кытары тахса сырыттым даҕаны, күнүнэн буолан дуу хайдах дуу, дьэдьэни олох булбатыбыт. Улуус биир саамай аатырар дьэдьэннээх сайылыгар кытта тиийэ сырыттыбыт даҕаны, олох мэлиһээй.

Ол оннугар нэдиэлэнэн эрдэ, Хаҥалас сиригэр, сискэ тахса сылдьан, аҕа­быныын дүөдэлэри кэрийэн биир биэдэрэ хаптаҕас буллубут. Соннук. Айылҕа бэйэтэ биэрэр-биэрбэт сирдэрдээх. Күннээх-дьыллаах. Уонна биир дьиктини бэлиэтии көрдүм. Туох дьайара эбитэ буолла, балык илимҥэ олох туппата. Урут эмис соботунан аатырбыт ааттаах-суоллаах алааска хоно сытан илим түһэрдибит да, букатын туппата. Сарсыныгар ыксаан, атын киэҥ алааска тиийэн түһэрбиппит эмиэ мэлигир. Былыт ыган турарыттан буолан эбитэ дуу, хайдах эбитэ дуу?

Ол да буоллар сайыммыт бүтэһик күннэрэ өссө да чэмэлиһэн тураллар. Арыт итийэр, ол эрээри, сүрүн­нээн, маннык сөрүүн соҕус, салгыннаах күннэр тураллар. Арыт ибиирэн, буор ардах таммалаан ааһар. Ол да буоллар курулас, олохтоох ардах буолбатах. Саамай сөбүгэр.

Сахам дьоно, маннык үчүгэй күннэри баттаһа оттоон-мастаан, дьиэ-уот туттан, сир астаан, сөтүөлээн туттумахтаан хаалыҥ! Өҥ сайыны, уйгуну-быйаҥы!

Чаҕыл.

Тарҕат:

Санааҕын суруй

Бүтэһик сонуннар