Киир

Киир

Игирэм, САРДААНАМ, барда букатын, аны төннүбэттии... Итэҕэйиэхпин баҕарбаппын. Дьылҕа, ыйаах баар дииллэригэр ончу сөбүлэспэппин. Кини өссө да уһуннук олоруохтааҕа, айыахтааҕа-тутуохтааҕа. Бииргэ сиэттиһэн, куустуһан, олохпут суолун устун өр сылларга сылдьыахтаах этибит. Аны ол суох... Ким да көрбөтүгэр ытыыбын маккыраччы, тохтоло суох. Сүрэҕим хаанынан оҕуолуур. Өтөр-наар уоскуйарым биллибэт. Түүн буолан, хаһан утуйарбын кэтэһэбин, түүлбэр кэлиэ диэн көрөөрү ыксыыбын. Арай... биир түүн, кып-кылгас түгэҥҥэ күн курдук сандааран, элэгэс көстөн ааһан хомотто. Буоларын курдук, мааны былаачыйалаах, кырасыабай бүрүчүөскэлээх. Уонна сүттэ туман буолан...
 
 

Сардаанам – Сардаана Багынанова “Киин куорат” хаһыат суруналыыһа, РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ – Орто дойду олоҕуттан букатыннаахтык барбыта бу сыл балаҕан ыйын 26 күнүгэр 40 хонугун туолар. Соһуччу, кыһыылаах баҕайытык Дьылҕа Хаан миигиттэн игирэм аҥаарын – балтыбын Сардаананы – ытаппытынан-соҥоппутунан, дэгиэ тыҥыраҕынан кытаахтаан илдьэ барда. Букатын... Маны хайдах ылыныахха сөбүй? Билбэтим. Сатаан санаабаппын. Өссө даҕаны тэҥинэн айа-тута, суруйа, үөрэ-көтө сылдьыахтаах, үйэбитин бииргэ моҥуохтаах этибит. Тоҕо? Тоҕо?...

Бачча сааспытыгар диэри олох арахсыспакка, иллээх-эйэлээх, дьоллоох баҕайытык сылдьыбыппыт ээ – үүт-үкчү таҥнан-симэнэн, бүрүчүөскэлэнэн, биир мөссүөннэнэн, тэҥҥэ туттан-хаптан, саҥаран-иҥэрэн, игирэ буоларбытынан киэн туттан, дьоллонон. Оттон билигин... Аҥаар кынатым тостон, соҕотох хааллым. Утуйан турдахпына “арааһа, түүл быһыылаах” диэн, илиибин кымаахтаан көрөбүн. Ыалдьар. Оо... түүл буолбатах, дьиҥнээх эбит уонна олус хомойобун, түүл буолбатаҕыттан. Курутуйабын, саппаҕырабын, “чахчы” да, букатыннаахтык барбыт диэн. Ол эрээри син биир итэҕэйбэппии-иин, санаам уоскуйбат, буолуммат.

2021 сыл, атырдьах ыйын 18 күнэ. Сарсыарда 7 чаас 40 мүнүүтэ. Бу күн олоҕум “хара” мэҥэ буолан, сүрэхпэр оспот бааһы хааллардаҕа... Куоттарбытым кыһыытыа-аан, абатыа-аан. Игирэм, тоҕо миигин хаалларан, быраҕан, сүрэҕим аҥаарын илдьэ бардыҥ? Эйигинэ суох соҕотоҕун салгыы хайдах сылдьабыный? Мэлдьи бииргэ наһаа да дьоллоохтук, үөрэн-көтөн сылдьарбыт. Эргиллибэт аны, олохпут ол дьоллоох кэрэ түгэннэрэ...

“Игирэ – дьылҕа бэлэҕэ” дэһэрбит...

Биһиги иккиэн Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар 10 оҕолоох Иван Степанович Багынанов уонна Анна Ивановна Яковлева дьиэ кэргэннэригэр 6-с уонна 7-с оҕонон, 10 мүнүүтэ арыттаах, күн сирин үтүөтүн көрбүппүт. Мин урутаан төрөөбүт киһи этиргэн, онтон балтым барахсан хачаайы буолан төрөөбүппүт. Ону оччолорго төрөппүт быраас: “Улахан оҕоҥ искэр сылдьан, аһын барытын былдьаан аһаабыт, ол иһин иккис оҕоҥ хачаайы эбит”, – диэн быһаарбыт. Онтон балыыһаттан дьиэбитигэр тахсыбыппытыгар, аҕабыт кыра кыыһын көрөөт “оо, бу эрэйдээх сотору “халдьаайылыыһы” диэн саҥа аллайбыт.

