«Туой Арт» мастарыскыай «Көмүлүөк» хампаанньа иһинэн тэриллэн үлэлээбитэ номнуо 4 сыл буолла.
“Көмүлүөк” хампаанньа салайааччыта Ольга Григорьева 2019 с. хас да маастары Пенза куоракка илдьэ баран, Арассыыйаҕа биир бастыҥ туойдьуттар кыһаларыгар үөрэнэн кэлбитэ. Ол кэннэ хамсык, хааччахтааһын уустук усулуобуйатын аахсыбакка туой сыаҕын арыйан, билигин туой оҥоһук «Көмүлүөк” үлэтин биир сүрүн хайысхата буолла. Бу кэм устата маастардар туойу балачча баһылаатылар, тохтоло суох иһит араас көрүҥүн оҥорор буоллулар.
“ТУОЙ АРТ” хайдах саҕаламмытай?
Ольга Григорьева-Туналы Урсун – “Көмүлүөк» хампаанньа салайааччыта, төрүттээччитэ: “Туох барыта бу Орто туруу бараан дойдуга ыра санааттан саҕыллар. Туойтан иһити оҥорор туһунан санаабын оҕо эрдэхпиттэн иитиэхтээн кэлбитим. Фарфор иһити сахалыы быһыылаан оҥорбуппут номнуо 18 сыл буолла. Ол эрээри бэйэбит төрүт туойбутун үөрэтэр, чинчийэр уонна онтон иһит оҥорор туһунан куруук толкуйдуур этибит. Ол баҕа санаабын 15 сыл иитиэхтээн баран, хамсык кэмигэр эспэримиэн быһыытынан киллэрбиппит.
Биллэн турар, бастаан үөрэҕи-билиини баһылааһынтан саҕалаабыппыт. “Бука диэн биһигини туойтан иһити оҥоруу кистэлэҥэр, маастарыстыбатыгар үөрэтиҥ”, – диэн, уруккуттан билсэр доҕотторбутун, Пензаттан Людмила Тимакованы уонна Сызрань куораттан Иван Учаевы, ыҥыран, бэйэбит үлэһиттэрбитин сэргэ өрөспүүбүлүкэ 15 педагогун үөрэттэрбиппит. Онтон кэлин маастардарбын кытта Пензаҕа баран, эмиэ анаан үөрэнэн кэлбиппит.
Кыһамньылаахтык үөрэммиттэрин түмүгэр, билигин үлэһиттэрбит маастарыстыбалара үрдээн, чаҕылхай ситиһиилэрдээхтэр. Кинилэр бары кэриэтэ эдэр, талыллан-сүүмэрдэнэн кэлбит талааннаах, туойу туойдарар туруу дьон. Туойу илиилэригэр туттулар эрэ, тугу барытын умнан, үлүһүйэн туран, ууларыгар-хаардарыгар киирэн үлэлииллэр. Мин ону сөҕөбүн уонна онтон олус үөрэбин. Маннык курдук үлэни таптыыр кэскиллээх ыччаттаах буоллахпытына, өлөн-охтон биэриэхпит суоҕа. Кинилэр күннэтэ билиилэрин хаҥаталлар, үөрэҕи түргэнник, умсугуйан туран ылыналлар, бэйэлэрэ оҕону да, улахан дьону да үөрэтэллэр, элбэх маастар-кылааһы ыыталлар. Биһиги атын устуудьуйалартан уратыбыт – гончарнай эргимтэҕэ үлэлиибит”.
КҮӨСЧҮТ – ҮС КУТУ БАҺЫЛААЧЧЫ
Сымыыт курдук быһыылаах, төгүрүк түгэхтээх туой иһит – күөс – Саха сиригэр археология хаһыыларыттан көстүбүт саамай былыргы иһит, Ымыйахтаах култууратын холобура буолар. Чинчийээччилэр этэллэринэн, мас иһит туос иһит кэнниттэн тарҕаммыта. Оттон туос иһит иннинэ туой иһит баара. Былыргы дьон иһити, малы, бэл, булт уонна сэрии тэрилин оҥороллоро, онуоха туойу кыыл түүтүн кытта булкуйан, кытаатыннаран, туһаҕа таһаараллар эбит. Туой уустарын былыр “күөс охсооччу” диэн ааттыыллара. “Бу айдарыылаах дьон үс куту – буору, салгыны уонна уоту – баһылыыр кыахтаахтара” дииллэрэ.
