Билигин оҥоһуу өй киирдэ, тылы туттарга саҥа технологиялар, саҥа кыах баар буолла. Төрөөбүт тылбыт эйгэтэ кэҥээн иһэргэ дылы: киинэ, угуйук, ойуулук, социальнай ситимнэр...
Оттон билим? Бу хайысхаҕа биһиги тугу тутан ылан, киэн тутта көрдөрөр кыахтаахпытый? Бу олоххо киирэригэр туох эмэ хамсааһын баар дуо?
Ырааҕы көрөн
Ийэ тылы чинчийэр, сайыннарар, хараанныыр киин салайааччыта п.б.д, бэрэпиэссэр Ф.В. Габышева:
– “Саха тыла билим тыла буолуохтаах” диэн элбэхтик кэпсэтэбит. Ол гынан баран билиҥҥитэ олоххо киирэ илигин кэриэтэ. Ол наадатыгар тиэрмин сайдыахтаах, билим истиилэ бигэтик тутуһуллуохтаах диэн өйдөнөр. Чэ, баҕар, тыл үөрэхтээхтэрэ сахалыы суруйуохтарын сөбө буолуо, оттон матымаатыктар эбэтэр тутуу исписэлиистэрэ билим ыстатыйатын дуу, “популярнай” кинигэни дуу суруйар кыахтаахтар дуо? “Ол олох кыаллыбат дьыала!” диир эмиэ сыыһа.
Биһиги итинник үлэни “федеральнай таһымҥа билим издательствота өйүөн сөп этэ” диэн этиилээхпит. Туспа хайысха киллэрэн, “бу Арассыыйа норуоттарын тылларынан билим литэрэтиирэтэ тахсара наадалаах” диэн өйдөөн, билим ис хоһоонун сайыннарыыга норуоттар тус кылааттарын киллэриэхтэрин сөп диэн. Ону өйүүр тоҕо сатаммат буолуой? Икки тылынан, холобур, татаардыы-нууччалыы, сахалыы-нууччалыы суруллубут билим таһымыгар үлэлэри өйүүр кыаллыбат дьыала буолбатах. Оччоҕо “интэриэс баар эбит” диэн хамсааһын тахсыан сөп этэ.
Биһиги этиибитин федеральнай кииҥҥэ сэҥээрбиттэрэ эрээри, ону олоххо киллэрэргэ эмиэ үп-харчы, онно бэлэмнээх дьон баар буолуохтаахтар. Ол да буоллар, билигин кыаллыбатаҕын иһин, инникибитин, ырааҕы көрүнүөхтээхпит дии саныыбын.
Атын өрөспүүбүлүкэлэрдиин
Светлана Семёнова, Тыл киинин билимҥэ сүрүннүүр үлэһитэ:
– Сорох национальнай өрөспүүбүлүкэлэр төрөөбүт тылларынан ВАК сурунаалын таһаара олороллор. Холобур, Чувашияҕа. Онтулара былдьаһык, сүрдээх үрдүк эриэйтиннээх дииллэр. Арыйааккын кытта, сүрүн эрэдээктэр үс тылынан эҕэрдэлии тоһуйар: нууччалыы, чуваштыы уонна аангылыйалыы. Сурунаалларын хабаана эмиэ оннук. Бу – сүрдээх үчүгэй холобур.
Татаардар, башкирдар, чуваштар, чэчиэннэр – бу түөрт омук элбэхтэр, 1,5 – 5,5 мөл. тиийэ. Онон “төрөөбүт тылы – билимҥэ” диэн хайысханы ылынан, кинилэр эмиэ киллэрэллэрэ буоллар. Оччоҕо уопсай бырассыас түргэтиэн, Арассыыйа таһымыгар быһаарыы ылынарга да көмөлөөх буолуо сөп этэ. Биһиги ырааҕы көрөн, стратегия эрэ курдук этии киллэрэбит. Итини киллэрдэхпитинэ, “төрөөбүт тыл – үөрэтии тыла” диэн тирэҕирэригэр да дьоһун көмө буолуо этэ. Билим икки тылынан сайдар сыала-соруга ол буоллаҕа.
Холобур, биһиэхэ “Эпосоведение” диэн дьикти үчүгэй сурунаал түргэн баҕайытык үрдүк эриэйтиннээх сурунаалга кубулуйда. Бу сурунаал тоҕо үс тылынан тахсара сатамматый? Сурунаалларбыт нууччалыы эрэ тахса тураллар. НПК матырыйаалларынан хомуурунньуктар тахсаллар, ол диэн атын.