* * *

Игирэ буоламмыт, дьиэ кэргэҥҥэ бэрт маанытык, улахан далбарга иитиллибиппит. Саамай улахан убайдарбыт Василий уонна Михаил (билигин 70-лаах ытык убайдарбыт) төрүүр дьиэттэн кэлбиппит кэннэ, ийэлэригэр көмө буолаары, иккиэн эр-биир үллэстэн, биһигини оҕолообуттар. Ас-таҥас мааныта барыта биһиэхэ тиксэрэ. Биһиги саастыы оҕолор сайын аайы ким ньирэй көрөөччүнэн, ким от биригээдэтигэр үлэлиир эбит буоллахтарына, дьоммут биһигини тоҕо эрэ үлэлэтэ сатаабат этилэр. Арай, 8-с кылааһы бүтэрбиппит кэннэ, аҕабыт (оччолорго сопхуоска управляющайдыыра), бэркиһээн буолуо, от биригээдэтигэр ыытан, оттото ыыппыт кэмнээҕэ.

81694673 55d1 47f7 8ac0 b28ced29de56

80-с сыллар ортолоругар, оскуолабытын үөрэнэн бүтэрэн, ыра санаа оҥостубут Ташкент куораппытыгар баран, бибилэтиэкэр идэтин баһылаан, күннээх Узбекистаны иккис дойду оҥостон, 10 сыл олорон, үлэлээн, Сойуус ыһыллыбытыгар 1992 сыл балаҕан ыйыгар Сахабыт сиригэр төннөн кэлбиппит. Дойдубутугар да кэлэммит арахсыбатахпыт, мэлдьи бииргэ сылдьарбыт. Үллэстэрбит суох, барыта биир хааһах буолан, хаһан да улаханнык кыыһырсыбат, иирсэр-айдаарсар диэни билбэт ураты игирэлэр этибит. Мэлдьи биир мөссүөн, барыта биир таҥас, өй-санаа олохпут устата арыаллыыра. Ыраах айаҥҥа бардахпытына – хармааммыт биир, эйиэнэ-миэнэ дэспэппит. Барыта – уопсай. Арай кыра уратыбыт “кээмэйбитигэр” сытар. Мин 10 мүнүүтэ аҕа буоларым быһыытынан таҥаспытыгар 1 кээмэй улахаммын, 5 см өндөспүн.

7a9df2d2 b63d 4dde b796 17ec5b9a0a86

Балтым үҥкүүлүүрүн наһаа сөбүлүүрэ. Ордук “илиҥҥи” үҥкүүлэри ордороро. Боотулуу орто оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, “Сарыал” ырыа-үҥкүү ансаамбылыгар 6 сылы быһа үҥкүүлээбитэ. Онтон мин конферансьелыырым. Иккис дойдубут тэҥэ буолбут Узбекистаммытыгар бардахпытына, сыбаайбаларга, үбүлүөйдэргэ узбектыы үҥкүүлээн “былааһы” ылара. Наһаа сөҕөөччүлэр, үөрээччилэр, кууһан ылан махталларын биллэрээччилэр. Мин кини имигэстик үҥкүүлүүрүн мэлдьи киэн тутта көрөрүм. Дьэ, ол оннугар мин аппыт айаҕым сабыллааччыта суох, саҥаран баран саҥара турдаҕым үһү. Аһара уһуннук саҥараары гыннахпына, аттыбар туран өттүкпэр анньааччы кини буолара. Манна даҕатан эттэххэ, дьоҥҥо биллибэтинэн, бэйэ-бэйэбитигэр “бэлиэ” бэрсэр идэлээх буолааччыбыт. Ол барыта – сирэйбит мимикатынан, сөтөллүбүтэ буолар, о.д.а. иккиэн эрэ өйдүүр туттуубут-хаптыыбыт. Кини үҥкүүлүүрүн үтүктэ сатаан эрэйи да көрөөччүбүн. Эмиэ да биирбит, игирэбит. Ол эрээри итинник түгэҥҥэ майгыннаспат этибит. Онон таҥара биирбитин үҥкүүнэн, биирбитин саҥанан – дьоҕурдары биэрбит эбит. Дьэ дьикти...

* * *

Балтым киһи бы­һыы­тынан наһаа сэмэйэ, көнөтө, албыны-көлдьүнү билиммэт май­гылааҕа. Ханна да сырыттар, дьон-сэргэ туох кыһалҕалааҕын интэриэһир­гиирэ, сытыы тиэмэлэргэ суруйарын ордороро. Ол суруйбута түмүктээх буоллаҕына сэмэйдик үөрэрэ, астынара. Кини ураты көрүүлээх, буочардаах, суруйар дьоҕурдааҕа. Эдьиий да буолларбын, киниттэн үгүскэ үөрэнэрим, бастыҥ сүбэһитим этэ.

