Төҥүлү – “Халыма” федеральнай суол кытыытыгар сытар улахан нэһилиэк. Онон, үссэнэн ааһар сир элбэх эрээри, биһигини анаан-минээн, “Нал” диэн кафеҕа сирдээтилэр. Манна киһи көрө астынар гына оҥоһуллубут түмэллээх, аны, былыргы мал-сал турбут түмэл-муннуктаах, тиэргэнигэр – мас оҥоһук эгэлгэтэ. Аһа минньигэһэ, тотоойута! Бу – Төҥүлү урбаанньыта, мецената Иван Иванович Борисов идиэйэлээн тэрийбит сирэ. Хайдах эрэ мантан да кини төрөөбүт сиригэр-дойдутугар кыһамньыта, тапталын сылаас тыына биллэргэ дылы.
– Дьиҥэр, хаһыаттарга эҥин суруйдулар аҕай ээ, – диир Иван Иванович. Ол да буоллар, саҥаттан саҥа дьон билэрэ наада диэбиккэ, сөбүлэһэн кэпсээтэ. Кини 1977 с. оскуоланы, ол кэннэ 1983 с. СГУ-га ИТФ-ны бүтэрбит эбит. Быһата, сэбиэскэй кэм киһитэ. Үөрэҕин кэнниттэн куоракка институтка үлэлии хаалбыт, икки тиэмэҕэ ситиһиилээхтик үлэлээн испит эбит.
– Дьоммор соҕотох уолбун, онон, сааһырдылар диэн, дьоммун көрөөрү-истээри, төрөөбүт сирбэр-дойдубар тахсан олохсуйбутум, – диэн кэпсиир кини. – Оччолорго Төҥүлүгэ аатырбыт сопхуос баара, ньиргиччи үлэлии турбута. Ити кэмҥэ Михаил Ефимович Николаев тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ этэ, өр кэмнээх оту ыһар бэлиитикэни өрө тутан, мин сопхуоспар хонуу-мелиорация салаатын салайбытым. Онно биэс сыл үлэлээбитим. Куһаҕана суохтук үлэлээбиппит, өрөспүүбүлүкэҕэ кыайан, биир сыл тыраахтар, биирдэ массыына пуондатынан наҕараадаламмыппыт. Кэлин сопхуоспут агрофирмаҕа кубулуйбута. Агрофирма уратыта диэн, оҥорон таһаарбыт бородууксуйатын бэйэтэ таҥастыыр, атыылыыр, батарар, ол үбүн-харчытын бэйэтэ туттар. Ити ырааҕы өтө көрөн үлэлиир, Москубаҕа Тимирязев аатынан институту бүтэрбит дириэктэрбит Илья Иванович Стрекаловскай өҥөтө этэ. Кини миигин эргиэн салаатыгар эспэдиитэринэн көһөрөн кэбиспитэ. Манна диэн эттэххэ, ол кэлин урбаанынан дьарыктанарбар бэркэ туһалаабыта.
Ыһыллыы-тоҕуллуу. Паай үллэстиитэ
Дьэ онтон 90-с сыллар үүммүттэрэ. Сопхуостар ыһыллан барбыттара. Дьон хас сыл үлэлээбитинэн, сопхуостарын баайын үллэстэн, паай тыырсыыта буолбута. Биһиги агрофирмабыт эмиэ оннук ыһыллан хаалбыта. Биһиги, эргиэн салаатыгар үлэлээбит 14 киһи, “паайбытын ылбаппыт, ол оннугар арыы оҥорор сыаҕы тутан хаалабыт” диэбиппит. Мин онно дириэктэр буолбутум. Бу үүт собуотугар Мэҥэ Хаҥалас хоту эҥээринээҕи сэттэ бөһүөлэктэн үүт тутан, ону бородууксуйа оҥорон атыылаан, бэйэбит атыы-эргиэн ситимин тэрийбиппит. Оннук гынан, үүттэрин туттаран, ити уустук сылларга дьон үлэлээн-хамсаан, харчылаһан олорбута.
2001 с. мин үүт сыаҕын атын киһиэхэ биэрэн баран, бэйэм туспа барбытым. Бастаан эмиэ бородуукта, табаар аҕалан, “чолнуоктаан”, оччотооҕу урбаанньыт курдук саҕалаабытым. Билигин тэрилтэм 7 хайысханан үлэлиир, 70 кэриҥэ үлэһиттээхпин. Ханнык хайысхалар диир буоллахха, бэкээринэ, айаннаан иһэр дьон тохтоон, көлөтүн сылыттан, өрөмүөннэнэн ааһар гарааһа, баанньык, таҥас сууйар прачечнай, уопсайа 20 миэстэлээх икки сиринэн гостиница уонна ити эн көрбүт кафеларыҥ.
