“Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай уонна официальнай тыллар тирээн турар кыһалҕалара уонна кэскиллэрэ” диэн төгүрүк остуол үгэскэ киирбит тэрээһин курдук буолла. “Ол эрээри, бу сырыыга социальнай ситимнэринэн биллэр уопсастыбанньык М.С. Платонова-Хомпорууна тыл туһунан санаалара киэҥник тарҕаммыт буолан, хайдах эрэ ураты кэпсэтии буолла дуу?” – дии саныыгын.
Тэрээһиҥҥэ дьокутааттар, тыл бэлиитикэтин араас таһымҥа олоххо киллэрэ сылдьар судаарыстыбаннай уорганнар, билим тэрилтэлэрин, “Айар” кыһа, үөрэх кыһаларын, уһуйааннар, уопсастыбаннас бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар, суруналыыстар бааллар. Дакылаат аахпыттар, тыл эппиттэр – дуоһунастаах дьонуттан, учуонайыгар-уопсастыбанньыгар тиийэ – төрөөбүт тылларын туһугар сүрэхтиин-быардыын ыалдьар, кыһаллар дьон буолаллара өйдөнөр.
Төгүрүк остуолу Ил Түмэн Билимҥэ уонна үөрэххэ кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьева иилээн-саҕалаан ыытта. Биһиги Ил Түмэммит өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллар тыл бэлиитикэтин сүрүн боппуруостарын мэлдьи болҕомтоҕо илдьэ сылдьар, уустук боппуруостары атын эрэгийиэннэрдиин кыттыһан федеральнай таһымҥа бииргэ туруорсар, барыбытын сомоҕолуур дьиҥнээх “куйахпыт” буоларын, баҕар, сорохтор билбэттэрэ, сыаналаабаттара буолуо. Ону Ийэ тыл күнүгэр эрэ буолбакка, мэлдьи да анаан бэлиэтиир наада быһыылаах. Холобур, бу сыллар тухары, үөһэттэн тылы күөмчүлээһин, сокуоҥҥа уларыйыы буолаары гынна да – бастаан биһиги Ил Түмэҥҥэ сүүрэн тиийэн дьүүллэһэбит. Ол бииргэ үлэлэһии – биһиги күүспүт. Соҕотох институт дуу, соҕотох дьокутаат дуу кыайбат соругун бары биир сутурук буолан үлэлээн ситиспит-кыайбыт суоллара элбэх. Кэнэҕэскитин да оннук буола турдун!
Төрөөбүт тыл кыһалҕаларын, ол туохха көстөрүн, чинчийии түмүктэрин ГЧИ учуонайа, социология дуоктара Нина Иванова хаһан баҕарар аһаҕастык, харса суохтук этэр. Кини бүгүҥҥү дакылаатын сүрүн түмүгэ: саха тылын билбэт дьон ахсаана элбээн иһэр! Ол киһини соһуппат эрээри, төрөөбүт тылынан саҥарар оҕо, ыччат аҕыйаан иһэриттэн киһи хараастар. Сүрүн дааннайдары аҕалабыт. Холобур, 2002–2010 сылларга сахалыы билбэт дьон ахсаана 8 % эбит буоллаҕына, 2010–2020 сс. ити көрдөрүү 14 %-ҥа тэҥнэспит.
2002 с., сүрүннээн, сахалыы эрэ кэпсэтэр-алтыһар саха дьонун ахсаана 55 851 буоллаҕына, 2024 сылга 31 032 буолбут. Оттон “нууччалыы эрэ саҥарабыт” диир саха ахсаана 2002 с. 24 794 ( 5,7%) эбит буоллаҕына, 2020 с. 133 493 (28,4%) буолбут. “Икки тыллаахпыт” дэнээччи дьон 2002 с. 351 645 эбит буоллахтарына, билигин 304 823 буолбуттар. “Биллэн турар, ол глобализация дьайыыта диэххэ сөп”, – диэтэ Н.Иванова. Инньэ эрэ дииргэ тиийэр буоллахпыт.
Аны, сахалыы билии таһыма хайдаҕый? “Сахалыы холкутук саҥарабын, ааҕабын, суруйабын”, – диир ыччат 2014 сыллаахха ыйытыкка кыттыбыт дьон 77,2 %-нын ылбыт. Оттон 2021 с. – 79,6 %. Онон “холкутук билии” туруга арыый аҕай.