Мин 5 оҕолорбун төрүөх­тэриттэн көрсүһэн, иккис ийэлэрин тэҥэ буолбут күндү киһилэрэ буолар. Билигин 20 саастаах уола Алгыс 5 сааһыгар сылдьан, ийэтигэр анаан 3 этээстээх коттедж дьиэ тутан биэрэр уонна онно олордор ыра санаатын эппитин истэн наһаа да үөрбүтэ. Оҕолорум сыыстара “мама Сардааналарын” мэлдьи ахта-саныы сылдьыахтара, аатын үйэтитиэхтэрэ, ааттатыахтара турдаҕа...

Сэгэрим суруйан хаалларбыт күннүгүттэн...

7cbc69bc cafd 436c 914a 2efcbe151db9

Үлэбинэн социальнай хайысха эйгэтин сытыытык суру­йабын. Кыһалҕалаах дьон миэхэ сибээскэ тахсан, хаһыаппар суруйтарааччылар. Ону миэстэтигэр тиийэн, илэ харахпынан көрөн, эт кулгаахпынан истэн баран биирдэ суруйабын. Суруйууларым үтүө түмүктээхтэр. Ол түмүгэр:

1. ХИФУ кылаабынай куор­пуһугар инбэлииттэргэ анаан пандус оҥоһуллубута (“Максим олоҕун үктэллэрэ” ыстатыйа кэнниттэн).

2. Ньурбатааҕы кырдьаҕастар дьиэлэрин таас дьиэтэ тутуллан үлэҕэ киирбитэ. Салалта билиҥҥэ диэри махтанар.

3. Бүлүү Сосновкатын психическэй ыарыһахтар сытар интэринээт дьиэтин үлэтин-хам­наһын, кыһалҕатын төһөлөөх элбэхтэ суруйбутум буо­луой?... Оннооҕор биир дьиҥнээх “фраза” суруллубутун көрөн, үөһээҥҥилэр “суукка биэриэхпит” диэбит сурахтара иһиллибитэ. СМИ-гэ кырдьыктаах информация сурулларыттан дьаарханар дьон бааллар. Ону ол диэбэккэ, инним хоту баран иһээччибин. Билигин ол Сосновкаҕа дьоһуннаах улахан таас дьиэ тутуллан үлэҕэ киирдэ.

4. Бүлүү Чинэкэтигэр сууллаары турар, тэллэйдээх оҕо саадын кэлэн, “хаһыаккар таһаар” диэн ыҥырбыттара. Ол түмүгэр, билигин таас дьыссаат тутуллан, үлэҕэ киирбитэ ыраатта.

5. Төрүөҕүттэн икки ха­ра­ҕы­нан көрбөт, Ньурба Өҥөл­дьөтүттэн төрүттээх Айыллаана Степанованы хаһыаппар аан бастаан суруйаммын, киэҥ эйгэҕэ таһаарбытым.

6. Горнай Бэрдьигэстээҕэр олорор, инбэлиит оҕолордоох дьиэ кэргэн сииктээх, тэллэйдээх самнайбыт мас дьиэҕэ олороллор этэ. Инбэлиит ийэлэрэ миэхэ үс төгүллээн сибээскэ тахсыбыта. “Кэлэн көрөн-истэн, кыһалҕабытын хаһыаккар суруй” диэн көрдөспүтүгэр баран суруйбутум. Билигин таас дьиэҕэ кыбартыыра ылан, сүрдээх үчү­гэйдик олороллор. Билиҥҥэ диэри махтаналлар.

7. Ньурба улууһугар биир социальнай тэрилтэ “арыгылыыр дьиэ кэргэттэргэ хас да ыалга эриэйдэ оҥоробут, ону суруйуоҥ дуо?” диэн сибээскэ тахсыбыттара. Оччолорго уоппускаҕа Ньурбаҕа сылдьар кэмим этэ. Ону суруйаммын киэҥ “резонанс” тахсыбыта. Онно Ньурба салалтата миигин “Враг №1” уонна “ Вторая Масюк” диэн сүрэхтээбиттэр этэ. Олоххо баар кырдыктаах суруйууну, хайа салалта сөбүлээбитэ баарай?...