ГЧИ: альманах тахсыаҕа!
РНА СС ГЧуоХААОКИ дириэктэрэ, устуоруйа билимин дуоктара Сардаана Ильинична Боякова:
– Мин санаабар, билим национальнай тылынан сайдыыта – бу аныгы билим биир дьоһун суолталаах хайысхата. Баара-суоҕа, 300 сыл анараа өттүгэр, билим тыла аҥаардас латыын тыла эрэ этэ. Онтон XVIII–XIX үйэлэргэ французтуу, ньиэмэстии, аангылыйалыы, нууччалыы, о.д.а. тылынан трактаттар тахсан барбыттара. Ол Дьобуруопаҕа билим уопсай таһыма үрдүүрүгэр, билии тарҕанарыгар олук уурбута, тыллар сайдыыларын көҕүлээбитэ.
Онон саха тылын билим тылыгар киллэрии, туттуу – бу сайдыы биир өрүтэ, тыл туттуллуутун да кэҥэтэр, ис хоһоонун да байытар уонна ыстаатыһын үрдэтэр.
Саха тыла билимҥэ тарҕаныытын харгыстыыр сүрүн мэһэйдэр тылбаас ыарахаттарын, тиэрмин уустуктарын (бу үлэ 30-ча сыл көхтөөхтүк бара турар, онно биһиги институппут үлэһиттэрэ дьоһун кылааттарын киллэрэ сылдьаллар) эрэ кытта сибээстээх буолбакка, уопсай Арассыыйаҕа баар билим суруналыыстыкатын кыһалҕаларыттан, сурунаал ахсаана аҕыйыы турарыттан, бэчээт бородууксуйатын ороскуота үрдүүрүттэн, билим литэрэтиирэтин цитата быһыытынан туттууну уустугурдууттан, индексациялааһын, эриэйтини таһаарыы ситэ оҥоһуллубатаҕыттан эмиэ тутулуктаах.
Саха тылынан билим кинигэтин, ыстатыйаны суруйуу уустук диир буоллахха, ол уопсай литэрэтиирэни суруйууга баар ыарахаттартан уратыта суоҕа буолуо – орфографияны, лиэксикэни билбэт буолуу. Оттон киһи саха тылын үчүгэйдик билэр, баһылаабыт буоллаҕына, билим тылынан даҕаны суруйарыгар ыарырҕаппат буоллаҕа. Анал хайысхалаах исписэлиистэр тиэрмини туттууга ыарырҕатыахтарын сөп. Тоҕо диэтэххэ, уопсай тиэрминнэр оскуола таһымыгар анаммыттар. Уустук тиэрминнэргэ үлэ ситэтэ суох. Итиннэ үлэни салгыыр, дириҥэтэр наада.
Биһиги институппут билим эйгэтигэр төрөөбүт тылы туттуу суолтатын өйдүүр. Национальнай архыыбы уонна Национальнай бибилэтиэкэни кытта бииргэ таһаарар билим уонна устуоруйа-докумуон таһымнаах “Якутский архив” сурунаалбыт 25 сылын туолла. Онно матырыйаал сорҕото мэлдьи саха тылынан бэчээттэнэр.
Билигин былааммытыгар – Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр уонна тас өттүгэр билим ситиһиилэрин туһунан билиини кэҥэтэр соруктаах, сахалыы суруйар эдэр учуонайдар уонна аспираннар айар кыахтарын көҕүлээн билим хайысхатыгар саха тыла туттулларын өйөөн альманах таһаарыыта. Билиҥҥитэ сылга биирдэ элэктэриэн көрүҥүнэн таһаарар былааннаахпыт. Бу таһаарыыга гуманитарнай хайысхаттан эрэ буолбакка, атын исписэлиистэри, учуонайдары кытталларыгар ыҥырабыт!
Тыл сайдар кыахтаныа
РНА СС ГЧуоХААОКИ үрдүкү билим үлэһитэ, т.б.х. Саргылаана Ноева:
– Ханнык баҕарар тыл эйгэтэ эргиччи киэҥ, ол аата, олох бары араҥатыгар холкутук, кэбэҕэстик туттуллар буоллаҕына, бу тыл сайдар кыахтанар. Ол да иһин саха маҥнайгы интэлигиэнсийэтин чулуу бэрэстэбиитэллэрэ сахабыт тылын сайдар саҕахтарын билим, үөрэх тылын кытта ситимнииллэрэ.
