Битэмииннээх, минньигэс буолан, дьон моонньоҕуну уруккуттан даҕаны бэйэтин тиэргэнигэр, даачатыгар сөбүлээн олордор. Биллэн турар, ол – селекционердар таһаарбыт суортара. Биһиги моонньоҕон туһунан билээри, М.Г. Сафронов аатынан Тыа хаһаайыстыбатын билим чинчийэр институтун отон астаах үүнээйи уонна сүөһү аһын производствотын лабораториятын үлэһитэ, селекционер, т/х билимин хандьыдаата Наталья Сергеевна Габышеваҕа таҕыстыбыт.
Саха селекционердарын ситиһиилэрэ
– Биһиги институппут моонньоҕон саҥа суортарын таһаарыыга кэккэ ситиһиилэрдээх. М.А. Черткова, Л.П. Готовцева хотугу тымныы тыйыс сиргэ отонноох үүнээйилэр култуураларын сайыннарбыт, тупсарбыт өҥөлөөхтөр. Күн бүгүн Институт лабораторията алта олохтоох моонньоҕон суордун таһааран, дьоҥҥо тарҕатан олорор. Итиннэ Мария Алексеевна Черткованы, Люция Петровна Готовцеваны кытта Айаал Алексеевич Иванов уонна мин үлэлэспиппит. Моонньоҕону ордук даачалаах, учаастактаах дьон сөбүлээн үүннэрэллэр. Саамай биллэр суортар ханныктарый диир буоллахха, ол – “Якутская” (1989 с.) уонна “Хара кыталык” (1989 с.). Кэлин ылыллыбыт суортарга “Люция” уонна “Памяти Кындыла” (2005 с.) диэннэр киирсэллэр.
“Саҥа суортары таһаарыы” диэн этэргэ эрэ судургу. Оттон дьиҥ иһигэр киирдэххэ, бу атын-атын суортары холбоон саҥаны айан таһаарыы олус ымпыктаах-чымпыктаах, илистиилээх даҕаны, үгүс сыраны-сылбаны, кыһамньыны, тулууру, болҕомтону, сатабылы эрэйэр үлэ. Биһиги институппут таһаарбыт олохтоох суортара бэйэбит усулуобуйабытыгар барсар буолан, кинилэри көрөн-харайан үүннэрдэххэ, үчүгэй үүнүүнү биэрэллэрин дакаастаабыттара. Покровскайдааҕы уопуту ыытар учаастакка, 2021 с. отонноох култууралары үүннэрэргэ, элбэтэргэ 102 кв.м. тэпилииссэ оҥоһуллубута. Билигин да саҥа суортары ыларга, онно үлэ тохтоло суох барар.
Ханнык суортар баалларый?
“Якутская”
Бу моонньоҕон суордун “дикуша” (охта) уонна “моховка” диэн моонньоҕон дьиикэй суортарын гибридизациялаан (холбоон) ылыллыбыта. Бу күөхтүҥү өҥнөөх, минньигэс амтаннаах, эрдэ ситэр (от ыйын саҕаланыыта ситиэн сөп), кыһыҥҥы тымныыны тулуйар суорт. Дьыл хайдаҕыттан көрөн, үчүгэй үүнүүнү биэрэр: холобур, биир сиппит уктан 3 – 5 биэдэрэҕэ тиийэ ылыахха сөп.
“Хара кыталык”
Бу аатырбыт селекционер Мария Алексеевна Черткова 1966 с. “малоцветковая смородина” диэн олохтоох дьиикэй суортан талан, тупсаран таһаарбыт суорда. Госреестиргэ 1989 с. киллэриллибитэ. Бөдөҥ отонноох, амтана – аһыытыҥы-минньигэс, тыаҕа үүнэр дьиикэй моонньоҕон амтанын санатар. Дьон олус сөбүлээн үүннэрэр, биир уктан 3 – 4 биэдэрэ отону ылыахха сөп. Ыарыыга бэринимтиэ соҕус. Эрдэ ситэр, битэмииннээх. Итэҕэһэ – тохтон хаалыан сөп.
“Эркээни”
“Алтайская бурая” уонна “Малоцветковая”, “Читинская” суортары холбоон, оҥоһуллубут. 1999 с. Госреестиргэ киирбит. Отоно бөдөҥ, амтана аһыытыҥы минньигэс, битэмииннээх, үчүгэй үүнүүнү биэрэр. Ыарыыны ортотук тулуйар. Отоно ситтэҕинэ тохтуон сөп.
“Мүрүчээнэ”
Мүрү күөл аатынан ааттаммыт, 1966 с. “Рубин” уонна “Моховка” диэн суортары холбоон, гибридизация ньыматынан ылыллыбыт суорт. Госреестиргэ 1999 с. киллэриллибит. Ситэр кэмэ – орто. Отоно улахан, амтана олус минньигэс, битэмииннээх. Ол эрээри, “мучнистая роса” диэн ыарыыга бэринимтиэ соҕус.
“Люция”
1986 с. “Кокса” уонна “Хара кыталык” суортары кытта “Надежда” уонна “Малоцветковая” суортары холбообуттарын түмүгэр ылыллыбыт. Ситэр кэмэ – орто, амтана – аһыытыҥы-минньигэс, барыанньа оҥорорго олус үчүгэй, биир гааттан 78 сэнтиниэри ылыахха сөп, ыарыыга бэринимтиэтэ орто. Үнүгэстэрэ кыһыны үчүгэйдик тулуйаллар, “С” битэмиинэ элбэх. Итэҕэһэ – эмиэ “мучнистая роса” ыарыыга ылларыан сөп.