Бу барыта урут суруллубуттары холобурдаатым. Онон бэйэм курдук суруйууларым дьоһуннаахтар, бары кыһалҕалар быһаарыллан, олоххо киирбиттэрэ. Ону барытын тустаах дьон уонна бэйэм эрэ билэбин. Бэл диэтэр, кэллиэгэлэрим билбэттэр. Оннук бэйэбин арбана сылдьыбаппын.

Маннык суруйан бэлиэтэммит эбит төлөпүөнүн архыыбыгар.

 

 

70912995 0368 4fba 8bd7 81504c8f23ee

Үлэлиир “Киин куорат” ха­һыат эрэдээксийэтин, кэллиэгэлэрин наһаа истиҥник саныыра, барыларын таптыыра. Эдэр суруналыыс кыргыттар үлэлэриттэн уурайан, атын ха­йыс­халаах үлэҕэ бардахтарына “Ийэ тыл сүмэтин илдьэ сылдьар, дьоҕурдаах кыргыттар суруйар эйгэттэн тэйдилэр” диэн хомойоро, санааргыыра уонна хаһан эмэ суруналыыс эйгэтигэр төннүөхтэрэ диэн эрэнэрэ.

“Орто Дойду”, “Киин куорат” хаһыаттарга үлэлиир кэмнэригэр “Суорумньу” тиэмэтигэр ордук табыллан суруйара. 10-тан тахса сыл устата өрөспүүбүлүкэ суорумньуһуттарын ыытар үлэлэ­рин, ордук “Кыыс ыһыаҕа” суорумньу ыһыахтарын тохтоло суох сырдаппыта. Ол тэрээ­һиннэр туоһуларынан “200-тэн тахса оҕо күн сирин көрбүтүн” киэн тутта кэпсиирэ. Бу суруйууларын түмүгүнэн, 2015 сыл­лаахха СӨ Суруналыыстарын сойууһун “Түмүктээх үлэтин” (“За результативность”) диэн өрөс­пүүбү­лү­кэтээҕи Суруналыыстар сойуустарын бириэмийэтин лауреатын аатын ылбыта.

669f2e43 02dc 49c2 89dd 53034d61d315

Хантан сэрэйиэхпит баарай, аны сотору кэминэн букатыннаахтык арахсарбытын...1.05.2021 сыл. Бүтэһик хаартыскаҕа түһүүбүт.

 

Сардаанам олоҕу олус таптыыра, айанныырын олус сөбүлүүрэ. Ол да курдук, барар-кэлэр, айанныыр үгүс былааннааҕа. Уоппускатыгар Турцияҕа баран сынньанардыы, балаҕан ыйын 15 күнүгэр билиэтин саас эрдэттэн ылыммыта. Онто ханна баарый? Олоххо киирбэккэ хааллаҕа...

2b9422d4 2dd8 4a2c b38b 6b45440f6329

Кини букатыннаахтык бу Орто дойду олоҕуттан барбытын өйүм-санаам син биир ылыммат, итэ­ҕэйбэт. Онон мин кинини ыраах айаҥҥа барбытын курдук ылыныам, испэр сэмээр кэтэ­һиэм, хараҕым уутун кыатанан... Игирэбин, балтыбын, Сардаанабын, өрүүтүн суохтуом. Эн өрүү аттыбар бааргын!

Игирэтин аҥаара

Саргылаана БАГЫНАНОВА.

 

 

 

Тарҕат:

