Ийэ тыл күнүн көрсө Ил Түмэҥҥэ буолан ааспыт төгүрүк остуолга ГЧИуоХНТКЧИ учуонайа, социолингвистика дуоктара Нина Иванова дакылаатыгар тыл сайдыан сөптөөх 27 хайысхатыттан 10-тан тахсатыгар эрэ туттулла сылдьарын эппитэ. Нина Иннокентьевна «төрөөбүт тылынан үөрэнии, тылы үөрэтии уустугуран иһэр, төрөөбүт тыл чааһа аҕыйыы турар, "внеурочкаҕа", эбии үөрэхтээһиҥҥэ көһөрүллэр кэмигэр ханнык хайысханы туһанан, төрөөбүт тыл туттуллар эйгэтин хаалларыахха сөбүй?» диэн, лааҕырдары ааттаабыта.
Тылы хараанныыр лааҕырдар
"Биир оннук тылы сайыннарар, хараанныыр хайысханан оҕо лааҕырдара буолуо этилэр", – диэбитэ. Билигин улуустарга агро-оскуола лааҕырдара эҥин бааллар даҕаны, ону тылы кытта ситимниир туһунан иһиллибэт эбэтэр ол биллибэккэ хаалар. Дьиҥинэн, бу муниципальнай таһымҥа олоххо киэҥник киириэн сөптөөх хайысха.
Төрүт үгэстэргэ уһуйар-үөрэтэр, култуураны билиһиннэрэр, успуорт национальнай көрүҥнэринэн дьарыктыыр, тыа сирин үлэтигэр иитэр-үөрэтэр сайыҥҥы лааҕырдар төрүт тыл бэртээхэй уһуйааннара буолаллар. Биирдиилээн улуустарга маны ылсан, олоххо киллэрэ сылдьаллара хайҕаллаах.
Одьулууннар уһуйааннара
Чурапчы Одьулуунугар, уопсастыбаннас ылсан, оҕо сынньалаҥын бэрт үчүгэйдик ылсан быһаарбыт уопуттарын биир төгүрүк остуолга, көрсүһүүгэ истэн турабын. Ол туһунан кэпсиир буоллахха, биһиги булгуччу нэһилиэк сүбэтэ тэриллибитин бэлиэтиэх тустаахпыт. Сүбэни иилээн-саҕалаан тэрийбит, уопсай дьыалаҕа сүрэхтиин-быардыын ыалдьар Парасковья Гладкина үс сыллааҕыта бэйэлэрэ көҕүлээн, нэһилиэктэрин оҕолоругар сайыҥҥы куруһуок тэрийбиттэр. Ону Парасковьяттан бэйэтиттэн ыйыталаспыкка, маннык кэпсээтэ.
– Тоҕо диэтэххэ, оҕо сынньалаҥын тэрийии ирдэбилэ, бүрүкүрээтийэтэ элбэҕэ бэрт эбит. Ол иһин, биһиги ханнык да бүддьүөт тэрилтэлэригэр эҥин сыстыбакка, оскуола төрөппүттэрэ, уопсастыбаннас уонна нэһилиэк маастардара буолан, уһуйаан/куруһуок курдук тэрийбиппит. Лааҕыр буоллаҕына, хайаан даҕаны аһатыахтааххын, аны баһаарынай ирдэбилэ, бириэмэтэ эҥин – барытын ааҕан сиппэккин. Төрөппүттэргэ эппиппэр “лааҕыр тэрийэ сатаабакка, куруһуок диэххэ сөп” диэбиттэрэ. Онон “Дьоҕур” диэн ааттаах уһуйаан (куруһуок) буолбута. Икки чаастаах гыммыппыт, тоҕо диэтэххэ, лааҕыр 4 чаастаах буолуохтаах этэ. Холобур, күҥҥэ биир чаас – атын, иккис чаас атын дьарыктар буолаллара. Уолаттарга уонна кыргыттарга диэн тус-туспа оҥорбуппут. Уолаттары – эр дьон, кыргыттары дьахталлар, эбэлэр дьарыктыыллара. Онон интэриэһинэй баҕайы буолбута.
