Биирдэ эрэдээксийэҕэ өр көрбөтөх атаһым Аркадий киирэн кэллэ. 33 сыл анараа СГУ-га сэргэ киирбиппит. Бииргэ үөрэммит дьоммутун ахтыһа олорон, биир дьулаан түбэлтэни санаан кэллибит...
Ол 1993 сыл балаҕан ыйын саҕаланыыта буолбута. Оннук өйдөммөт уонна кутталлаах быһылааҥҥа үйэбэр түбэспэтэҕим. Бииргэ сылдьыбыт дьонум бары даҕаны оннук дииллэрэ буолуо...
СГУ филологияҕа факультетыгар саҥа киирбит 17 уолу уонна 4 кыыһы “күһүҥҥү быраактыкаҕа” диэн ааттаан Нам улууһун Салбаҥыгар ыыппыттара. Галина Сергеевна Трофимова диэн эдэрчи кураатардаах этибит. ЗИЛ-130 кураанах куусабыгар үлтү сахсыллан, сыккырыыр тыыммыт эрэ тиийбитэ.
Салбаҥҥа биригэдьиир уонна үс оҕонньор көрүстүлэр. Биирдэстэрэ биригэдьииртэн «бу оҕолору ханна олордоҕун?» диэн туоһуласта. Киһибит тоҕо эрэ мух-мах буолла, онтон: “Эргэ кулуупка”, – диэн аат-харата ыган таһаарда.
Оҕонньотторо соһуйан, дьигис гыннылар: “Эргэ кулуупка даа?!” Биригэдьиир биһигини тургутардыы одуулаата, онтон: “Бачча элбэх киһини атын сиргэ олордор кыах суох”, – диэтэ. Тылыттан-өһүттэн сибиэркээн, ол туох айылаах кулуубун ыйыталаһа сатаатыбыт. Киһибит саба саҥаран кэбистэ уонна эргэ мас дьиэҕэ сирдээн аҕалла. Билигин санаатахха, сабырыттан түһэн, көрүҥэ да чымаан эбит.
Онтубут үс буоксалаах диэххэ дуу? Ортокута – олорор улахан саалабыт, икки өттүнэн хапытаалынай сыһыары тутуулаах. Бииригэр таһырдьаттан эрэ киирэҕин, иккиһигэр олорор саалабытыттан киириэххэ сөп. Ол ааны паньыаранан бүөлээбиттэрин туура тардан, өҥөйөн көрдүбүт. Киһи сэргиирэ туох да суох. Муостата көтүрүллүбүт, хаптаһыннары тэлгиир дүлүҥнэр (дьирбиилэр) эрэ барбах боруораллар. Олор быыстарынан сир хараарар. Түннүк-үөлэс суох. Паньыараны төттөрү саайан кэбистибит.
Дьиэ мастара суоннарын сөҕөн, кыратык ыйыталастыбыт. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи тутуу диэн буолла. Саала ортотугар икки тимир буочуканы холбуу иһэрдэн оҥорбут оһохторо турар. Аан утары уһун истиэнэни сырса наара орон баарыгар “итиннэ орон оҥостон утуйуҥ” диэтилэр.
Утуйуохпут баара дуо! Саҥа билсэн эрэр эдэр дьон, отой хойукка диэри кэпсэтии-ипсэтии, күлсүү-салсыы бөҕө буола сыттыбыт. Эмискэ түннүкпүтүн тааһынан хампы бырахтылар. Охсуһаары таһырдьа ойон таҕыстыбыт – ким да суох. “Оҕолор дьээбэлээбиттэр. Эдэр ыччат эбитэ буоллар, моһуораларын көннөрүө этибит”, – диэн суоһурҕанан баран, төттөрү киирдибит. Сэрэххэ, икки дьуһуурунайы анаатыбыт.
Син биир утуйбакка, түүн үс чааска диэри баллыгыраһа сыттыбыт. Арай, доҕо-ор, киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук, оскуоманы мастан туурар тыас хаахынаата! Соһуйан, бары ах бардыбыт. Онуоха ол тыаспыт өссө улаханнык, өссө дьулааннык хаахынаата!
“Ким тыаһыырый? Сөп буолуо, утуйуохха!” – дэһэн эрдэхпитинэ, аҕыйах сылынан «Наше время» хаһыат угуйукка отделын салайааччы буолбут Дима Сафронеев бөөҕүнээтэ: “Тихо вы! Разве не слышите шаги?!”
Кини, били, паньыаранан сабыллан турбут муостата суох сыһыары тутуу аттыгар саамай чугас сыппыта. Аттыгар Ирина Ефимова (билигин “Саха” НКИХ генеральнай дириэктэрин бастакы солбуйааччыта) уонна Олег Николаев (билигин Москубаҕа ВГТРК-ҕа үлэлиир) сыппыттара. Кинилэр: «Точно! Это что за шаги такие тяжёлые?» – диэн бигэргэттилэр.