Тыл туттуллар эйгэлээх эрэ буоллаҕына тыыннаах. Төрөөбүт тылы араас хайысхалаах эйгэҕэ хайдах туһанабыт? Н.Иванова маннык түмүктэри билиһиннэрдэ. Дьокуускай куоракка төрөөбүт тыл (саха тыла) туттуллуон сөптөөх 27 эйгэтэ баарыттан, 11-гэр эрэ туттуллар, оттон тыа сиригэр – 15 эйгэҕэ. Духуобунай култуура, киинэ, анимация эйгэтигэр тылы туттуу арыый тэтимирбит эбит буоллаҕына, икки саамай сүрүн эйгэҕэ – үөрэххэ уонна дьиэ кэргэҥҥэ – намтаабыт.
“Төрөппүттэр “сыыппараҕа” охтоллор, эһэлэр-эбэлэр сиэннэрин кытта төрөөбүт тылларынан алтыспат буолан иһэллэр”, – диэтэ учуонай. Ол содулун бары да бэркэ көрө-билэ сылдьабыт. Куоратыттан-тыатыттан тутулуга суох, уһуйааҥҥа-оскуолаҕа киирэр “гаджет ииппит оҕолоро” сахалыы кыайан саҥарбаттар. Дьиҥинэн, кинилэр нууччалыы да сатаан саҥарбаттар, логопедтар бу оҕолор саҥаларыгар эрэ буолбакка, уопсай сайдыыларыгар кэһиллии баарын бэлиэтииллэр.
Саамай сүрүн тиэмэ – оскуолаҕа үөрэтии. Учуонай “мин манна тугу да үчүгэйи этэр кыаҕым суох” диэн быһа-бааччы эттэ, табылыыссаҕа “төрөөбүт тылынан үөрэнии” уонна “төрөөбүт тылы үөрэтии” диэн тус-туспа өйдөбүллэрин дакаастаан көрдөрдө. Холобур, Дьокуускай к. үөрэҕин управлениетын дааннайынан, 2023/2024 үөрэх дьылыгар төрөөбүт тылынан 370 кылааска 10752 оҕо үөрэммит эбит буоллаҕына, 2024/2025 үөрэх дьылыгар 343 кылааска 10445 оҕо буолбут. Мантан көрдөххө, сахалыы кылаас да, үөрэнээччи да ахсаана аҕыйаан иһэр.
Оттон төрөөбүт тылы “биридимиэт курдук” үөрэтиини ылыахха. 2023/–2024 үө.дь. – 156 кылааска 4633 оҕо үөрэппит буоллаҕына, 2024/2025 үө.дь. – 226 кылааска 6838 оҕо үөрэтэр буолбут. Билбэт киһи көрдөҕүнэ, саха тылын үөрэтии элбээбит курдук. Ол эрээри, бу саха дьоно оҕолорун нууччалыы кылааска биэрэллэрэ элбээбитин эрэ туоһулуур сыыппара. Бу маны куоһур оҥостон, үөрэх управлениета, министиэристибэ даҕаны, “саха тылын үөрэтии элбиирин, саха тылын үөрэтэр оҕо ахсаана элбээбитин” туһунан мэлдьи арааппардыыр. Ону, бэл, дьокутаат А.М. Находкин мунаахсыйан чуолкайдаста: “Ол аата, элбээбит дуу, аҕыйаабыт дуу?”. Оҕону сахалыы төрөөбүт ийэ тылынан үөрэтии уонна нэдиэлэ баһыгар-атаҕар саха тылын омук тылын курдук үөрэппитэ буолуу – атын атыттар! Үөрэх миниистирэ онуоха кыайан эппиэттээбэтэ... Бу баар кыһалҕа, ФГОС саамай үктэтиитэ.
***
Нина Иннокентьевна төрөөбүт тылы үөрэтии уустугуран иһэр кэмигэр, төрөөбүт тылы туруктаах оҥорор ньыма быһыытынан лааҕырдары ааттаабыта, холобурдаабыта олус үчүгэй. Бу – муниципальнай таһымҥа олоххо киэҥник киириэн сөптөөх хайысха. Төрүт үгэстэри, култуураны билиһиннэрэр, успуордунан дьарыктыыр, тыа сирин үлэтигэр иитэр-үөрэтэр сайыҥҥы лааҕырдар – төрүт тыл бэртээхэй кыһалара. Биирдиилээн улуустар бу манна ылсан үлэлэһэ, олоххо киллэрэ сылдьаллара хайҕаллаах. Чурапчы Одьулуунугар, нэһилиэк уус дьоно, норуот маастардара куораттан кэлбит сиэннэригэр, оҕолоругар араас дьарыкка уһуйар лааҕыр тэрийбиттэрин истибиппит. Итини тарҕатан иһэр, сатанар өттүн, муниципальнай таһымҥа өйүүр, олоххо киллэрэр, киэҥ хамсааһын таһаарар наада этэ.