Оннук айдарыылаах киһинэн «Туой Арт» мастарыскыай сэбиэдиссэйэ Кристина Яковлева буолар. Кристина Яковлева – «Көмүлүөк» хампаанньа удьуор утум (династия) бэрэстэбиитэлэ, салайааччы Ольга Григорьевна Григорьева тастыҥ балта. Ийэтэ Альбина Прокопьевна Яковлева – хампаанньа биир тутаах маастара, фарфор мастарыскыайа арыллыаҕыттан үлэлиир, кэлэктиип ытыктыыр киһитэ. Кристина бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Евгения Гордийчук хампаанньа үлэтин биир саамай сүрүннээччи, хамсатар менеджерэ буолар.
Кристина Намнааҕы педколледжы бүтэрэн баран, «Көмүлүөккэ» деколист-маастарынан үлэлээбитэ. Ийэтин Альбина Прокопьевнаны кытта фарфор үлэтин кистэлэҥин баһылаан баран, аны билигин саҥа хайысхаҕа – туойга – ылсан айа-тута сылдьар.
Кристина Яковлева, “Туой Арт” мастарыскыай сэбиэдиссэйэ: «Аан бастаан туойу кытта оҕо сылдьан тэлгэһэбэр билсибитим буолуо. Саха оҕото буолан, буортан иһит оҥостон ыаллаах оонньуурум. Улаатан устудьуоннуу сылдьан туой оҥоһуктары түмэлгэ көрөн-истэн баран, олус сэргээбитим. Билигин үлэбит уларыйан, сайдан, оҥоһуктарбыт тубустар-тупсан, үлэҕэ-хамнаска саҥаттан-саҥа тиэхиньикэ киирэн, эппиккэ дылы, дьэ, кырдьык, үлэбит күөстүү оргуйар. Ааспыт сыл сэтинньитигэр Киров куоракка “Велес” диэн туой иһити кутан оҥорор хампаанньаҕа мастарскыайбыт худуоһунньуга Саяна Катанованы кытта баран, үөрэнэн кэлбиппит. Олох атын тиэхиньикэнэн үлэлииллэрин хайгыы көрдүбүт, сөхтүбүт”.
«Көмүлүөккэ» ханнык баҕар иһити оҥоруу бастаан ойууттан, уруһуйтан саҕаланар. Хампаанньа сүрүн худуоһунньуга Андрей Зыков 2019 сылтан былыргы туой иһити умсугуйан чинчийэр. Аныгы да оҥоһукка былыргы канону тутуһарга элбэх сыратын, улахан болҕомтотун уурар.
Андрей Зыков, “Көмүлүөк” хампаанньа сүрүн худуоһунньуга: «Фарфорга бэйэбит санаабытынан-баҕабытынан, нууччалыы эттэххэ фантазиябытынан ойуулуур эбит буоллахпытына, туойга фантазиянан аһара үлүһүйбэккэ, үйэлэр түгэхтэриттэн ордон кэлбит саха төрүт иһитин үтүгүннэрэ, майгынната сатыыбыт. Саха күөсчүттэрэ туой иһити түбэһиэх, бадьах курдук ойуулабаттар эбит. Анал оһуору харысхал курдук тутан түһэрэллэрэ көстөр. Мин туой иһит эскииһин оҥорорбор былыргы канону тутуһа сатыыбын. Ол гынан баран арыт бэйэм толкуйдаан, ис-испиттэн айан, ойуулаан киирэн барыахпын эмиэ сөп. Туой – олох ураты, атын эйгэ. Бэйэтэ туспа алыптаах, тартарыылаах. Олох былыргыттан ордон хаалбыт туой иһит аҕыйах. Кини мас, туос курдук бөҕө-таҕа буолбатаҕа чахчы. Учуонайдар, үөрэхтээхтэр этэллэринэн, туой иһит араас быһыылаах-таһаалаах. Сорох иһит олох судургу, модороон да диэххэ сөп, илиинэн таптайан оҥоһуллубут буолар. Оттон сорох иһит наһаа тупсаҕай, киһи сөҕүөн-махтайыан курдук эриэккэс. Холобур, күөс аллараа диэки синньээн, уһаан түһэрэ интэриэһинэй баҕайы. Айаҕын диэки бөлтөҕөр (рельефнай) орнаменнаах иһит эмиэ буолар. Ол орнамены бастаан туспа элэмиэн курдук оҥорон баран, сүрүн иһити киэргэтэн таһыгар сыһыараллар эбит.
