“Саха сатаабатаҕа суох”диэн мээнэҕэ эппэттэр. Ол да буоллар, биир бэйэм уһаныахтааҕар буолуох, иистэммэппин, сатаан уруһуйдаабаппын даҕаны. Онон тарбаҕар талааннаах, олус сиэдэрэй, кэрэ оҥоһуктары, киэргэллэри, симэхтэри айан-тутан, чочуйан таһаарар уустары, талааннаах тарбахтаах иистэнньэҥнэри, уруһуйдьуттары олус хайгыы-биһирии көрөбүн. Талааны, дьоҕуру таһынан, сүрэхтээх, дьулуурдаах буолуохха, үксүгэр өсөһөн да туран, биир сиргэ тулуйан-тэһийэн олоруохха наада. Холобур, идэтийэн, анаан дьарыктанар уус хас күн аайы биир сиргэ хараҕаламмыт курдук, уһуннук олорорун киһи эрэ тулуйбат. Сис, сүнньү үчүгэй буолуон наада.
Биһиги маҕаһыынтан ылан, үөрэ-көтө кэтэр, санаалыын сырдыыр, сүөм үрдүүр оҥоһукпут, сувенирбыт улахан сыраттан кэлэрин ювелирдар мастарыскыайдарыгар сырыттаххына ордук дьэҥкэтик өйдүүгүн. “Олох сайдан, халыыпка эрэ куталлар. Онон, судургу”, – дииллэр сорохтор. Ол гынан баран, ону да син биир уус киһи оҥорон таһаарар. Оҥоһук барыта биир халыып буолбат. Хас да кыра, быычыкаа чаастардаах. Ону оҥоруоххун, чочуйуоххун, ол кэнниттэн сыһыарыаххын наада. Онно эмиэ харах-көс сытыыта, илии имигэһэ ирдэнэр. Аны, оҥоһугу ааларгар тимир, көмүс быыла тахсара, аалар тэрил тыаһа, буоска сыта кэлэрэ да ханна барыай. Ол эрээри сыралаах үлэ түмүгэр хайдахтаах уран, кэрэ оҥоһук айыллан, чочуллан тахсарый?!
“Биир эмэ эдэр ууһу кытта кэпсэтиэм этэ” диэбиппэр, Сунтаар Кутанатыттан төрүттээх, “Уран Сахаҕа” үлэлиир Павел Нестерович Михайловы сүбэлээбиттэрэ. Саҥа үлэлээн эрэр эдэр киһи буолуо диэбитим, хайыы үйэ манна үлэлээбитэ ырааппыт. Ювелир идэтин бары түһүмэҕин ааһан, толору “көмүс ууһа” дэнэр буолбутун, ол эрээри “эдэр” диэҥҥэ киирсэрин быһаардылар. Буолумуна, муҥутуур аҕа саастаахтара 75-с хаарыгар сылдьарын кэннэ. Кырдьыга да, үлэ, эйгэ араас көрүҥэр “эдэр” диэн өйдөбүл араастаһар.
Аны, соҕотоҕун уһанар, тэрилтэҕэ үлэлиир көмүс ууһа (ювелир) эмиэ уратылаах эбит дии санаатым. Тоҕо? Тэрилтэҕэ оҥоһугу, макыатын уруһуйдаан биэрээччи – атын (дизайнер, художник-ювелир). Симэх чаастарын холбоон, иҥиннэрэн биэрээччи (монтировщик) – туһунан. Ону таһынан, өссө “ойууну-дьарҕааны кыһааччы” (гравировщик), “буоскаҕа, халыыпка кутааччы” (литейщик), “көмүһү, буоска халыыбы чочуйааччы” (уус) диэннэр бааллар. Оттон соҕотох көмүс ууһа итини барытын бэйэтэ дьаһайар. Онон “ювелир” диэн буолла да, көмүс ууһа диэн өйдүүр тутах. Оттон Павел, чахчы, дьиҥнээх уус.
Сыахха киирбиппэр, Павел сылгы быһыылаах-таһаалаах буоска илин өттүн кыһа олороро. Кутуругун-сиэлин хас биирдии ойуутун анал тэрилинэн кыһар, ойуулуур эбит. Сылгыга сыһыаннаах буолла да, сэргии түһэр буолан:
– Маҕаһыыҥҥа “Сылгы” диэн ааттаах, сахалыы симэхтээх, саха сылгыта брошь баарын көрбүттээхпин. Эйиэнэ эмиэ саха сылгыта, сувенир быһыылаах дии?