1935 сыллаахха Былатыан Ойуунускай көҕүлээһининэн, билим маҥнайгы института, Тыл уонна култуура института тэриллиэҕиттэн 90 сыл устата Саха сиригэр билим хайысхата балысханнык сайдан кэллэ.
Билими сахалыы билиһиннэрии чаҕылхай холобурдара бааллар.
ГЧИ археология салаатын сэбиэдиссэйэ, устуоруйа билимин дуоктара Розалия Иннокентьевна Бравина саха итэҕэлин, археология, этнография курдук тиэмэлэри саха ааҕааччытыгар билиһиннэрэрин бары биһириибит, кинигэ буолан тахсарын долгуйа күүтэбит.
Кардиохирург Пётр Иванович Захаров сүрэх уонна кардиохирургия туһунан сахалыы кинигэлэрин "Айар" кыһаҕа бэчээттэппитэ. Мэдиссиинэ уустук тиэмэтин Пётр Иванович иһирэхтик, истиҥник кэпсээбитин дьон-сэргэ кэрэхсээтэ.
2024 с. Ирбэт тоҥу үөрэтэр институт "Илин эҥээргэ ирбэт тоҥ ландшафтарыгар килиимэт сылыйыытын дьайыыта" диэн манагыраапыйата бэчээттэммитэ. Ону география билимин дуоктара А.Н. Фёдоров, биология билимин дуоктара Р.В. Десяткин салайан, иилээн-саҕалаан, чинчийэр бөлөх суруйбут. Бу институт тэхиниичэскэй, уустук өйдөбүлү саха тылынан тарҕаппыт уопута атын институттарга үтүө холобур буолла.
Устудьуон дьоҥҥо "Билим" кэмпириэнсийэ, оҕо аймахха "Барҕарыы" өрөспүүбүлүкэтээҕи кэмпириэнсийэ ыытыллар. Оҕо, ыччат билим эйгэтигэр киирэригэр, сахалыы саҥарар, суруйар сатабыла сайдарыгар бу үтүө хамсааһын буолара туох да саарбаҕа суох уонна тэнийэн, дириҥээн иһиэхтээх.
Билимҥэ туттар кыах баар
Пётр Иванович Захаров, кардиохирург, мэдиссиинэ билимин дуоктара, бэрэпиэссэр:
– Саха тыла олус киэҥ, баай, күүстээх. Онон “билимҥэ туттуллар кыахтаах” дии саныыбын. Чуолаан, мэдиссиинэ билимин ылар буоллахха, биһиги тылбыт бэрт киэҥ өйдөбүлү биэрэр кыахтаах. Холобур, анатомия өттүн ылар буоллахха, манна мэлдьи туттуллар “митральный клапан” диэн мэдиссиинэ тиэрминэ баар. Ону быраас өйдүө, оттон көннөрү киһи тугу этэргин өйдүө суоҕа. Ону “сүрэх хаҥас кытаҕыттан уҥа куртаҕар киирэр кылаапан” диэтэххэ, киһи тута өйдүө. Ол аата, “кытахтан куртахха киирэр кылаапан” диэн.
Мэдиссиинэ тиэрминнэрин сахалыы тылбааһа анал хамыыһыйа быһаарыытынан бигэргэтиллиэн наада. Оччоҕо саха тыла киэҥник да туттуллуон сөп буолар. Оттон бигэргэтии суох буоллаҕына, улахан булкуур тахсыан сөп.
Билимҥэ ыстатыйалары, дьиссэртээссийэлэри суруйарга анал ирдэбил наада. Ол эбэтэр, саха тыла судаарыстыбаннай тыл, онон университет мединститутун иһинэн көҥүл баар буолуон наада. Оччоҕо күүскэ сайдыан сөп. Оттон “наадыйыы” (востребованность) суох буоллаҕына, сайдар суола даҕаны хааччахтанар. Ол иһин саха тыла билим эйгэтигэр туттулларга ол эбэтэр, ыстатыйа, манагыраапыйа суруйарга, үлэ көмүскүүргэ өссө бэлэмэ суох. Ыччат даҕаны бу хайысхаҕа бэлэмэ суох.
