СӨ уонна Арассыыйа үтүөлээх энэргиэтигэ, “Сахаэнерго” урукку салайааччыта, Николай Макарович Парникову кытта кэпсэтии иккис түһүмэҕин салгыыбыт.
“Оннооҕор Чубайс тыыппатаҕа”
– Биһиэхэ электрификация бэлиитикэтэ олох сыыһа ыытылла турар. Бастатан туран, мин онно этиим: ПАО Русгидроны кытта Сахаэнергоны, Теплосервиһы өрөспүүбүлүкэ бас билиитигэр төннөрөр туһунан билиҥҥиттэн кэпсэтии ыытан, быһаарсыахха наада диэн. Оннооҕор Чубайс тыыппатаҕа дии. Кини 2001 с. Саха сиригэр кэлэ сылдьыбытыгар биһиги Сахаэнергоҕа сырытыннарбыппыт. Оччолорго саҥа тэриллэн үлэлии сылдьарбыт. Өлөөҥҥө, Сааскылаахха, Депутатскайга, Орто Халымаҕа тиийэ сырытыннарбыппыт, умайбыт ыстаансыйаны көрдөрбүппүт. Илэ көрөн, өйдөөтөҕө дии. Онон манна барытын хаалларбыта, реформаны ыытарыгар Уһук Илини тыыппатаҕа. Мин 2013 с. Сахаэнерготтан барбытым, ол кэннэ сыыйа уларыйыы киирэн, билигин бу маннык турукка тиийэн олоробут.
К.К. Ильковскай, А.Б. Чубайс уонна Н.М. Парников
Өссө төгүл хатылыыбын, “электрификация олох сыыһа бара турар” диэн. Холобур, тоҕо чэпчэки тарыыбы тута сатыылларый? Роснефть, гаас тэрилтэлэрэ, АЛРОСА чэпчэки энэргиэтикэҕэ интэриэстээхтэр. Дьэ, ол иһин ити тарыыбы “лоббируйдаталлар”. Москубаҕа олорон Госдуманан хайа баҕарар туруорса, дьокутааттары куоластата олороллор уонна “Сокуон оннук” диэн куотунуохтара. Дьиҥэ, сокуону да бастаан дьон оҥорор буоллахтара.
Ыаллыы Иркутскай уобалас да, Татарстан да итиннэ киирэн биэрбэтэхтэрэ. Оттон биһиги 1993 сыл, Якутскэнерго аахсыйатын Сибиирдээҕи РАО-ҕа биэрэн кэбиспиппит. Ол олох сыыһа дьаһаныы этэ. Уһук Хоту ырыынак мэхэньиисимэ суох буоллаҕа, биһиги датаассыйа суотугар олоробут. Энэргиэтикэ – биһиэхэ тыын суолталаах салаа. Оннооҕор сайдыылаах дойдуларга, Францияҕа, холобур, энэргиэтикэ судаарыстыба суотугар тутуллар. Чааһынай буолбатах. Кинилэргэ эниэргийэ атомнай электростанцияттан кэлэр, ол иһин итинник реформа эҥин суох. Биһиэннэрэ Германия холобурун үтүктэллэр. Германия чөкө, “компактнай” дойду, сирэ-уота кыра, аны сокуоннарын кытаанахтык тутуһаллар, олус бэрээдэктээхтэр.
“Якутскэнергоҕа” уларытыылары тохтотуохха!
– Быһата, бу ыытыллар бэлиитикэ биһиэхэ сөп түбэспэт. Билигин ити боппуруоһу Ил Дархан, бырабыыталыстыба эрэ таһымыгар быһаарыллара буолуо. Чукоткалары, магадааннары кытта бииргэ туруорсуохха наада. Кинилэргэ эмиэ тарыып ыарахан. Ол эрээри Уһук Илиҥҥэ, электроэниэргийэҕэ саамай үрдүк тарыып – Саха сиригэр. Сыана өссө ыараан иһиэҕэ.