Сэҥээриилэр

Николаева МП
+3 Николаева МП 23.09.2021 19:55
Сардаана барахсаны умнуом суога...Саргы кытаат тулуй олох салганар .Анаарын ситэрбэтэгин ситэр кытаат эрэнэбин.Дьылга хаан ыйаага дьэ ыарахан....
Ответить
Екатерина Федосеева
+3 Екатерина Федосеева 23.09.2021 20:42
Мин Сардананы Анталия5а кууппутум...
Ответить
Надежда Павлова
+1 Надежда Павлова 23.09.2021 23:37
Сарданана Турция5а кэлэ сырытта5ына билсэн, кэпсэтэн, олох чугас кисибит курдук саныыбын. Ыарыыга илдьэ барбытын билэн бары хомойдубут, соhуйдубут. Хасан да умнуохпут суо5а, сырдык кисибит бырасаай(((
Ответить
Борис Михайлов
+1 Борис Михайлов 24.09.2021 12:49
Сардааналыын уонтан тахса сыл алтыһан, уһун, тургутуулаах айаннарга бииргэ айаннаан кэлбиппит.
20-тэн тахса тыһыынча км массыынанан айаннаан, Сибиир бары куораттарынан, Монголия Эрдэнэт, Дархан, Сухэ-Баатар, Улан-Баатар куораттарынан, олоҥхобутун билиһиннэрэ диэн, олус бэркэ сылдьыбыппыт. Кыыс, дьахтар киһи диэтэххэ, уһун, унньуктаах айаннары тулуйумтуо, туох да кыҥкыйа суох, бэрт сэргэх, элбэх кэпсээннээх киһи этэ, биһиги Сардаанабыт. Сибиир олоҥхоһуттарын, сказителлэрин Парижка диэри айаныгар Сардаананы илдьэ барыам диэн, бүччүм санаалаах этим. Айаммыт-сырыыбыт туһунан документальнай киинэлэр көһүннүлэр, дьоһуннаах кинигэ таҕыста. Онно барытыгар Сардаанабыт суруйуулара, бэлиэтээһиннэрэ, интервьюлара киирбиттэрэ. Бырастыылаһыыга эппиттэрин курдук, Сардаанабыт туһунан дьоһуннаах кинигэ тахсыа диэн эрэнэбит.
Ответить
Вероника Александров
0 Вероника Александров 24.09.2021 23:02
Сардаанабыт барахсан. Суох буолбутун эмискэ истибитим. Куоракка киирдэхпинэ наллаан көрсүөм дии санаабытым. Соторутааҕыта эрэ төлөппүөнүнэн кэпсэппит курдук этибит. "Эйиэхэ магнит аҕалбытым ээ"-диэхтээбитэ. Көр, оннук бэл ыраах сиргэ сылдьан киһини истиҥник саныыр киһи суох буолбута кыһыылаах да баҕайы. "Киин куоракка" биир кэмҥэ киирэн үлэлээбиппит, онон хайыы-үйэ эдьиий курдук оҥостубуппун. Көспүтүм да кэннэ сибээспитин быспатахпыт. Сардаана, барыбытын халлаантан араҥаччылыы сылдьаар. Ол аата барыахтаах кэмиҥ, чааһыҥ аналыҥ буоллаҕа дии... Тапталынан ыытабын, аны ытыам суоҕа, эйигин санаатахпына куруук үөрүөм, манньыйыам. Маннык киһини кытта алтыспытым диэн дьоллонуом.
Ответить
Anonymous
+1 Anonymous 26.09.2021 04:41
Мин Сардаананы билбэтэҕим. Ол эрээри Сардаана уонна Саргылана тустарынан ыстатыйаны аахтым.

Олунньу ыйыгыгар Кыымҥа мин туспунан ыстатыйа таҕыспыта (Нууча кыыһа саха тылын үөрэтэр). Саргылананы кытта билисиһэн кини мин туспунан ыстатыйаны аахпытын өйдөөтүм.

Биһиги Сардаана өлүүтэ кэннэ билсиспиттит. Сардаана өлүүтэ иһин улахан шокка буоллум. Мин кинини кытта эмиэ биллисхпин баҕарпытым. Ол эрээри баттаспатым(
Ответить
О5олоро
+2 О5олоро 05.10.2021 20:58
«Мама Сардаана» биьиэхэ 2-с ийэбит тэцэ. Кини биьиги маамабыт игирэтин ацара буолар. Куруутун биьигини кытта мэлдьи бииргэ олорон, 5 о5ону барыбытын тэццэ керен-истэн баччаацца диэри кэлбитэ. Бары кинини наьаа таптыырбыт. Дьоццо барытыгар, бииргэ уерэнэр о5олорбутугар - биьиги 2 маамалаахпыт диэн киэн тутта кэпсиирбит, ону наьаа ымсыырааччылар. Теруехпутуттэн барыбытын кербут буолан дьицнээх маамабыт курдук ылынарбыт, наьаа таптыырбыт, убаастыырбыт. Кырдьар сааьыгар керуехтээх-истиэхтээх этибит.
Ханна баарый,ыалдьан, эмискэ ба5айытык барыбытын ытаппытынан-соцоппутунан орто дойду оло5уттан курэннэ. Букатынныы барбытын итэ5эйбэппит, мичээрдээбитинэн киирэн кэлиэ, дьиэбит аанын аьан диэн сэмээр кэтэьэбит.
Иитиллибит иэспитин телеебеппетехпутуттэн ессе ордук айманабыт, курутуйабыт, хоргутабыт.
Кини ситэ олорботох оло5ун достойнайдык салгыахпыт, мама Сардаанабыт аатын ааттатар кырачаан кыргыттарданан кини аатын ааттатыахпыт, уйэтитиэхпит.
Ответить

Санааҕын суруй

Бүтэһик сонуннар