Тус бэйэм уопуппун ылан көрдөхпүнэ, ааҕааччылар мэдиссиинэ тиэмэтигэр сахалыы суруйууну олус сэҥээрэллэр. Тоҕо диэтэххэ, ыарыы, доруобуйа, хайдах эмтэнэр туһунан тиэмэ төрөөбүт тылынан бэриллэрэ ордук тиийимтиэ, чопчу өйдөбүлү биэрэр. Ол иһин мэдиссиинэ тиэмэтигэр сахалыы суруйуулары баҕаран туран ааҕаллар уонна сөбүлүүллэр. Уопсай ылан этэр буоллахха, билим сахалыы саҥарара олус наада.
Сахалыы суруйар учуонай суох, билим истиилэ сайда илик
Пётр Сысоевич Тумусов, быраас, мэдиссиинэ тиэрминнэрин тылбаасчыта, сахалыы Аан туома (анатомия) ааптара:
– Билигин саха тыла күннээҕи олохпутугар да туттуллара уустугуран иһэр курдук. Оттон билим эйгэтэ диэн күннээҕиттэн үрдүк таһымҥа сылдьар эйгэ буоллаҕа. Оннук ылар буоллахха, сахалыы билим үлэлэрин суруйар учуонай баар диэн субу этэр кыаллыбат. Көннөрү дьүүллэһии, публицистика таһымыгар суруйаллара баар. Билим истиилэ сайда илик. Билим салааларынан тиэрмин аҕыйах, мэдиссиинэ да салаатыгар биир оннук.
Сандаара Е., эдэр учуонай:
– Мин санаабар, саха тыла билим эйгэтигэр туттарга син бэлэм. Холобур, билим кэмпириэнсийэтигэр холкутук дакылаат оҥоруохпун, сурунаалга ыстатыйа суруйуохпун сөп. Дьэ, ол эрээри онтум миэхэ “билим баалын” быһыытынан ааҕыллыбат. ВАК ирдэбилигэр эппиэттиир билим сурунаала биһиэхэ суох. Онон үлэм таах сибиэ буолан тахсар. Дьэ, ити иһин эдэр учуонайдар төрөөбүт тылларынан билим үлэтин толороллоро аҕыйаан иһэр. Бэйэлэрэ да онтон улам тэйдэр тэйэн иһэллэр. Оттон, дьиҥэ, дьоҥҥо-сэргэҕэ олохтоох тиэмэлэри сахалыы билим тылынан быһааран, тиэрминнэрин туттан суруйар наада бөҕө буоллаҕа дии. Холобур, төрүт ас-үөл, ол үгэстэрин туһунан сахалыы билим ыстатыйатын дьон олус сэргээн ааҕар – оннук. Ону баара, хомойуох иһин, саха култууратын, ускуустубатын ырытар, анаарар, ырытар үлэлэр нууччалыы эрэ суруллаллар... Чэ, ити – тус санаам.
Түмүккэ
Биллэн турар, “Саха тыла хантан билим тыла буолуоҕай?!” диэн санаалаахтар ханна барыахтарай, баар бөҕө буоллахтара. Ол тылбыт ис кыаҕын билбэттэн тахсар сэнэнии. Ол иһигэр: “Бастаан оҕолоргут сахалыы саҥаралларын ситиһиҥ. Онтон билими ыраланыҥ!” – диэччилэр айахтара кытара сытар буолуохтаах. Ол эрээри билим сахалыы саҥарара тылы үөрэтии биир угуйар өттө буолара саарбахтаммат. Аны аҕыйах сыллааҕыта маннык кэпсэтии даҕаны суоҕа, сахалыы кинигэлэр да тахсыбат этилэр. Билигин саҕалааһын баар буолан эрэрэ үөрүүлээх. Ол эбэтэр, “баҕа баар, кыах баар, олоххо киллэрэргэ табыгастаах ньымалара эрэ наада” диэххэ сөп. Онон судаарыстыба бу хайысханы болҕомтоҕо ылара, сыл ахсын ыытыллар Ийэ тыл күнүгэр сахалыы суруйар учуонайдары, аспираннары, устудьуоннары, үөрэнээччилэри өйөөн бэлиэтиирэ буоллар, үчүгэй да буолуо этэ!
Нина ГЕРАСИМОВА.