Онон “Якутскэнерго” АХ-ҕа ыытылла турар уларытыылары тохтотуохха, онно олох туспа дьаһаллары ылыахха наада этэ диибин. Уһук Хотуга энэргиэтикэ салаатыгар толкуйдамматах уларытыылары киллэрии тарыып үрдүүрүгэр эрэ тиэрдиэ, тоҕо диэтэххэ, өссө төгүл этэбин: биһиэхэ ырыынак мэхэньиисимэ үлэлээбэт. Оттон “Якутскэнерго” тарыыптара өрөспүүбүлүкэ туох баар салаатыгар дьайаллар, охсоллор. Ол иһин бу боппуруоһу туспа арааран көрүөххэ наада. Ону сэргэ, урут эппитим курдук, туох баар улахан хампаанньалары – Транснефть, Газпром, Колмар, Мечел, Полюс Золото, АЛРОСА уо.д.а. “Якутскэнерго” ПАУо “уопсай хочуолугар” төннөрүү – эмиэ улахан суолталаах боппуруос.
“Биир көрүү, генбылаан суох”
Уус Куйгааҕа 110 мегаваттаах атомнай ыстаансыйа тутулла турар. Күчүскэ 55 мгвт. Якутск-1 диэн ыстаансыйа бастакы өттө 2028 сылга, Якутск-2 диэн 55 мгв. иккис чааһа 2032 с. киириэхтээх диэн буолар. Кыраапыктан хойутаан иһэллэр, инньэ гынан көмүсчүстэр бэйэлэрэ чоҕунан оттуллар “Белое золото” диэн, 35-40 мгвт курдук кыамталаах хочуолунай тутта сылдьаллар. Аны туран, Ленскэйгэ Новоленская ТЭС диэн 550 мгвт. ыстаансыйаны тутаары гыналлар, ИнтерРАО, Арассыыйа бырабыыталыстыбатын бырайыагынан. Дьиҥэ, Чернышевскай, Бүлүү ГЭС-э Ленскэйтэн бу турар буоллахтара. Тугун эмиэ ыстаансыйатай? Оттон Мииринэйгэ, Светлэйдээҕи ГЭС-кэ (барыта 360 мгв) 4-с турбинаны таҥа сылдьаллар, ол 90 мгв. Новоленскайдааҕы бырайыагы “газовиктар лоббируйдууллар” диир буоллахтарына, Уус Куйгааҕа тутуллар ыстаансыйаны – атомщиктар, оттон Светлэйи – АЛРОСА-лар.
Ити курдук, манна киирэн үлэлээччи сир баайын хостооччулар кимиэхэ хайдах табыгастааҕын көрөн, бэйэлэрэ “лоббилаан”, итинник быһаарына сылдьаллар, оттон биһиги өттүбүтүттэн онно үлэлэһэр министиэристибэ суох. Биһиги өттүбүтүттэн биир көрүү да, биир генбылаан да суох. Төмтөөн өрүскэ Канкуннааҕы ГЭС бырайыагын 2006 с.оҥорбуттара, 1070 мгв. “Южнокитайская энергосистема” диэн. Алдаҥҥа Учурдааҕы ГЭС бырайыага баара, 3340 мгв. Инбэстииссийэ көрдөөн, өссө 1995 с. Кытайга тахса сылдьыбыттара. Дьэ билигин итилэри сөргүтүөххэ, көрүөххэ баара, бу дьиҥэ олус кэскиллээх боппуруостар. Министиэристибэ онон дьарыктаныа этэ. Онон итиннэ күүстээх үлэни ыытыахха.
“Энэргиэтикэ – локомотив”
– Энэргиэтикэ хаһан баҕарар локомотив буолар, инники сайдыыны таһаарар. Ол иһин кинини ойуччу тутан, болҕомто ууран сайыннарыллыахтаах. Холобура, ССРС судаарыстыбата тэриллиитин ылыахха. Ленин 1922 с. ГОЭЛРО былаанын ылынан, онон соһон таһаарбыта. Итинник сүҥкэн былаана суох, саҥа тутул судаарыстыбата атаҕар туруо, салгыы сайдыа биллибэт этэ. Улахан ыстаансыйа тутуллар буоллаҕына, туох баар бырамыысыланнас, оҥорон таһаарыы үлэлээн барар, бетону оҥоруу, массыынаны оҥоруу, генератордары, турбиналары оҥоруу, о.д.а. Онон өйдөөн кэбиһиҥ: электроэнэргиэтикэ, ордук чуолаан, уу гиэнэ, хаһан баҕарар ордук кэскиллээх.
