Билигин олохтоох эдэр ыччат арааһы оҥорон таһаарар буолбута хайҕаллаах. Киһи үөрэ истэр, сэҥээрэ көрөр. Биир оннук ыччат – Дмитрий Аргунов, Нам улууһун, Нам бөһүөлэгин олохтооҕо, чааһынай урбаанньыт, “Мясные вкусняшки” тэрилтэ салайааччыта.
Мин миэстэтигэр көрсө, оҥорон таһаарар бородууксуйатын билсэ Нам Граф Биэрэгэр үлэлиир сыаҕар тиийэбин. Киэҥ, ыраас, барыта орун-оннугар турар сыах болҕомтобун тардар. Үлэһиттэргэ усулуобуйа барыта тэриллибит. Бу – Граф Биэрэгэр үлэлиир техникум производственнай базата. Даҕатан эттэххэ, техникум 2021 сылтан “ас технолога” идэтигэр устудьуоннары бэлэмниир. Былырыын бастакы выпуһу үөрэтэн-иитэн таһаарбыт.
Дмитрий Дмитриевич, бу сыахха тэрилтэ үлэһитэ, производственнай маастарынан үлэлиир. Устудьуоннар манна үрдүттэн производственнай быраактыкаларын бараллар. Быйыл бу идэҕэ үксэ уолаттар үөрэнэ сылдьалларын Дмитрий Дмитриевич киэн тутта кэпсиир.
– Хаһааҥҥыттан тэриллэн үлэлиигитий?
– 2018 сылтан “Саҕалааччы пиэрмэр” диэн граҥҥа киирсибитим эрээри – хапсыбатаҕым. Онтон 2019 сыллаахха урбаанньыттар пуондаларыттан кирэдьиит ыламмын, тэрил атыылаһан, бэлимиэн сыаҕын арыйан, Нам быырпаҕын оҥорон, үлэлээн барбытым. Ол кэнниттэн хамсык дьаҥа туран, Дьокуускай куоракка чааһынай урбаанньыт А.П. Герасимов тэрилтэтигэр технологтаабытым. Ол кэмҥэ кини сыаҕар бэйэм бородууксуйабын оҥорон, үөрэтэн барбытым.
2021 сылтан Намнааҕы техникумҥа технолог идэтэ арыллыбытыгар маастарынан киирэн, идэм хайысхата биир буолан, үлэлии-хамсыы сылдьабын. Бэйэм оҥорон таһаарар тэриллэрдээҕим эрээри, дьиэм-уотум суох этэ. Ону техникум салалтата бу дьиэни биэрэн, бииргэ үлэлии олоробут.
– “Территория развития местной продукции” диэн ааттанан, резидент буоллугут. Ол туһунан кылгастык.
– Бэйэбит ырысыаппытынан “Намская” диэн ыыһаммыт халбаһы оҥорон таһаарбыппыт. Саха дьонугар анаан элбэх сытыы тумата суох, бэйэбит эппит амтана баһыйарын курдук оҥоробут. Сыл устата үлэлээммит, дьон-сэргэ биһирэбилин ылан эрэбит. Билигин туспа сыах тутта сылдьабын. Онно ассортимеммыт элбээн, кэҥээн, тэрийэн иһиэхтээхпит. Араас дьаарбаҥкаҕа кыттан, кэккэ ситиһиилээхпит. Ол курдук, 2023 сылга Нам улууһун Хатыҥ Арыы нэһилиэгэр “Бастыҥ оҥорон таһаарааччы” уонна 2024 сылга улууска “Лучший предприниматель в сфере производства товаров” диэн ааты ылбыппыт.
– Төһө үлэһиттээххиний?
– Бакаа 3 үлэһиттээхпин. Бэйэбит техникуммутун технолог идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит эдэр кыргыттар үлэлииллэр. Кинилэр эт эрийэллэр, халбаһыны ботуоҥҥа ыган, ыыһыырга бэлэмнииллэр. Онтон салгыы буһарыытын бэйэм оҥоробун. Ол кэнниттэн вакуумнаан, этикиэккэлээн, нөҥүө күнүгэр атыыга таһаарабыт.
– Төһө эт барарый? Эккитин хантан аҕалаҕытый?
– Эт сыаната, билэргит курдук, үрдүү турар. Ордук олохтоох эт сыаната. Онон кистэл буолбатах, бары даҕаны кэлии эти туһаналлар. Белоруссия этэ үрдүк хаачыстыбалаах, кинилэри кытта дуогабардаһан, үлэлээн эрэбит.
