Киһи атаҕынан, сүһүөҕүнэн кырдьар диэччилэр. Саас ыллаҕын аайы көнө да сиргэ атаҕыҥ тумсуттан иҥнэн охтоҕун, мэйииҥ эргийэр, тэмтээкэйдиигин, сиһиҥ ыалдьар, остеопороз, артрит, артроз уо.д.а. ыарыылар элбииллэр. Аныгы киһи ыарыыны эмкэ найылыыр. Ол эрээри сааһырыы ыарыыларын сүрүн төрүөтүн – хамсаабат буолууну – табылыакка эмтээбэт. Киһи анал дьарыгынан сүһүөх мастыйыытын тохтотуон, бэл, сиһин уҥуоҕун көннөрүөн сөбүн мин 4 ый уруккута биллэр спортсмен Евгений Георгиевич Янков йогаҕа тирэҕирэн оҥорбут “Аист” диэн систиэмэтинэн дьарыктанан баран итэҕэйдим.
Сиһи көннөрүөххэ сөп эбит
Мин сиһим бөкчөйөн, окулиска харах дабылыанньатын мээрэйдииргэ, кэтэҕим кушеткаҕа тиийбэккэ, кыра сыттык уурааччылар. Сиспин эрэнгиэннээн быраастар “протрузия бөҕө, сколиоз баар, хайдах да эмтэммэт, өссө бэргээн иһиэ” диэччилэр. Умса сытан, илиибинэн сатаан анньыммат буолбутум ыраатта. Атаҕым тарбахтарыгар подагралаахпын, тобугум чааскыта үлтүрүйүүлээх, илиим тарбахтара артрозтаан токуруйа быһыытыйбыттара, аны бэрбээкэй иҥиирэ (ахилл киэнэ) аҥаара быстыбыта, плоскостопие баар. Өссө иэдэйиэх киһи, Евгенийдиин көрсүбүппэр систиэмэтин кэпсээн интэриэһиргэппитэ. “Миэхэ дьарыктан, сүрүн кыһалҕа уҥуох, сүһүөх, иҥиир, быччыҥ хамсаабакка хатан, тымыры хам тутан, килиэккэлэргэ хаан тиийбэккэ араас ыарыы үөскүүр. Гимнастикалаатаххына, сүһүөхтэриҥ хамсыахтара, ыарыыларыҥ үтүөрэн барыахтара, итэҕэйбэт буоллаххына, М.И. Томскайы билэр эбиккин, киниттэн ыйыт, миэхэ дьарыктанан сүүрэ сылдьар”, – диэбитэ. Михаил Иннокентьевич курдук мэдиссиинэ билимин дуоктара киниэхэ дьарыктаммыта – аптарытыаттаах быһаарыы.
“Аист” успуорт-доруобуйа тупсарар кулуупка бастакы эрчиллиигэ наһаа ыарырҕаппытым: сиһим, илиим-атаҕым өҕүллэн-көнөн биэрбэккэ, аны сиһим, быччыҥнарым ыалдьан эрэйдэммитим. Кэлин сүһүөх хамсаан, иҥиир, быччыҥ уунаҥнаан, көрүллэр эрчиллиилэри син сатаан оҥоробун. Эрчиллии бүтүүтэ Е.Янков тупсаран оҥорбут “правило” тренажёрга 10 мүнүүтэ илиигин, атаххын, төбөҕүн ууннары тардар “растяжкаҕа” сытаҕын. «Сиһи ууннары тартахха, протрузиялаах да тоноҕосторго хаан киирэн, өҥүргэстэр үүнэн бараллар» диэбитэ кырдьык курдук. Тоҕо диэтэххэ, киһи сөҕүөх, били сиһим бөкчөйбүтэ ааһан барда. Тиэрэ сыттахпына, кэтэҕим муостаҕа тиийэр. Тарбахтарым ыалдьаллара биллибэт буолла. Анал дьарыгынан подагралаан түүрэ тардыбыт атахтарым тарбахтара кэдэрийэллэр. Быдан сэниэлэнним, быччыҥым эбиллэн барда, илиибинэн хаста да анньынар буоллум.
Тоҕус уоҥҥар сүүрэ сылдьыаххын сөп
Евгений Георгиевич гимнастика эмтиир күүһүн туһунан:
– Мин сыыһа эрчиллэн, эмсэҕэлиир этим. Спортсмен тулуурдаах, дьаныардаах буолуохтаах. Төһөнөн ноҕуруускаланабыт да – тулуурбут сүтэн иһэрин көрөрүм. Тулууруҥ, быччыҥнарбыт күүрэннэр, сүтэн барар эбит. Эбиитин урукку оһолуҥ, сүһүөхтэриҥ биллэрэн бараллар. Ол иһин киһи кыаҕын хайдах чөлүгэр түһэриэн сөбүн туһунан уон сыллааҕыта толкуйдаан барбытым. Барыта тута кэлбэт, бүтэһик сылларга дириҥэтэн үөрэтэн, утумнаах дьарыгынан кыаххыттан элбэҕи чөлүгэр түһэриэххин сөбүн өйдөөбүтүм. Сүһүөхтэрбит хамсаабат буоллулар да, иҥиирдэрбит, быччыҥнарбыт кытаатан, тымырдары хам тутан, хаан килиэккэлэргэ тиийэн аһаппат буолар. Хааммыт кислород ылбакка хараарар, ол араас ыарыыга тиэрдэр. Хондуруос эҥин курдук блоктар эт-хаан үлэтин кэһиллиититтэн тахсаллар. Киһи хамсыыра сүһүөхтэртэн тутулуктаах, онон сөпкө оҥоһуллар “растяжка” сүһүөхтэри сымнатан босхо ыытта да – иҥиирдэр, быччыҥнар ууналлара чэпчээн иһэр.