Туох ордугуй: гаас дуу, уот дуу?
– Мин ааспыт сырыыга өссө биири эппитим: газификацияҕа аһара үлүһүйэн эрэбит диэн. Холобур, билигин Чернышевскайга гаас киллэрээри, онно 14 млрд солк. угаары олороллор. Ити олох сыыһа дьаһаныы диэн өссө төгүл этэбин! Чернышевскай Бүлүү ГЭС үрдүгэр олорор буоллаҕа дии. Электро-ититиини таах тутта олорор. Тоҕо гаас тарда сатыахха сөбүй? Мин ону олох сыыһа диэммин, утарабын. Биллэн турар, бу газовиктар “лоббиларынан” оҥоһуллар буоллаҕа.
Итинник ыйытыыны туруорар буоллахха: гаас бүтүө, оттон уу, өрүс өрүү баар буолуо диибин. Аны туран, электроэниэргийэ саамай чэпчэки сыаналаах. Биллэн турар, ГЭС тутуута хапытаалы ирдиир гынан баран, ол “окупаемоһа” олох түргэн буолар. Бүлүү ГЭСкэ себестоимоһа холобур, 1 солкуобай. Ону электро-ититиигэ диэн 8 солкуобайга атыылыы олороллор! Ону “олох сыыһа” диибин. Бу экэнэмиистэр технологияны олох билбэттэриттэн, кинилэр экэниэмикэ өттүн эрэ ааҕалларыттан тахсар дии саныыбын. “Эһиги технология өттүн көрүҥ, онтун көрөн, хайдах ааҕары быһаарыҥ”, – дии сатыыбын даҕаны. Мин бэйэм мэлдьи тэхиниичэскэй өттүн көрөбүн, хайдах гынар ордугуй диэн суоттуубун. Ааспыкка бэрэскини холобурдаабытым курдук.
Дьикти быһаарыы
Ил Түмэҥҥэ, министиэ-ристибэҕэ буолбут мунньахха “Чернышевскайга гааһы киллэрэр, онно 14 млрд солк. угар олох сыыһа!” диэн эппитим. Бүлүү ГЭС-н үрдүгэр олорор Чернышевскайга тоҕо гаас киллэрэн, 14 млрд солк уган, онно ороскуотурабытый? Итиннэ өйдөнөр, АЛРОСА харчы биэриэҕэ. Оттон ол харчытын АЛРОСА өрөспүүбүлүкэҕэ биэрэр харчытыттан көҕүрэтиэхтэрэ. Ол иһин этэбин: үчүгэйдик көрөн, өйдөөн-төйдөөн быһаарыыны ылыныахха диэн.
Холобур, Ньурбаҕа нэһилиэктэргэ электро-ититиини киллэрбиттэрэ. Оттон билигин аны гаас киллэрээри сылдьаллар. Гаас субу ыл да бүгүн-сарсын бүтүө суоҕа да буоллар, син биир бүтүө диэтим дии. Оччоҕуна эмиэ төттөрү электро-ититиигэ көһөллөр дуо? Үчүгэйдик аахпаттара-көрбөттөрө итинник, сыыһа-халты дьаһаныы бара турар. Биһигини, уопуттаах исписэлиистэри, инженердэри, биһиги тэхиниичэскэй тылбытын, көрүүбүтүн истибэттэр, ылымматтар. Хаһан эрэ Физтехпроблемалар институттарын орочуотунан, Саха сирин хоту оройуоннарын гаас конденсатыгар көһөрө сылдьыбыттара. Ону Штыров кэлэн баран, “гаас конденсатын сыаната ыарахан” диэбитигэр төттөрү чоххо көспүттэрэ. Ол кэнниттэн аны электро-ититиигэ көспүттэрэ. Дьиҥэ, өрүс уста турар, ыстаансыйата үлэлиир, Бүлүү ГЭС-кэ уута, электроэниэргийэтэ чэпчэки. Оттон ити бас-баттах сыаналар тарыыбы оҥорууттан тахсан кэлэллэр, ону өйдөөн-төйдөөн үлэлээн сааһылыахха сөп этэ.