– Тугу оҥорон таһаараҕытый?
– Саамай бренд оҥоһукпут – халбаһыбыт. Ону тэҥэ сибиинньэ этинэн ыыһаммыт түөс этэ, ойоҕоһо, куурусса сотото, кыната (крылышки), о.д.а. 10-ча иһинэн бородууксуйаны оҥоробут. Быйыл күһүҥҥүттэн сосиска, сарделька оҥоһуутугар киириэхпит. Үчүгэй, хаачыстыбалаах эт сакаастаан олоробут.
– Төһө кээмэйдээх аһы оҥороҕутуй?
– Билигин саҥа сыахпытын тута сылдьар буоламмыт, халбаһыбытын нэдиэлэҕэ биирдэ оҥорон таһаарабыт. Урут нэдиэлэҕэ икки, үс төгүл 160-тан 240 киилэҕэ тиийэ халбаһы, ол эбэтэр ыйга туонна кэриҥэ халбаһы оҥорорбут. Ыыһаммыт бородууксуйа кээмэйэ халбаһытааҕар кыра.
– Бородууксуйаҕытын ханна батараҕытый?
– Халбаһыбыт Намҥа 5 маҕаһыыҥҥа уонна Дьокуускайга атыыланар.
– Атыыга хамаҕатык барар дуу?
– Бородууксуйабытын эрэкэлээмэлээн киэҥник тарҕата иликпит. Маҕаһыыннарынан сылдьан, “Оҥорон таһаарар бородууксуйабытын ылыҥ” дии сылдьыбаппыт. Эт бородууксуйатын эргинэр маҕаһыыннар “бородууксуйаҕытын тиэрдэн биэрэҕит дуо?” диэн ыйыталаһан, бэйэлэрэ тахсаллар. Бастаан кыра-кыралаан ылаллар уонна кэлин ылар кээмэйдэрэ элбиир. Бэйэбитигэр, Намҥа, атыыга таһаардахпытына, сонно бүтэр. Ардыгар бэйэбит кыанан, оҥорон испэппит. Билигин улахан бириэмэбитин сыахпыт тутуутугар ыытабыт. Ол иһин, атыыбыт быстан хаалбатын курдук, нэдиэлэҕэ биирдэ оҥоробут. Күһүҥҥүттэн ассортимеммытын элбэтэн, толору кыахпытынан үлэлиэхпит. Халбаһы хас да көрүҥүн таһаарар буолуохпут. Буспут (варенай) халбаһыга туох да эбиилигэ суох, бэйэ амтанын (вкус) таһаарарга былаанныыбыт.
– Ол эбэтэр, халбаһыгыт састаабыгар туох баарый?
– Халбаһы састаабыгар 50% сибиинньэ уонна 50% ынах этэ баар. Онно сыа эҥин эбиллибэт. Атыттар оҥоһуктарыгар “пищевая добавка” диэн баар буолан, эриллибит эт (фарш) 40%-нын улаатыннаран биэрэр. Биһиги оннук ньыманы туттубаппыт. Кыра тэрилтэ буоламмыт, оҥорон таһаарар бородууксуйабыт ахсааныгар буолбакка, хаачыстыбатыгар болҕомтобутун ордук уурабыт.
– Оҥорон таһаарар үлэ хайысхата буолан, уустук соҕус быһыылаах дуу?
– Ассортимеммыт элбээн истэҕинэ, улахан кээмэйгэ тахсан иһиэхпит. Эт хаачыстыбалаах буолуон наада. Бородууксуйаны оҥорон таһаарыыга туттуллубут үп (себестоимость) тахсыһара улахан суолталаах. Үлэһиттэрбин хамнастыахпын наада. Сүрдээх ыарахан үлэ. Эриллибит эти кытта үлэ, ыараханы көтөҕүү, суун-хаа үлэтэ манан аҕай дьыала буолбатах.
– Технолог идэтигэр Граф Биэрэгэр баар техникумҥа үөрэнэн тахсар буоллахтара дии?