Миниистир солбуйааччыта лааҕыр туһунан ыйытыыга уопсай сыыппаралары эрэ эттэ. Чунуобунньуктар, министиэристибэ ону барытын тэрийэн биэрэр кыахтара суох. Сатанарын, кыалларын, улуус-нэһилиэк бэйэтэ да олоххо киллэриэн сөп. Маныаха Дьокуускай к. үөрэҕин управлениета (А.К. Петров, солб. И.П. Любимова) көҕүлээн, хаһан эрэ уонча сыллааҕыта куорат оскуолалара тыа оскуолаларын кытта шефтэһэр үлэни саҕалаабыттара. Бу үтүө дьыала, мэлдьи да буоларын курдук, начаалынньык уларыйыаҕыттан ыла симэлийбитэ. Билигин ону сөргүттэххэ?
***
Үөрэх сайдыытын уонна каадыр таһымын үрдэтэр институт саҥа анаммыт дириэктэрэ Ю.Е. Шишигин – бу иннинэ учуутал, оскуола дириэктэрэ, үөрэх салаатын салайааччыта – уу сахалыы тыл эппитэ бэрт иһирэхтик киирдэ. “Бу Үөрэх эйгэтигэр биир тутаах институт салайааччытынан тыл кыһалҕатын билэр үөрэх үлэһитэ анаммыта, институт үлэтин хайысхатыгар эмиэ дьайдар ханнык...” дии саныыгын. Шишигин институт кэтээн көрөр мониторины ыыта сылдьарын, үөрэтэр кэмпилиэк оҥоһуллубутун аҕынна. Чаас аҕыйаабытын, үөрэх кыһалара 5 чаастаах үөрэтиигэ көһөн эрэллэрин, эбии чаас ылар кыаллыбатын, ону эбии үөрэх нөҥүө дьарыгынан ситиһиэххэ сөбүн эттэ.
Чаас аҕыйааһыныгар СӨ Билимҥэ Академиятын Тыл киинин салайааччыта Ф.В. Габышева: “Ил Дархан саха тылын үөрэтии чааһа аҕыйыыра табыллыбатын иккитэ тоһоҕолоон эппитэ. Онон биһиги чаас аҕыйааһынын таһаарбат туһугар үлэлиэхтээхпит”, – диэтэ. Ф.Габышева бу иннинэ интервьюга “татаардар муусука-уруһуй уруоктарын хобоон баран, ол оннугар чаастарын төрөөбүт тылларыгар биэрбиттэр” диэбитэ. Биһиги тоҕо оннук гынарбыт кыаллыбатый? Бу этиигэ үөрэх миниистирэ чопчу хоруйу биэрбэтэ. Арааһа, биһиги дьоммут холугар ол кыайтарбат сорук быһыылаах. Харыны ньыппарынан, онно ылсар табыллыбат дуо?
Ф.В. Габышева биир улахан “төннүү” быһыытынан, Төрүт сокуоҥҥа уларытыылары киллэрэ охсон, 10–11-с кылаастарга төрөөбүт тылы төрөппүт талыытынан үөрэтии киирбитин ааттаата. Тоҕо атын өрөспүүбүлүкэлэр ылыммакка олорор ыстатыйаларын биһиги бигэргэтэ оҕустубут? Ким маннык “өйдөөх” этиини көтөхпүтэй?
Ф.В. Габышева хас да этиини киллэрдэ, ол иһигэр төрөөбүт тылынан үөрэтэр учуутал ураты статустанар сокуонун ылынары... Аны, федеральнай сокуоҥҥа төрөөбүт тылынан үлэлиир ааптар-учууталларга төлөбүр, өйөбүл көрүллэрин, биһиги эмиэ оннугу киллэриэхпитин сөбүн, үөрэх матырыйаалларын үбүлээһинин үрдэтэри...
***
Өрөспүүбүлүкэҕэ Тыл сайдыытын бырагырааматын Култуура министиэристибэтэ сүрүннүүр. Култуура миниистирэ А.И. Ноев бырагыраама ханнык хайысханан, төһө суумаҕа үбүлүнэрин отчуоттаата. Маннык отчуот эмиэ наада эрээри, үлэ-хамнас арыый ис хоһоонноох, тус көрүүлээх буолара, ханнык хайысхалар ордук көдьүүстээхтэрэ, тэрээһиннэр туох түмүктээхтэрэ эҥин этиллибитэ буоллар.