- Композиция. Өссө кулунчуктаах буолуохтаах. (Онно өйдөөн көрбүтүм, остуолугар өссө кыһыл буоска тайах турар эбит).
- Ээ, сөп. Оччоҕо биэ эбит.
- Көрбүт сылгыҥ хайдах этэй?
- Маннык (төлөпүөммүн ылан көрдөрөбүн. Сөбүлээбиппин түһэрэр үгэстээхпин).
- Ээ (күлэр), ити миэнэ дии. Былырыын оҥордум этэ дуу? Бу билиҥҥим улахан.
- Тыый! Холобур, бу сылгы броһу төһө уһуннук оҥорбуккунуй?
- Ый курдук быһыылааҕа.
- Оруобуна түбэспиппин дии! Оччотугар, силигин ситэрэн, туллуктардаах ытарҕа эмиэ эйиэнэ буолаарай? (Ол – эмиэ атыттартан чорбото туппут оҥоһугум).
- Миэнэ. Быйыл өссө “Айыыһыты”, “Драконнаах” ытарҕаны, биһилэҕи оҥордум.
Павел бастаан саҕалыырын саҕана мельхиортан, көмүстэн оҥорор эбит буоллаҕына, билигин олоччу үрүҥ көмүскэ көспүт. Биһиги, атыылаһааччылар, ювелирнай маҕаһыыҥҥа кэрэни кэрэхсии, симэх ылан үөрээри сылдьар буоллахпытына, кини дөрүн-дөрүн маастардар хайдах оҥороллорун, туох сонун оҥоһуктар баалларын көрөр эбит.
Павел ювелир идэтигэр Дьокуускайга 16-с нүөмэрдээх СПТУ-га үөрэммит. Сунтаарга үлэлии сылдьыбыт. 2002 сылтан манна баар.
– Дьиҥинэн, идэ эрэ элбэх. Туох санааттан уус буоларга быһаарыммыккыный? Дьонуҥ уһаналлара дуу?
– Суох. Кыра эрдэхпиттэн уруһуйдуурбун сөбүлүүрүм. Художественнайга баҕарар этим. Оччолорго да тугу сатыырбынан ону-маны уһаннаҕа буоларым. Уус идэтэ уустук эрээри, умсугутуулаах идэ. Манна бастаан монтировщигынан ылбыттара. 2 – 3 сыл оннук үлэлээбитим. Ол аата, судургутук быһаардахха, аалан, көннөрөн баран, холбуугун, иҥиннэрэҕин. Гравировкаҕа эмиэ үлэлэспитим.
- Гравировкалыырга да хара ааныттан көнөтүк, уҥа-хаҥас туораабакка, ойууну оруобуна батыһыы судургута суоҕа буолуо? Туох матырыйаалга үлэлиир ордук уустугуй?
- Үөрэниэххэр диэри баттааһыныҥ (гравировка) дириҥэ араастаһар буолуон сөп. Сүрүнэ, үстүрүмүөнүн сытыы буолуохтаах. Сыппах тырыта анньа, халыйа сылдьар буолааччы. Саҥа саҕалыырга алҕас туттан, илиини да эчэтиэххэ сөн. Саамай кытаанах тимир – мельхиор, ол кэнниттэн кыһыл көмүс кэлэр. Үрүҥ көмүс быдан сымнаҕас.
Онтон “модель” оҥорооччу буолбутум. Ол аата, уруһуйтан (эскиистэн) көрөн олорон, үрүҥ көмүстэн “модель” оҥороҕун. Ол кэнниттэн анал эрэһиинэҕэ баттаан, пресс-халыып бэлэмниигин. Онтугун салгыы буоскаҕа кутан таһааран баран, чочуйан, ойуутун-дьарҕаатын ситэрэҕин. Ити кэннэ хаттаан эрэһиинэҕэ баттаан баран, аны “ювелирнай елкаҕа” (кыра-кыра чаастары сыһыаран, кэлимсэ көрүҥэр таһаарыы) таҥан таһаараҕын. Онтон кэлимсэ үрүҥ көмүскэ кутуллубутун кэннэ, эмиэ нарылыыгын, чочуйаҕын. Бэлэм буоллаҕына оҥоһук ыйааһына, пробата суруллар, сууланар-хахтанар.
- Онтон, дьэ, маҕаһыыҥҥа барар буоллаҕа. Бүтүн хамаанда үлэтин түмүгэ эбит. Эн үлэҕэ бастаан киирэргэр былыргылыы буор халыып буолбакка, билиҥҥи курдук буоска туттуллара буолуо?