– 2024 сылга бастакы выпуһу үөрэтэн таһаарбыппыт. Бүгүһүҥҥүттэн 21 устудьуон үөрэнэр, үксэ уол. Иккис кууруска таҕыстылар. Үөрэх – 2 сыл 10 ый. Үөрэхтэрин бүтэрдилэр да, үлэ буларга уустугу көрсүбэттэр. “Востребованнай” идэ. Манна производственнай үөрэхтээһин маастарынан үлэлиибин. Ол быыһыгар үөрэх түөрүйэтин эмиэ ыытабын. Устудьуоннар быраактыкаҕа тутан-хабан үлэлээтэхтэринэ, идэлэригэр чугас, сатабыллаах тахсар буоллахтара.
– Техникуму бүтэрдэхтэринэ, туох идэлээх дьон буолан тахсалларый?
– “Техник-технолог” диэн идэлээх буолаллар. Туттар тэриллэрин тэхиниичэскэй өттүн, бородууксуйа оҥоһуллан тахсар бырассыаһын барытын билэллэр. Холобур, сүөһүнү буойунаҕа киллэрэн, өлөрүүттэн, онтон төһө киилэ эт тахсыахтааҕыттан саҕалаан, ол эттэн төһө бэлимиэн оҥоһуллан маҕаһыын прилавогар атыыга тахсарыгар тиийэ. Барытын илэ көрөн-истэн, ааҕан-суоттаан билиэхтээхтэр.
– Инники былааныҥ?
– Бэйэм биисинэспэр 8х10 сыах тутта сылдьабын. Онно, сүрүннээн, халбаһы хайысхатынан барыахпыт, “мясные деликатесы” диэн. Сылгы, ынах, сибиинньэ, куурусса, үндүүк этинэн арааһы бары оҥорон таһаарыахпыт. Бэйэбит оҥорбут бородууксуйабыт туох даҕаны эбиилигэ суох ураты амтаннаах буоларыгар кыһалла сатыыбыт.
Этэн аһарбытым курдук, “Территория развития местной продукции” резиденэ буолан тураммыт, биисинэс-былаан быһыытынан 2 үлэ миэстэтин таһаарыахтаахпыт. Социальнай бакыаттаах, үрдүк хамнастаах үлэһит буолуохтаахтар. Эбии ис-тас үлэһиттэр эмиэ баар буолуохтара. Ол туһунан дуогабарбытыгар киирэ сылдьар. Онон инникитин улаатан, кэҥээн иһиэхпит диэн былааннанабыт.
– Бэйэҥ туох идэлээххиний?
– 2014–2015 сылларга Хатыҥ Арыы нэһилиэгэр тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһинэн үлэлээбитим. 2006 сыллаахха ДьТХА 5 сыл үөрэнэн бүтэрбитим. Идэм “Технолог по производству сельхозпродукции” диэн. Үүт, балык, эт хайысхатыгар үөрэммитим. Иккис үрдүк үөрэҕим – экэнэмиис.
Сыах устун экскурсия...
Салгыы Дмитрий Дмитриевичтыын мастарыскыай-сыах устун экскурсиялыыбыт. Ханнык тэрилгэ, тугу оҥорон таһааралларын киһи истэ туруон курдук бэрт сэргэхтик, өйдөнүмтүөтүк кэпсиир. “Манна оҕолорбут производственнай быраактыларын бараллар. Сыахха 4 киһи үлэлиир. Кинилэри кытта тэҥҥэ үлэлииллэр. Бу – оробуочай зоналар. Манна эриллибит эт хайдах оҥоһуллан тахсарын үөрэтэллэр”.
Салгыы ыыһыыр зонаҕа (коптильная зона) барабыт. Манна 4 көрүҥ шашлык оҥорон таһаараллара, атыыга таҕыстаҕына, тута бүтэр эбит.
Дьэ, бу курдук Нам улууһун Граф Биэрэгэр баар техникум эт аһы астыыр сыаҕар үлэлии-хамсыы олорор эдэр урбаанньыт Дмитрий Аргунов үлэтин-хамнаһын көрдүбүт-иһиттибит. Сыах араас тэрилинэн толору хааччыллыбыт. Үксүн Үөрэҕирии министиэристибэтэ хааччыйбыт.
Эдэр киһиэхэ үлэтигэр ситиһиилэри, саҥа саҕахтары уонна ыччаты эт аһылыгы ыыһыыр курдук уустук үлэ хайысхатыгар угуйан, үлэ миэстэтин таһаарарыгар, оҥорон таһаарар бородууксуйатын көрүҥэ элбии турарыгар баҕарабыт.
Саргылаана БАГЫНАНОВА, Дьокуускай – Нам – Граф Биэрэгэ.