Биир уратыта – биһиги оҕолору испииһэктээбэтэхпит. Ким баҕалаах сылдьара. Оҕо баҕарбат буоллаҕына – кэлбэт. Ол иһин, бэл, кутталлаах баҕайы буолбута. Куттала диэн – оҕо баҕарбатаҕына, кэлиэ суоҕун сөп этэ. Ол иһин биһиги эрдэттэн эрдэ, ханнык дьарыктар буолалларын нэһилиэнньэҕэ бассаабынан биллэрии ыытар этибит. “Сарсын норуот маастара, ытыктабыллаах ийэ маннык-маннык дьарык ыытар” диэн. Холобур, туорт оҥоруутугар эбэтэр иискэ, эбэтэр туох эрэ мэтиэдьикэҕэ үөрэтэр, онно кыптыыйдаах эҥин кэлэҕит” диэн. “Бачча чааска манна мустуу буолар” диэн биллэрии курдук ыытарбыт. Онно ким баҕалаах барыта кэлэрэ, испииһэк эҥин диэн суоҕа. Лааҕыр булгуччу суруктаах-докумуоннаах буолар дии: биһиэхэ ким баҕалаах сылдьара, дьарыктанара. Уолаттарга уһаныы, успуорт, оонньуу, кирпииччэ үктээһинэ, лобзигынан эрбээн ону-маны оҥоруу эҥин баара. Саҥа буолан, олус интэриэһинэй этэ – оҕолор бары астынан сылдьыбыттара. Онон уонтан тахса уолу, эмиэ соччо кыыһы хабан, нэһилиэнньэҕэ икки нэдиэлэлээх итинник уһуйаан/куруһуок ыыппыппыт. Нэдиэлэҕэ барыта уон дьарык, ол аата барыта – сүүрбэ дьарык. Дьарык ыытар киһиэхэ талларар этим, хайа кэмҥэ кэлэн ыытара табыгастааҕын. Оскуола төрөппүттэрэ, нэһилиэк маастардара, уус дьоно, норуот маастардара нэһилиэк оҕолорун сэргэ, куораттан кэлбит сиэннэрин, оҕолору ити курдук араас дьарыкка уһуйбуттара олус бэрт буолбута, дьон олус астыммыта.
***
Бу – Одьулуун уопсастыбанньыктара, аҕыйах көхтөөх дьон ылсан, уопсастыбаннай төрүөккэ олоҕуран олоххо киллэрбит бырайыактара. Ол эбэтэр, биир-биэс харчыта суох. Норуот маастардара эҥин бары туох да төлөбүрэ суох кэлэн, оҕолору үөрэппиттэр-такайбыттар – маладьыастары көр! Аны араас сатабылга үөрэтэргэ, норуот маастардара, уһуйааччылара оҕолору сахалыы үөрэппит буолуохтаахтар. Ити курдук, уолаттарга кирпииччэни хайдах үктүүргэ үөрэтэр дьон эмиэ сахалыы быһааран биэрдэхтэрэ.
Дьиҥэ, саатар, кыра харчы сыыһа даҕаны итинник уһуйааны тэрийиигэ, үлэлэтиигэ мэһэйдиэ суох этэ. Онон итини тарҕатан иһэр, сатанар өттүн муниципальнай таһымҥа өйүүр, олоххо киллэрэр, киэҥ хамсааһын таһаарар дэлэ үчүгэй буолуо этэ дуо?
Им
Үөрэх миниистирин солбуйааччыта ол сырыыга лааҕыр туһунан ыйытыыга уопсай сыыппаралары эрэ эппитэ. Биллэн турар, үөрэх чунуобунньуктара даҕаны, министиэристибэ даҕаны ону барытын тэрийэн биэрэр кыаҕа суох. Сатанарын, кыалларын улуус, нэһилиэк, оскуола, уопсастыбаннас бэйэтэ да олоххо киллэриэн сөп. Маныаха Дьокуускай к. үөрэҕин управлениета (А.К. Петров, солб. И.П. Любимова) көҕүлээн, хаһан эрэ уонча сыллааҕыта куорат оскуолалара тыа оскуолаларын кытта сибээстэрэ саҕаламмыта. Бу олус бэрт саҕалааһын этэ, хомойуох иһин, хаһан да буоларын курдук, начаалынньык уларыйыаҕыттан ол симэлийбитэ. Билигин ону сөргүттэххэ?
Муниципальнай бырагыраама таһымыгар
Лааҕыр туһунан санааны Ороһуга олорор, интервью ылбыт кыыспар Анна Ивановаҕа суруйбуппар, арай, киһим “онно майгынныыр бырайыагы биһиги Балаҕаннаах оскуолатын, нэһилиэк баһылыга С.И. Дмитриеви кытта оҥоро сылдьабыт” диэтэ! Дьэ, ити курдук, сатанар, олоххо киирэ сылдьар дьыала буолан таҕыста. Онон муниципалитет таһымыгар бырагыраама оҥорор буоллахха, итинник лааҕырдар бырагыраамаҕа төһө баҕарар киирэн биэрэн, өйөбүл көмө ылыахтарын сөп эбит. Билигин нэһилиэктэринэн үчүгэйкээн бырайыактар, биирдиилээн да буоллар, баар буолуохтаахтар.