Чуумпуран, бары иһиллээтибит. Кырдьык даҕаны, сыһыары тутуу иһигэр ТУОХ ЭРЭ хаамыталыыр... Хаамыталыыр да буолуо дуо – билигин да санаатахпына, тымныы көлөһүнүм сарт түһэр!
Муоста хаптаһыннара саайыллар дьирбиилэринэн ТУОХ ЭРЭ сөҕүмэр ыйааһыннаах киһи курдук хаамыталыыр. Хас хардыытын аайы ол суон дүлүҥнэр субу тосту барыах курдук хаачыгырыыллар. Дьиэ барыта хайа барыах курдук тыас!
Үөһэ суруйбутум курдук, таһырдьаттан ол тутууга хайдах да киирэр кыах суох. «Дьуһуурунайдар дьээбэлииллэрэ дуу» диэн көрбүппүт, уолаттарбыт остуол аттыгар кубарыһан олороллор. Иннилэригэр чүмэчи умайа турар.
Чочумча буолаат, сыһыары тутуу аттыгар сытааччылар: «Он здесь! Он здесь!» – диэн өрүкүнэстилэр. Бары истиэнэҕэ чугус гыннылар. Сибиэн хапытаалынай истиэнэни хайдах курдары ааспытын өйүм хоппот.
Аны Рома Кутуков (өр сылларга «Саха» НКИХ сонуннарын дииктэринэн үлэлээбитэ, билигин Yakutsk.Ru саайт эрэдээктэрэ) Дима Сафронеевка: «Пожми ему руку!» – диэтэ. Димата туох эрэ диэн булгунар саҥата иһилиннэ. Дьиҥэр, кинилэри ким эрэ «абааһылаах сиргэ олортулар» диэн сэрэппит этэ. Онуоха Дима: “Если придёт, я с ним за руку поздороваюсь”, – диэбит этэ.
...Муоста хайыта барчаланыах айылаах үктэнэн, сибиэн аа-дьуо нааралары кыйа хаамта. Аттынан ааспыт дьоно бары ах баран, куотар сир суох буолан, истиэнэҕэ сысталлар, атахтарын токуччу тардаллар. Дьиктитэ диэн, ортоку сыппыт уолаттар аттыларынан ааһарыгар, көстүөхтээх эбэтэр чүмэчини күлүктүөхтээх этэ. Суох, ким да, тугу да көрбөтөҕө. Арай атаҕын тыаһа субу баардыы иһиллэрэ.
Мин саамай ыраах муннукка сыппытым. Хаһан миэхэ кэлиэр диэри, кутталбыттан хааным хойдорго дылы. Оо, өр даҕаны ол дьулаан тыас чугаһаан кэлбитэ!
Уун-утары кэлэн, арай, тохтоон хаалла. Булан-булан миэхэ кэлэн!
Уолуйан, истиэнэҕэ сыһынным. «Субу харбаан ылыаҕа» диэн, атахпын кумуччу тардынным. Ачыкыбын көннөрө-көннөрө көрө сатаатым. Дьэ, доҕо-ор, барыгылдьыттым ээ!
Арааһа, хараҕым иирбитэ буолуо. Эмискэ хараҥатааҕар ордук ыас хара сүүнэ улахан күлүк уун-утары сабдыллан турарын көрдүм!
Эбиитин аны тыынарын иһиттим! Ынах дуу, сылгы дуу ынчык аҥаардаах ыардык тыынарын курдук этэ. Субу уолукпуттан харбаан ылыах курдуга даҕаны, уолуйан хаалан, мин ибир да гынар кыаҕым суоҕа...
Хата, эмиэ муостабыт “ынчыктаата”. Сибиэн төттөрү хаамта. Бу сырыыга саала ортотун диэки барда. Эмискэ тохтоото...
Уонна тимир оһохпутун тоҥсуйан лүҥсүйдэ! Биһиги ходьох гынныбыт, сорохтор суорҕан анныгар састылар. Онтон сибиэн иһиирэрин иһиттибит. Хата, олус хатаннык буолбатах. Бигээн соҕус иһиирдэ. Хаамарын курдук улаханнык иһиирбитэ буоллар, сүрэҕим хайдыа эбитэ буолуо.
Онтон салгыы хаамта. Кураатарбытыгар анаан паньыаранан оҥорбут хаппахчыбыт туһаайыытынан.