- Оннук. Ол эрээри туттар тэрилбит тубуста. Оҥоһук бэлэмин сорох түһүмэҕэр аныгы технология туттуллар буолбута.
- Эйигин кытта тэҥҥэ киирбиттэртэн кимнээх баалларый?
- Алексей Захаров полировщиктыыр. Кини өссө мин иннибинэ кэлбитэ. Сорохтор уһуннук олорор үлэни, көмүс быылын сөбүлээбэккэ, атын эйгэҕэ үлэлии бараллар. Ким эрэ туһунан барар, ким эрэ көһөр. Бэйэм манна үлэлиирбин сөбүлүүбүн. Сакаас элбэҕэ суох күнүгэр 18.00 ч. үлэлээн бүтэбит. Күнүс бэлэм сылаас ас көрүллэр, усулуобуйабыт үчүгэй. Кэлэктиип эйэлээх. Ким да тойоргуу, хаһыытыы сылдьыбат.
- Биир дьиэ кэргэҥҥэ курдук сыһыан баара тута көстөр. Бэйэҥ үрүҥ көмүс киэргэли кэтэҕин дуу? Сакалаат фабрикатыгар үлэлээччи сакалаакка чугаһаабат буоларын курдук балаһыанньа дуу?
- Оннук курдук (күлэр). Урут, эдэр эрдэхпинэ, кэтэр этим.
- Дьиэ кэргэниҥ туһунан кэпсии түс эрэ. Уһаныы эйгэтигэр сыһыаннаах өссө ким эмэ баар дуу?
- Кэргэним Евдокия уһуйааҥҥа иитээччинэн үлэлиир. Икки уоллаахпыт. Улахаммыт аармыйаҕа сылдьар. Ол иннинэ кылгас кэмҥэ манна үлэлии сылдьыбыта. “Сис ыалдьар эбит” диэн сөбүлээбэтэҕэ (күлэн мүчүйэр). Кырабыт – оскуола үөрэнээччитэ.
- Мин ити быыкаа чаастары аҥаардас тутан көрөөрү хаста да мүччү туттум. Өр да өр олорон, итини нарылыахха, тонолуппакка көрөн олоруохха диэтэххэ, харах-көс да үчүгэй буолуон наада быһыылаах?
- Киһи ордук сүнньэ сылайар. Туран хамсана, хаама түстэххэ, үчүгэй. Харах, биллэн турар, сытыыта ордук. Көмүһүнэн уһанар, ол да буоллар, интэриэһинэй. Маска тоҕо эрэ улаханнык сыста сатаабатаҕым. Дьон сэргиир, хараҕа хатанар, ол эбэтэр атыыга хамаҕатык барар, сахалыы тыыннаах ураты, интэриэһинэй оҥоһуктары оҥорорго дьулуһабыт. Атыылаһааччы саҥаттан саҥа оҥоһугу баҕарар. Оҥоһуктары толкуйдуур икки дизайнердаахпыт. Кыргыттар. Өссө Оксана диэн “модель” оҥорор кыыс баар. Үлэлээбитэ уонча сыл буоллаҕа буолуо.
- Уһанааччылар, холобур, ханнык эмэ оҥоһугу “маннык гынар ордук буолуо” диэн, тус санааҕытын этэҕит дуу?
- Ардыгар оннук түгэн баар буолааччы.
- Аан бастакы оҥоһуккун өйдүүгүн дуо? Атын өссө туох сөбүлүүр дьарыктааххын?
- Биһилэх быһыылааҕа. Идэбин, хайа эрэ өттүнэн, хоббим да диэхпин сөп. Атын сэргиирим суох да курдук.
Павел тыа сиригэр улааппыт буолан, айылҕаҕа сылдьарын, кэргэнин дьонугар сайынын оттоһорун кырылас кумахтаах муора кытылыгар сынньанартан быдан ордорор. Иллэҥ көһүннэҕинэ, “Саталга” баар даачаларын оҥостор эбит. Эр киһи үлэтиттэн туора турбат. Павел Нестерович үлэтигэр кыһамньылаах, оҥоһуга хаачыстыбалаах буоларыгар ис сүрэҕиттэн кыһаллар, биллэ-көстө сатыырга дураһыйбат, элбэх саҥата-иҥэтэ суох киһи. Быһата, сэмэй, көнө сүрүннээх саха үлэһит эр киһитэ.
Татьяна Захарова-ЛОҺУУРА