Балаҕаннаах бырайыага
Ону оскуола, нэһилиэк, уопсастыбаннас куолаан тэрийиэн, ис хоһоонун оҥоруон сөбүн Балаҕаннаах холобуругар көрөбүт. Салгыы Балаҕаннаах бырайыагын туһунан Лидия Петровна Шамаева суруйбутун аҕалабыт.
– Нэһилиэгин дьоно элбииригэр, оскуола оҕотун ахсаана эбиллэригэр ис сүрэҕиттэн кыһаллар Балаҕаннаах нэһилиэгин баһылыга Степан Иванович Дмитриеви кытта Үөһээ Бүлүү Ороһутугар куораттан тыаҕа көспүт үөрэнээччим Аня Иванова бу соторутааҕыта билиһиннэрбитэ. Клавдия Ильинична Максимова-Сайыына аатынан Духуобунас киинин салайааччыта Домна Прокопьевна Потапова биир үтүө күн “Үөһээ Бүлүү Балаҕаннааҕар баран, дьону көрсөн кэлиэххэ” диэбитигэр түүннэри айаннаан, Ороһуга Ивановтар дьиэ кэргэҥҥэ тиийдибит. Анябыт Александрын кытта дьиэ туттан, саха ынахтарын иитэн быр бааччы олороллор эбит. Сэргэх ыал күннээҕи түбүктэрин оҕолоро тэбис-тэҥҥэ үллэстэн, күүс-көмө буолаллар. Куоракка улаатан испит оҕолор тыаҕа тахсан сап-сахалыы саҥараллара, кыра бырааттарын таптыы-таптыы дьоһуннаахтык көрсүһэллэрэ, ас астаһаллара, дьиэ ис-тас үлэтигэр илии-атах буолаллара, төрөппүттэрин кытта тэбис-тэҥҥэ быһаарсаллара, бэйэлэрин санааларын олохтоохтук этэллэрэ, туруорсаллара ураты. Төрүт дьарык төрөөбүт тылы кытта быстыспат ситимнээҕин манна көрөҕүн. Көй салгыҥҥа көҥүл сылдьаллара, төрүт аһынан аһыыллара, төрөппүттэрин кытта биир тэҥҥэ алтыһан күннээҕи түбүккэ кыттыһа сылдьаллара – бу дьол.
Куорат оҕото үксүгэр ийэ-аҕа тугу үлэлиирин да билбэт. Тус-туспа төлөпүөҥҥэ хам хатанан сэлэһэр да бокуойа суох, бэйэ-бэйэлэриттэн тэйсэн хаалаллара кистэл буолбатах.
Ороһуттан аҕыйах биэрэстэлээх Балаҕаннаахха тиийэн оскуола, нэһилиэк олохтоохторун кытта алтыстыбыт.
Степан Иванович дириэктэри кытта билиһиннэрдэ, салгыы ситиммитин быспакка сибээстэһэргэ баҕа санаатын эттэ.
Бу күннэргэ, ой дуораана сүтэ да илигинэ, Степан Иванович нэһилиэгин кыһалҕатын быһаарса таарыйа “Айыы Кыһата” гимназияҕа тиийэн кэллэ. Чахчы да, ылсыбытын ыһыктыбат эбит. Анатолий Николаевич-Дабыл олохтообут “Холумтан олордуутун”, олунньу сиэрин-туомун көрөн сэҥээрдэ. "Олохсун" сэһэнэ күннээҕи олоххо сааһыланан үгэскэ кубулуйан истэҕин аайы, сиэр-майгы, киһилии сыһыан, айыы санаа олохсуйарыгар төһүү күүс буолар. Степан Иванович сайын кымыс лааҕырын сөргүтэр, онно биһиги оҕолорбутун кытыннарар санаалаах. Бу баҕа санаата хайаан да туолуо диэн эрэллээхпин.
Степан Иванович киччим санаата – атын улууска, куоракка барбыт дьон төннөн кэлэн тыаҕа олохсуйалларын, хороҕор муостааҕы, сыспай сиэллээҕи иитэн, оҕо-уруу төрөтөн саха омук кэскилин тэнитиэхтэрин. Бу курдук дьонум-сэргэм туһа диэн түбүгүрэ сылдьар үтүөкэннээх нэһилиэк баһылыга Дмитриев С.И. алгыстаах аартыктара арылла турдуннар, Анна Артуровнаны кытта тыа олоҕун чэчирии сайыннарар, кэрэхсэтэр бырайыактара олоххо киирдиннэр, саҥа тыыны киллэрдиннэр, саха омук кэскилин түстээтиннэр.