Оо, дьэ, онуоха чугас олорбут икки дьуһуурунайбыт тэбис-тэҥҥэ: «Бу сылдьар!!!» – диэн хаһыытаан хайа барбатылар дуо! Биирдэрэ Уус Алдан Бээрийэтиттэн сылдьар Ариан Назаров этэ, кэнники «Эдэр саас» хаһыакка отдел эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. Иккиһэ Ньурбаттан сылдьар Андрей Кураев быһыылааҕа.
Ол хатан часкыыртан куппут көтөн, бары туруусуктаах эрэ ойон турдубут даҕаны, соҕотохто таһырдьа баар буола түстүбүт. Ыксалбытыгар ааны саппатахпыт. Эмискэ онно туох эрэ бэрис гынна! Эмиэ үргэн, үрүө-тараа бырдаҥаластыбыт. Хата, кураатарбыт эбит. Кэпсээммитин бастаан итэҕэйиэ суох курдук буолан иһэн, күһүҥҥү тымныыга туруусугунан эрэ турар сүүрбэччэ киһини хайдах итэҕэйиэ суоҕай?
Чугуруҥнуу-чугуруҥнуу, хас да буолан киирэн таҥаспытын ыллыбыт. Таһырдьа улахан кутаа отуннубут. Иһирдьэ хонуон ким да баҕарбат. “Кутаа аттыгар олоруоҕуҥ, сарсыарда да чугаһаата” диэн буолла. Дьуһуурунайдарбытын доппуруостаатыбыт. Уолаттарбыт: “Эмискэ салгыҥҥа туох эрэ маҥан мааска курдук көстүбүтэ. Онуоха хаһыытаспыппыт”, – диэтилэр.
Сарсыарда биригэдьиир кэллэ. Ыстаарыста киһи: “Түүнү быһа утуйбатыбыт, онон бүгүн үлэлээбэппит. Салгыы манна олорбоппут, атын дьиэтэ бул”, – диэтим. Киһим: “Ол аата, кэлэ сырыттаҕа... Чэ, сөп, бүгүн сынньаныҥ. Бачча элбэх киһини ханна да көһөрөр кыаҕым суох. Саҥа успуорт саалатыгар олордуохпун муостатын кырааската куура илик. Аҕыйах күн тулуйуҥ. Ол эрээри анараа оһоххут суох буолуоҕа, тоҥоргут буолуо”, – диэтэ.
Тэҥнэһиэхпит дуо, кулууппутугар хааллахпыт дии. Сырдыкка киирэн, муостаны кэрийэ сылдьан эккирээн көрдүбүт. Биир-икки сиринэн барбах кыыкыныыр эрэ. Барыларын таһырдьа таһаартаан баран, оһох оттон, сымыйанан-кырдьыгынан уот иччитин алҕаатым, «арчылаа» диэн ааттастым.
Хата, сибиэн ол кэнниттэн биллибэтэҕэ. Олохтоох дьон куруутун: “Бодьуустаабат дуо? Абааһы манна былыргыттан баар. Сороҕор сарайга улахан баҕайы уп-уһун маҥан баттахтаах оҕонньор олорорун көрөллөр. Күнүс быһах хаалларан баран, ону түүн ылбыт киһи хорсун аатырар”, – дииллэрэ.
...Быраактыкабыт бүтэн эрдэҕинэ, Стёпа Олесовы кытта дискэтиэкэтэн хойутаан кэллибит (кини билигин астаапкаҕа сылдьар полиция мойуора). Эрдэттэн дьээбэлэнээри сүбэлэһэн, саҥа кулууптан барабаан уорбуппут. Таһырдьаттан ааннаах, сибиэн сылдьыбатах сыһыары тутуутугар киирдибит. Истиэнэ быыһынан көрбүппүт, уолаттар бары сыппыттар, дьуһуурунайдар эрэ хаартылыы олороллор.
Мин оргууй барабааны охсон “доҥ” гыннардым. Оо, дьуһуурунайдар дьигиһис гына түстүлэр! Харахтара быччайан баран, төбөлөрө түлүрбэх төбөтүн курдук эргичиҥниир. Сэтэрээн, дүҥүрү охсору үтүктэн, тыаһатан бардым. Дьонум, наараларга ойон тиийэн, уолаттары барыларын уһугуннардылар. Ол аайы мин өссө уубар-хаарбар киирэн, хонноҕум аһыллан, аны кутуран бардаҕым үһү.
Арай, доҕо-ор, кэннибэр туох эрэ “пас!” гыммата дуо!
...Биирдэ өйдөммүтүм, Стёпкабыныын таһырдьа титирэһэ турар эбиппит. Уҥуохпут халыр босхо барбыт дьон, уолаттарбытыгар ыстанан киирдибит. Дьоммут, онтон соһуйан, маат-куут бөҕө буоллулар, уйулҕалара хамсаата. Мин: “Ити биһиги барабаан охсон дьээбэлэннибит”, – диэн уоскуталыы сатыыбын. Саараама, итэҕэйбэттэр: “Сымыйалаама! Үкчү ойуун дүҥүрүн тыаһа, өссө тугу эрэ кутурар этэ”, – дэһэллэр.