Билиҥҥи дьон хамсамматтар, ол иһин быччыҥнара мөлтүүр. Быччыҥ сүрэх-тымыр систиэмэтин кытта ыкса сибээстээх. Быччыҥ үлэлээбэтиттэн аһыыр аспыт толору иҥмэт. Холобур, холестерин, дьиҥэр, биһиги “оттукпут”, ону хамсаммакка, умаппаппыт. Былыр муударай дьон “кэнэҕэс дьон ыарыыны атыылаһар буолуохтара” диэбиттэр. Ол аата, биһиги үлэлээбэт, хамсаабат туһугар комфорт оҥосторго харчы бараан, чахчы, ыарыыны атыылаһабыт. Миэхэ сылдьар дьон 3–4 ыйынан аһыыллара аҕыйыыр. Быччыҥнара хамсаан, астара иҥэн сэниэлээх буолаллар. Гимнастиканан утумнаахтык дьарыктана сырыттахха, 90-ҥар сүүрэ сылдьыаххын сөп, – диэн кэпсиир.
Доруобуйа быччыҥнартан тутулуктаах
Е.Г. Янковка дьарыктаммыт М.И. Томскай, бэрэпиэссэр, мэдиссиинэ билимин дуоктара:
– Киһи төрүүрүгэр уҥуоҕа көбүс-көнө, этэ-сиинэ барыта чэгиэн, сымнаҕас, эрэһиинэ курдук уунаҥнас, уорганнара бары сөпкө олороллор. Сааһыран истэххэ, сыыйа киһи этэ кууран-хатан, кытаатан, уунаҥныыра мөлтүүр. Аан дойдуга физиология билимин төрүттээбит улуу учуонай И.М. Сеченов киһи бары эмоцията, оннооҕор санаата, рефлексинэн, быччыҥ кылгааһынынан (мышечные сокращения) салалларын туһунан “Киһи мэйиитин рефлекстэрэ” диэн фундаментальнай үлэтигэр суруйбута. Санааргыырыҥ, үөрэриҥ, ытыырыҥ, күлэриҥ – барыта быччыҥ эмоцияттан күүрүүтэ. Ол эн сирэйгэр көстөр. Этээччилэр дии “соһуйан, сирэйэ уһаан хаалбыт, хараҕын тиэрэ көрбүт, куттанан ньыкыйбыт” диэн. Сааһыран истэҕиҥ аайы, олох кыһалҕата, түбүгэ элбэх, быччыҥ сыыйа бүүрэ тардан, киһи сиһэ токуруйан, бөкчөйөн барар. Сааһырбыт киһи 5–15 см кыччыырын “саас баттыыр” дииллэрэ, дьиҥэр, быччыҥ күүрэн бүүрэ тардар. Быччыҥнар төбөҕүттэн тилэххэр диэри биир ситим (мышечная цепь) баайыылаахтар. Биир күүрэн тартаҕына, атыттар бары тардаллар. Киһи доруобуйатыгар ураты суолталаах быччыҥнар моойгор, көхсүгэр, түөскэр, искэр бааллар. Моонньуҥ быччыҥнара тардан, нүксүччү түһэн хааллаххына, ньиэрбэлэр, мэйиигэр хаан илдьэр-аҕалар артерия уонна вена тымырдара хам баттаналлар. Хаан, кислород толору кэлбэтиттэн мэйии үлэтэ мөлтөөн барар, мэйииҥ эргийэр, гипоксияттан умнуган буолаҕын, түргэнник сылайаҕын, көрөрүҥ, истэриҥ мөлтүүр. Аны мэйиигэ кэлбит хаан төттөрү барара хаайтаран (вертебро-базилярная недостаточность), киһи тэмтээкэйдиир.