Буһан таҕыстаҕына бытарыйбат, ыйааһына чэпчэки, бөҕө буолар үчүгэй хаачыстабалаах туой чугас эргин хостоноро буоллар, дьэ, туой салаатын дьиҥнээхтик баһылыа, сайыннарыа этибит”.
Туой иһити айан уонна таптайан-чочуйан таһаарар дьону үлэнэн хааччыйар, кинилэргэ табыгастаах усулуобуйаны тэрийэн биэрэр киһинэн «Көмүлүөк» ситэриилээх дириэктэрэ Катерина Григорьева-Арылы Сандаар бэйэтэ эмиэ айдарыылаах, уран көрүүлээх киһи.
Катерина Григорьева-Арылы Сандаар, “Көмүлүөк” хампаанньа ситэрилээх дириэктэрэ: “Бастаан былыргы туойдьуттар тустарынан улаханнык тугу да билбэт эбиппит. Билигин туой салаатын сайыннара сылдьан харахпын арыллан, сөҕөбүт-махтайабыт, умнулла быһыытыйбыт идэни сөргүтэн саҥалыы тыыннаан эрэрбититтэн долгуйабыт.
Былыргы туой иһит кырамталарыттан сөргүппүт хас да иһиттээхпит: күөс иһит арааһа, боччуук, хомпуор, чох уган оҕо үүтүн сылытар иһит, дьиэттэн дьиэҕэ илдьэ сылдьан уот бэрсэр, чох угар иһит, кус кытыйа, оҕус кытыйа, ынахтаах арыы иһитэ, үс атахтаах кытыйа, чороон араас көрүҥэ. Олох саҥа айыллыбыт эмиэ баар: балаҕан уонна ураһа быһыылаах, дьиэни-уоту ыраастыыр, буруолатар иһит. Ааспыт 2023 с. Керамистар өрөспүүбүлүкэтээҕи сойуустарын иилээн-саҕалаан тэрийбиппит. Салайааччынан Кристина Яковлеваны талан, тэрээһиннээхтик, түмсүүлээхтик үлэлээн эрэбит”.
САХА СИРИГЭР ТУОЙ ХОСТООҺУНУН САЙЫННАРЫАХ
Кристина Яковлева, “Туой Арт” мастарыскыай сэбиэдиссэйэ: “Саха сиригэр туой араас көрүҥэ дьапталанан сытар, хостонор баай биир көрүҥэ. Өрөспүүбүлкэҕэ туойтан улахан оҥорон таһаарыыны тэрийиэххэ сөп этэ. Бэйэбит туойбут уратытын бастаан үлэлии олорон өйдөөн көрбүппүт: кини кэлии туой курдук киһи илиитин хатарбат. Кумаҕа элбэх буолан эбит дуу, туойун сыатыгар испиэскэтэ аҕыйах буолан эбитэ дуу, кэлии туойдааҕар ыйааһына, тыына хас эмэ бүк чэпчэки. Саха сиригэр туой арааһа элбэх, бары кэриэтэ көрүҥэ баар эбит. Ыас хара туойу көрөн турардаахпыт. Ол үчүгэйдик куурдаҕына, буһа да илигиттэн сүрдээх кытаанах буолар. Бу соторутааҕыта олохтоох туойбутун Киров куоракка “Велес” хампаанньа лабаратыарыйатыгар дириҥ чинчийиигэ ыыппыппыт. Ол түмүгүн күүтэ сылдьабыт”.
Ити курдук “Көмүлүөк” хампаанньа иһинэн «Туой Арт» диэн ааттаах сыах быйыл төрдүс сылын тигинэччи, таһаарыылаахтык үлэлии турар.
ХХI үйэ ыччата саха түҥ былыргыттан илдьэ кэлбит идэтин удьуордуу-утумнуу сылдьарын киһи кэрэхсиэн эрэ сөп. Маны болҕомтоҕо ылан салалта сөптөөх өйөбүлү оҥордоҕуна, олохтоох туойтан оҥорон таһаарыы сайдыа этэ. Оччоҕуна саха керамиката олохсуйан, кыаҕыран, кэлин өссө биир бэйэбит олохтоох оҥорон таһаарыыбыт көрүҥэ үөскүө этэ.
Саха туой иһитин сөргүтэ сылдьар «Туой Арт” мастарыскыай “Көмүлүөк” хампаанньа маҕаһыыннарыгар күннэтэ саҥа иһити айан-тутан атыыга таһаарар!