Сарсыарда эрэ барабааны таһааран көрдөрдүм. Үлтү мөҕүлүннүм.
...Онтон ыла 33 сыл кэриҥэ ааста. Хам-түм Салбаҥ сибиэнин туһунан истибит дьону көрсөбүн. «Якутия» хаһыакка бииргэ үлэлээбит кэллиэгэм Саргылаана Кычкина, ол бөһүөлэккэ хомондьуруопкаҕа сылдьан баран, кэпсээбитэ: «Во время гражданской войны, говорят, этот дом был часовней, где жил русский священник. Когда большевики пришли его арестовывать, он ухватился за что-то и отказался покидать часовню. Тогда его застрелили на месте, отодрали половицы и положили там со словами: «Хочешь оставаться здесь – оставайся!» Потом прибили половицы обратно. Позже часть часовни разрушили и сделали клуб. Вот тогда и появился домовой, который поднимался из-под пола, отдирая половицы».
Кырдьык даҕаны, дьиэ акылаата сөҕүмэр суон мастардааҕа. Сэбиэскэй кэмҥэ Нам улууһугар оччо баараҕай тииттэри булар уустук буолуо. Оннук суон бэрэбинэлэри Чөркөөхтөөҕү таҥара дьиэтигэр эрэ көрбүтүм. Ол мастары Ленскэй улууһуттан анаан-минээн аҕалтарбыттар дииллэрэ.
Сорохтор “ойоҕун өлөрбүт оҕонньор сибиэн буолбут” диэн кэпсииллэрэ. Чэ, ити барыта үһү-бадах үһүйээн. Оттон мин илэ көрбүппүн, эт кулгаахпынан истибиппин суруйдум.
...Тоҕо эрэ кууруһунан муһуннахпытына, наар мөккүһэн тахсабыт. Ол эрээри Салбаҥ сибиэнин туһунан кэпсээни итэҕэйбэт киһи баар буоллаҕына, бары куолаан саба түһэбит. Истиэнэ курдат сылдьар, идэмэрдээх ыйааһыннаах, иһиирэр, тоҥсуйар, ол эрээри чүмэчи уотугар да көстүбэт диэн үрүт-үөһэ хатылыыбыт...
Аркадийы кытта ол түбэлтэни кэпсэттибит. Онтон киһим: «Өссө биирдэ кэлэ сылдьыбыттаах. Ону эһиги билбэккит», – диэтэ. Соһуйдум аҕай, кэпсииригэр көрдөстүм. Онуоха өссө дьулаан түбэлтэни кэпсээтэ: «Биирдэ дьуһуурунайдыы олордум. Бииргэ олоруохтаах уолум дискэтиэкэҕэ барсан хаалбыт этэ. Хаалбыт аҕыйах уол утуйа сыталлар. Чүмэчи уматан, остуолга соҕотох олордум. Арай сибиэн эмиэ, били, сабыылаах тутуу иһигэр хаамыталаан киирэн барда. Икки ардыбытыгар паньыара сабыы эрэ баар. Мин онно көхсүбүнэн сыстан кэриэтэ олоробун. Майгым төһө кытаанаҕын тургутан көрөргө быһаарынным. Соруйан ибир да гыммакка олоробун. Сибиэн субу хааман кэлэр. Онтон төттөрү барар. Хаста да оннук гынан баран, хата, тыаһаабат буолбута...»
Итини Аркадий күрүлүүр күнүс куорат тыаһын-ууһун быыһыгар кэпсээбитэ. Ол да буоллар син биир куйахам күүрбүтэ, көхсүм тымныйталаан ылбыта.
Дьэ, суох, доҕор! Мин туох да иһин оннук тургутунан көрүөм суох этэ. Билэбин эбээт хайдах курдук ынырыгын...
PS:
Бэйэм уруһуйдаабыт исхиэмэбин сыһыарабын. Пунктир лииньийэ сибиэн сырыытын көрдөрөр.
Наара орон уонна оһох икки ардыгар икки кынат курдук эмиэ хапытаалынай истиэнэ тоһоҕосторо бааллара, онон ити муннуктары чүмэчи сырдаппат этэ.
Стёпалыын барабаан охсон дьээбэлэммит сыһыары тутуубут “пристрой №2” диэн бэлиэлээх.
Аркадий “дежурный 2” диэн ыйыллыбыт миэстэҕэ сибиэҥҥэ көхсүнэн олорбут.
Александр ИЛЬИН-ЕГОРОВ.
Этот адрес электронной почты защищён от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра.