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх, Бүлүү улуустарыгар сайылыы барар оҕолордоох төрөппүттэр! Балаҕаннаахха тэриллэр төрүт дьарык лааҕырыгар сырытыннарыаххытын син. Оҕолоргут тыа сириттэн элбэххэ үөрэнэн, олоххо туруктаах, сатабыллаах, айылҕаҕа чугас буолалларыгар олус үчүгэй түгэни мүччү тутумаҥ, эрдэттэн билсиҥ, лааҕырга суруйтарыҥ!
Намҥа сахалыы тыыннаах лааҕырдар
Намҥа сахалыы тыыннаах лааҕырдар тэриллэн үлэлээбиттэрэ номнуо хаһыс да сыла буолбут. Бу – сайыҥҥы сынньалаҥ чэрчитинэн үбүлэнэр, үөрэхтээһин салаатын лааҕырдара. Оттон ол ис хоһоонун, ис тыынын туһунан Намнааҕы үөрэх үправлениетын исписэлииһэ Оксана Васильева кэпсиир:
– Биһиэхэ З.А. Тихонова аатынан, Түөлбэ оҕо киинэ "Сайдыс" лааҕыра үлэлиир. Манна оҕолор "Эркээйи эргиирэ" диэн бырагырааманан дьарыктанан, саха фольклорун, төрүт сиэри-туому дириҥник үөрэппиттэрэ. Өбүгэлэрбит ырыаларын-тойуктарын, оонньууларын, олохторун-дьаһахтарын билсэллэр, үөрэтэллэр, бэйэ омугун өйдүүллэрэ, сыаналыыллара уһуктар (этнопедагогика).
– Модут орто оскуолатын "Чэчир" лааҕыра үлэлиир. Иккис сезоҥҥа “этнокультурнай” хайысхалаах лааҕыр буолан, Модут оҕолорун хомус уонна кырыымпа тыаһыгар уһуйбута. Ону таһынан саха сиэригэр-туомугар, өбүгэ оонньууларын билиһиннэрии сыаллаах-соруктаах тэриллэн үлэлиир.
– Хамаҕаттаҕа саха-боронсуус лиссиэйин “Ситим” олоҥхо лааҕыра үлэлиир. “Ситим” лааҕыр уһуйааччылара, ийэ олоҥхоһуттар оҕолору олоҥхо алыптаах эйгэтигэр уһуйан, олоҥхону өйгө хатыырга, этэргэ үөрэтэллэр. Бу оҕо тылын-өһүн, долоҕойун күүһүрдэр сүрүн дьарык курдук буолар.
“Лааҕырдарбыт ыһыах тэрээһиннэригэр оҕолору сылын аайы кытыннараллар. Быйыл эмиэ бу лааҕырдары үлэлэтэргэ былаанныыбыт, эбии Хатыҥ Арыы оскуолатыгар эмиэ “этнокультурнай” лааҕыр тэрийээри сылдьабыт. Түөлбэ лааҕыра – күнүскү лааҕыр, оттон Модут, саха-француз лиссиэйин лааҕыра – хонуктаахтар. Анаммыт бүддьүөт харчыта лааҕыр үлэтигэр нэһиилэ тиийэр. Онон тастан кэлэр уһуйаччыларга эҥин туох да төлөбүр көрүллүбэт эрээри, бары дойдууһа дьон буолан, оҕолорун босхо кэлэн дьарыктыыллар, уһуйаллар”, – диэн кэпсээтэ О.Васильева. Кини этэринэн, лааҕырдары тэрийии бэрэбиэркэ бөҕөлөөх да буоллар, үөрэнэн хаалан, ону ааһарга-толорорго эмиэ үөрэммиттэр.
***
Ийэ тыл күнүгэр "Кыым" тэрийэн ыыппыт төгүрүк остуолугар Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников "Сылга судаарыстыба бырагыраамата үлэлиир, ол эрээри биһиги аны муниципальнай таһымҥа эмиэ бырагыраама оҥорон үлэлэтэрбит наада”, – диэбитэ. Бу олус үчүгэй хардыы буолуо этэ. Чахчыта да, саамай сүрүнэ, ол буолуо. Оттон оннук бырагыраама оҥорор буоллахха, бу маннык лааҕырдары үбүлээһиннэрин көрөр олус даҕаны үчүгэй буолуо этэ!
Нина ГЕРАСИМОВА.