***
“Айар” национальнай кыһатын дириэктэрин солбуйааччыта В.Н. Луковцев бэркэ абатыйан туран, төһө эмэ Култуура министиэристибэтэ сайаапка киллэрбитин үрдүнэн, кинигэ бэчээтигэр бэриллэр үбүлээһин 22 мөлүйүөнтэн 6-ҕа диэри сотуллан хаалбытын эттэ. Бука, ону сарбыйааччы дьон “кинигэлэнэн-таймаланан бүтүҥ” диэн эрдэхтэрэ. Онто да суох, сыана харыыта суох үрдүү, хаһыаттар-сурунааллар хачыгыраччы сабылла тураллар. Чороҥ соҕотох Национальнай кинигэбит кыһатын ыарахан кэмҥэ өйөөбөт быһыы, сымнатан эттэххэ, өйдөммөт. Оҕону-ыччаты кинигэҕэ, ааҕыыга уһуйбакка эрэ салгыы хайдах тылбытын тыыннаах тутан хаалабыт?
“Ол барыта Бырабыыталыстыбаттан тутулуктаах” диэн буолла... “Чопчу ханнык чунуобунньук бу иһин эппиэттиирий, кини аата кимий?” – диэн ыйытыахха сөп.
***
ГЧИ учуонайа, тыл билимин дуоктара Н.И. Данилова иһитиннэриитигэр тохтоотоххо... Урут учуобунньук туһунан кэпсэтии буолла да, учууталлар “саҥа тахсыбыт учуобунньуктар үөрэтэргэ ыараханнар, тыллара-өстөрө уустук уонна “научнайдыҥы” диэн барааччылар. Оттон ол учуобунньугу онорсубут учуонайдар өһүргэнэн “учууталлар бэйэҕит куһаҕаннык үлэлиигит” диэн хапсыһан барааччылар.
Надежда Ивановна “учуобунньук алтыһыыга (коммуникацияҕа) көмөлөһөр сыаллаах-соруктаах буолуохтаах, үөрэнээччи хас биирдии тыл формулатын өйдүүр гына оҥоһуллуохтаах” диэтэ. Онон “саҥа көлүөнэ учуобунньуктары оҥорууга учууталлары сэргэ маннык санаалаах учуонайдар кыттар буолуулара балаһыанньаны арыый сэргэхситиэ” диэн эрэли үөскэтэр. Н.Данилова тылбаас кинигэлэрин аҕыйаҕа, адаптацияламмыт тиэкистэр суохтара учуобунньугу оҥорууга ыарахаттары үөскэтэрин бэлиэтээтэ.
***
Төгүрүк остуолга учууталлар, уопсастыбанньыктар, хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар бэрэстэбиитэллэрэ бары тыл эттилэр, чопчу үлэлэрин билиһиннэрдилэр, кыалла илик өрүттэри бэлиэтээтилэр, кыһалҕалары ыйдылар. Онон сүрдээх үчүгэй, сэргэх кэпсэтии буолла.
Дьокуускай «Кэскил» уһуйаанын салайааччыта С. Захарова “урукку сылларга тэҥнээтэххэ,уһуйааҥҥа киирэр оҕолор сахалыы саҥалара тупсубутун” бэлиэтээтэ уонна онно уопсастыбаннай тэрилтэлэр, төрөппүт түмсүүлэрин үлэтэ дьайбыт буолуон сөбүн сылыктаата. Хомойуох иһин, “Тооку”, “Чохоон” оҕо ханааллара дьайыыларын ким да бэлиэтээн эппэтэ.
Аҕыйах сыллаахха диэри уопсастыбанньыктар бэйэлэрэ ойуулук куонкуруһун тэрийээри спонсордары көрдөөн, аат айан, сүүрэ-көтө, буһа-хата сылдьаллара харахпар бу баар курдук. Онтон ойуулук наадатын үрдүк таһымҥа өйдөөннөр, үбүлээһин көрүллэн, билигин хайдах курдук үтүөкэн бырагыраамалар баар буоллулар, ойуулуктар оҥоһуллан эрэллэрий! “Саха” НКИХ-ы көрөр дьон кырачааннарыгар сахалыы ойуулук көрдөрөр кыахтаннылар, ол дьайыыта күүстээх. Ол кэннэ “оҕолорбут тыллара биллэ тубуста” диир дьон элбээтэ. Салгыы улаатан эрэр оҕолорго анаммыт ис хоһоонноох контены оҥорууга үлэ барара наада. “Ол даҕаны өйөнүө, үбүлэниэ” диэн эрэниэххэ. Буруйдааҕы көрдүүрдээҕэр, сирэй-харах анньардааҕар, харыны ньыппарынан, бары бииргэ үлэлээтэххэ эрэ туох эрэ ситиһиллэр – ону өйдүөххэ.
Төгүрүк остуол түмүгүнэн, түмүк докумуон ылылынна.
Нина ГЕРАСИМОВА.