***
Аны дьон билбэт, ол иһин “гаас чэпчэки” дии санаан, “гаас да гаас” дииллэр. Даа, электроэниэргийэҕэ техусулуобуйата ыарахан, ону кытта билигин тарыып эмиэ ыараан хааллаҕа дии. Ол эрээри, урут Сунтаарга да, Ньурбаҕа да үлэлии сырыттахпына, “Бүлүү үрдүгэр олоробут да, саатар электро-ититиибит суох” диир буолаллара. Сөп, электро-ититиигэ көһөрбүттэрэ. Холобур, Ленин уордьаннаах “Элгээйи” сопхуос электро-ититиигэ олорбута дии. Онтон электро-хочуолунайдары сабан, аны чоххо көһөрбүттэрэ. Дьиҥэ, Бүлүү өрүһүгэр олорооччу улуустар бары да электро-эниэргийэни чэпчэки сыанаҕа туһаммыттарын курдук туһана олоруохтаах этилэр. Бу автоматизация өттүнэн эҥин да ыллахха, саамай табыгастаах, үчүгэй көрүҥ.
Чох хаачыстыбатын туһунан
– Чох туһунан этэр буоллахха, биһиэхэ чоҕу бирикиэттээбэттэр, инньэ гынан, сүөкэнэн-тиэнэн (перевалкалаан) аҕалаллар. Хостууллар, онтон тиэйэллэр, онтон сүөкүүллэр. Холобур, Германияҕа чоҕу брикетинэн тиэйэн аҕалар эбит буоллахтарына, биһиэхэ самасыбаалынан сүөкээн кэбиһэллэр, ол сытан эрэ хаачыстыбатын сүтэрэр. Холобур, биһиги Депутатскайга техусулуобуйа быһыытынан, Дьабарыкы Хайа разреһыттан чоҕу ылыахтаах этибит. Ону Дьабарыкы Хайа чоҕун үчүгэйдик суортаабат (сортировка ыыппат) буоланнар, чохторо ыйыллыбыт хаачыстыбатыгар ырааҕынан эппиэттээбэт. Ол иһин биһиги хочуолбут бырайыактаммыт кыамтатыгар эмиэ кыайан тахсыбат этэ. Онтон сылтаан, турбина үчүгэйдик үлэлээбэт буолара. Ол иһин, хайыахтарай, билигин ыксаан, чохторун Депутатскайга Кузбастан өрүһүнэн, муоранан тиэнэн аҕалаллар.
***
– Ыстаансыйалар эмиэ РусГидро ПАО-ҕа бааллар. Аахсыйа улахан өлүүтэ Арассыыйа бырабыыталыстыбатыгар баар. Ол эрээри биһиги бэйэбит манна быһаарыы ылынарбытыгар тэрилтэлэрбит бэйэбит дьаһайыыбытыгар бааллара ордук буолуо этэ. АЛРОСА-лар Чернышевскай ыстаансыйатын эрэ атыыласпыттара, ол кинилэргэ баар. Холобур, Иркутскай уобалаһыгар ыстаансыйаларын биэрбэтэхтэрэ, ГЭС-тэрэ барыта Иркутскэнергоҕа бааллар. Ол саҕанааҕы күбүрүнээтэр-хомуньуус олох бэрдэрбэтэҕэ, саамай сөпкө гыммыт. Онон, өссө төгүл, биһиги “Сахаэнерго” АУо-ны, “Теплоэнергосервис” АУо-ны СӨ Бырабыыталыстыбатын салайыытыгар төннөрөр үлэни ыытарбыт наада.
Нина ГЕРАСИМОВА.