Киһи тыыннаах сылдьарыгар саамай улахан суолталаахтара сүрэх уонна диафрагма быччыҥнара буолаллар. Сүрэх үлэтин бары билэбит. Оттон диафрагма хамсаан тыынарбытын уонна киһи эмоцията барыта диафрагмаҕа мустарын билбэппит. Ити долгуйбут эбэтэр ыксаабыт киһи тыастаах баҕайытык өрүтэ тыынарыгар көстөр. Диафрагма күүрэриттэн эт-хаан кислородунан үчүгэйдик хааччыллыбат, оччоҕо сорох киһи тыына хаайтарар, сорох кыайан тыыммат буолар. Диафрагма күүрдэҕинэ, сүрэх үлэтэ эмиэ мөлтүүр. Аны тыын суолталаах бары ис уорганнарбыт: быарбыт, бүөрбүт, оһоҕостор, ноор уо.д.а.– бары диафрагматтан ыйана сылдьаллар. Күүрдэҕинэ, үлэлэрэ кэһиллэр. Уопсайынан, быччыҥ күүрэн кытаатыыта уонна кырдьыы ыкса сибээстээхтэр. Онон быччыҥ күүрүүтүн утары үлэлээн, хаан киллэрэн сымнатан, уунаҥнатан доруобуйабытын, олохпут хаачыстыбатын тупсарыыга болҕомто ууруохтаахпыт.
Хастыы да тыһыынча сыллаах цивилизациялаах муударай омуктар: индустар – йога, кытайдар ушу уонна цигун диэн хамсаныы систиэмэлэрин айбыттара. Балар быччыҥ күүрүүтүн сымнатар, ууннарар биир ис хоһоонноохтор. Йога саамай улахан суолтаны диафрагма үлэтигэр, тыынар быччыҥнары сайыннарарга уурар. Йоганан, кытай гимнастикатынан дьарыктанар аһара үчүгэй. Ол гынан баран сүрдээх кытаанах дьиссипилиинэни ирдиир. Боростуой дьон оннук фанаттыы дьарыктанар кыахтара суох, ону билиниэххэ наада. Ол иһин кэлин йогаҕа олоҕуран, орто киһиэхэ сөптөөх систиэмэлэр, холобур, стретчинг баар буоллулар.
Саха сиригэр бэйэбит Өлүөхүмэттэн төрүттээх Евгений Янков диэн уолбут йогаҕа олоҕуран, киһи доруобуйатын тупсарар “Аист” диэн систиэмэни айда. Мин эдэрбэр спортсмен этим, бэйэбин кыанар киһинэн ааҕынарым. Сэрээккэлиир, гиирэ көтөҕөр эҥин этим. Ол гынан баран кэлин сиһим, сүнньүм ыалдьар буолбута, кыратык мэйиим да эргийэрэ. Ыйыттахпына, “сааһырдаҕыҥ дии, хайдах гыныаххыный” дииллэрэ. Оннук сылдьан, алҕаска Евгенийи булан, ыҥырбытыгар саалаҕа баран, икки сыл дьарыктанным. Бастаан ыарахан этэ. Гимнастика кэнниттэн кэлин мэйиим эргийэрин отой умуннум. Кыанар буоллуҥ да – санааҥ тупсар, күүһүрэр, бэйэҕэр эрэлиҥ улаатар.
Элбэх дьону кытта билсэбин, үгүстэрэ “сүнньүбүт, моонньубут ыалдьар, мэйиибит эргийэр” дииллэр. Бырааспын билэн, эдэр, 40-лаах, таксист уолаттар “моонньубут ыалдьарын, хаан баттааһына үрдүүрүн (уруулу өр тутартан быччыҥнара күүрэн) хайдах эмтэнэбит?” диэн ыйыталаһаллар. Мэйиигэр хаан тиийбэтэҕинэ, эт-хаан кыһалҕаттан күүһүнэн ыган, хааны тиэрдэ сатыыр, онтон тымыр быстыан сөп.
Уопсайынан, сааһырбыт дьон быраас анаабыт эмтэниитин бу Янков киэнин курдук систиэмэни тэҥҥэ дьүөрэлээн дьарыктаныан наада. Биһиги, бэл, эми арыый үчүгэй буоллубут да, быраҕан кэбиһээччибит. Оттон бу сүһүөхтэргин хамсатар, эккин-сииҥҥин хаанынан хааччыйар дьарыгы Кытай болуоссаттарыгар дьон лаппа кырдьыахтарыгар диэри сэрээккэлииллэрин курдук быраҕымыахха наада. Бу систиэмэ үчүгэйэ диэн, киһи улахан ноҕурууската суох харыстанан, сэрэнэн дьарыктанарыгар аналлаах. Мин дьиэбэр Янков систиэмэтин туһанаммын, күн аайы кыралаан дьарыктанабын, – диэн Михаил Иннокентьевич сааһырбыт дьон гимнастикаларын туһатын туһунан санаатын үллэһиннэ.
Түмүк оннугар
“Аиска” эмиэ хамсаабаттан быччыҥнара мөлтөөбүт, кыаммат оҕолор эмиэ сылдьан көнөллөр эбит. Оҕолор хамсанан, сүһүөхтэрэ хамсаан, быччыҥнанан, көнөн бараллар, гимнастиканан сөбүлээн дьарыктаналлар.
Уһун үйэлэнэргэ дьулуһуу, чахчы, киһи бэйэтин илиитигэр баар.
Владимир Степанов
Е.Г. Янков