“Памяти Кындыла”
Бу 1998 с. ылыллыбыт суорт. Ааптардара – М.А.Черткова, Л.П. Готовцева, А.А. Иванов, Н.С. Габышева. “Выставочная” уонна “Якутская” суортары холбоон ылыллыбыт. Отоно бөдөҥ, хара өҥнөөх, биир отон ыйааһына 1,8 г., аһыытыҥы-минньигэс амтаннаах, тымныыны тулуйумтуо. Итэҕэһэ – эмиэ “мучнистая роса” ыарыынан ыалдьыан сөп.
Хайдах олордуохха?
Моонньоҕон кумаҕа суох өҥ буорга, күн көрөр сиригэр сөбүлээн үүнэр. Билигин биһиги сирбит кырыһыгар наадалаах элэмиэннэрэ син биир тиийбэт. Онон олордорго буору хайаан да минеральнай уоҕурдуунан, кунуһунан (перегной) “байытыахха” наада. Хоту өттүттэн тымныы тыал охсон үргүйбэтин курдук, олбуор хаххалыыр сиригэр олордор ордук. Онно 40х40 см. кээмэйдээх, 40 см. дириҥнээх дьаама хаһыллар. Үөһээҥҥи өҥ буорун ылан туспа ууран, ол анныгар сытар туой буорун биир өттүгэр ууран баран, үөһээ сыппыт өҥ буору кунуһу кытта 1/1 гына холбуубут. Итиннэ ытыс күлү уонна 200 мл. суперфосфаты эбэн, ону булкуйан баран, төттөрү дьаамаҕа кутабыт. Биэдэрэ аҥаара уу кутабыт, уута иҥпитин кэннэ, моонньоҕон угун (2 саастаах ук олордорго ордук буолар) олордобут. Олордуох иннинэ үрдүттэн 1/3 ылан, быһабыт. Холобур, ук 30 см. буоллаҕына, ол үрдүн 1/3 быһабыт. Тоҕо оннук гынабыт диир буоллахха, үнүгэстэр (побеги) таҕыстыннар диэн. Дьаамаҕа силиһин сэрэнэн көннөрөн баран олордобут, өссө уу кутабыт, көмөбүт. Үрдүнэн мульчанан көмүөхпүтүн сөп. Олордорго саамай табыгастаах кэм – күһүн, балаҕан ыйын саҕаланыыта, эбэтэр ыам ыйын ортотуттан ыам ыйын 25 күнүгэр диэри.
Эдэр моонньоҕон угун олордон баран бастаан утаа күнтэн көмүскүөххэ наада. Кырыһа куурбутуттан көрөн, сөбүгэр уу кутуллуохтаах. Бастакы икки сылга буоругар тугу да эбимиэххэ сөп. Үүнэн, салгыы улаатан истэҕин аайы сайын биир саҥа укка 3 биэдэрэҕэ тиийэ ууну кутуллуохтаах – барыта 4 – 5 төгүл.
Моонньоҕону көрүү-харайыы
Улахан укка силиһигэр тиийэр гына 3 – 5 биэдэрэ ууну кутуллуохтаах. Сайын устата силиһигэр тиийэр гына үстэ куттахха сөп. Кырдьаҕас уктары быһан ылан, быраҕыахха наада. Саас моонньоҕон уга көҕөрүөн иннинэ эргэ, хаппыт умнастарын бысталаан ылыллар. Укка араас саастаах умнаһы хаалларыллар. Холобур, 2 саастаах 4 – 5 умнаһы, үс, түөрт саастаах умнастары – эмиэ оччону. Моонньоҕон сааһыран истэҕин аайы, отоно аччыыр, ас биэрэрэ мөлтүүр, ол иһин, булгуччу эбии аһатыллыахтаах.
Умнаска силис тартарыы
Ук аһара эргэрбит буоллаҕына, ону силис тартаран, киһи бэйэтэ саҥа умнас үүннэриэн сөп. Ол наадатыгар, ыам ыйын бүтүүтэ, биир уктан умнаһын ханаабаҕа сытыары тардан, үрдүнэн буорунан көмүллэр уонна сөбүгэр уу кута сылдьыллар. Күһүн ол ук силис тардыбыт буолар. Оччоҕуна ийэ уктан быһан ылан, ону атын сиргэ көһөрөн олордон биэрэҕин. Ити судургу ньыма буолан, үгүстэр туһаналлар.
Ыарыыны утары
Саас халлаан сылыйарын саҕана, моонньоҕон уга хаар анныттан көстөр буолаатын кытта, лиэйкэнэн итии ууну кутар туһалаах. Ол ыарыыттан сэрэтэр биир судургу ньыма буолар.
Араас “грибковай” уонна саамай кутталлаах “мучнистай роса” диэн ыарыылартан сэрэтии быһыытынан, саас ыам ыйыгар “фитоспоринан” ыстарар үчүгэй. “Фитоспорин” туох да куттала, сүлүһүнэ суох буолан, оҕуруокка туһаныахха сөп.
Моонньоҕон үүннэриэн баҕалаахтарга
Биһиги даачалаах, учаастактаах дьоҥҥо олордоллоругар Покровскайдааҕы уопут учаастагыттан отонноох үүнээйилэр уктарын атыылыыбыт. Саас уонна күһүн ыытыллар дьаарбаҥкаҕа эмиэ кыттааччыбыт, дьарыктаныан баҕалаахтар онно биһигиттэн эмиэ атыылаһыахтарын сөп. Олохтоох моонньоҕон туһалаах, минньигэс, үүнүүлээх. Онон дьарыгырыҥ!
Нина ГЕРАСИМОВА