“Нал” кафе
“Нал” кафе Үөһээ Тумулга турар, ол Төҥүлү биир ураты миэстэтэ диэххэ сөп – устуоруйаҕа да сыһыаннаан. Манна сэбиэскэй кэм саҕана аатырбыт Үлэ Дьоруойа Р.В. Десяткина олорон, үлэлээн ааспыта, бу “передовой” үлэлээх бөһүөлэк этэ. Оччолорго кафе турар сирэ барыта бааһына эбит буоллаҕына, ыһыллыы-тоҕуллуу кэнниттэн ол барыта быраҕыллан, кубус-кураанах сыппыта. Аспаал суол тутуллуохтааҕа эрдэттэн биллэр этэ, онон оччотооҕу нэһилиэк баһылыгын кытта сүбэлэһэн, ити сири ылан, 2009 сыллаахха балаҕан туппутум. Атын урбаанньыттар тардыстыннар диэн, ону көҕүлүү сатаан. Тутан баран, үлэлэтэн киирэн барбыппыт.
Бастаан атын кафелартан туох да уратыта суох үлэлии турбута. Магадааннаан, Өймөкөөннөөн иһэр суоппардар, айанньыттар тохтоон ааһаллара. Сыыйа өрөспүүбүлүкэ тас өттүттэн туристар элбээн барбыттара. Онно “бу эһиги туох-ханнык омуккутуй, тугу гынан, үлэлээн-хамсаан, аһаан-таҥнан олороҕутуй?” диэн ыйытар буолаллара.
Түмэл
Ол иһин ону көрдөрөр, кэпсиир туох эрэ баар буоллун диэн, саха олоҕун-дьаһаҕын, төрүт дьарыгын көрдөрөр муннугу оҥорторбутум. Онно саха ыала балаҕан иһигэр чэйдии олороро, хотоҥҥо ынах сүөһү, ньирэй турара көстөр, былыргы мал-сал, иһит-хомуос, тэрил баар. Кырдьык, айанньыттар ону көрөн, интэриэһиргииллэр, ыйыталаһаллар этэ. Онтон хамсык туран, сырыы-айан, тастан омук дьоно-сэргэтэ кэлиитэ биллэ аҕыйаан хаалбыта..
Дьэ ол оннугар бэйэбит дойдубут, өрөспүүбүлүкэбит дьонун сырыыта элбээбитэ. Кинилэр биһиэхэ түмэлгэ курдук экспозиция турарын истэн, ону сэргээн, көрөөрү, оҕолоругар көрдөрөөрү, кэпсээри сылдьан, аһаан ааһар буоллулар. Дьон оҕолорун кытта сылдьарын көрөн толкуйдаан, мин өссө көтөр, кус-хаас, кыыл арааһын туруоруохха сөп дии санаабытым. Тоҕо диэтэххэ, билиҥҥи куорат оҕото ону барытын хартыынаҕа эрэ көрөр кэмэ кэллэ, оннооҕор тыа оҕото харахтаабат буолла. Онон саатар манна сылдьан көрөн-билэн бардыннар диэн. Ол кэннэ, кырдьык, кафеҕа сылдьыы лаппа эбиллибитэ, сэргэхсийбитэ бэлиэтэнэр.
***
Бэйэм былыргы малы-салы мунньар идэлээхпин. Дьиҥэр, ити муннук оннугар кафеҕа киоска-маҕаһыын баара, онно суолга наадалаах кыра мал-сал атыыланара. Онтон улахан туһа суох эбит диэн, ол оннугар ити былыргы малларбын көрдөрүүгэ диэн туруорбуппун, дьон эмиэ олус сөбүлүү ылынна, астына көрөн-истэн, үөрэн, уруккуну санаан, хаартыскаҕа түһэн ааһар.
Мас уустарын күрэҕэ
Аны, кафе тиэргэнигэр ити мас оҥоһуктар тураллар дии. Ол туспа кэпсээн. Итиннэ бастаан биир фонтан эрэ баара. Онтон мин итиннэ мас уустарын күрэҕин ыытыахха дии санаабытым. Саха сирэ мас уустарынан аатырар аҕай дии, онон өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэх буолан, уус бөҕө кэлбитэ. Миэнэ бүддьүөтүнэн ыытыллар күрэхтэртэн уратыта диэн – босхо матырыйаал бэриллэр, уустар босхо аһыыллар, босхо гостиницаҕа түһэ сыталлар уонна бирииһэ ботуччу этэ. Онон, уустар үөрэ-көтө кыттыбыттара, “маннык күрэх баар эбит дуу?!” диэн сөхпүттэрэ-махтайбыттара.
Ол күрэҕи субуруччу иккитэ ыыппытым, дьон билигин даҕаны “өссө хаһан ыытыаххыный?” диэн туоһулаһар. Ити кафе иннигэр турар мас оҥоһуктар – күрэх түмүгүн сорҕото эрэ. Итиннээҕэр элбэх мас оҥоһугу Төҥүлүтээҕи искибиэргэ, кулууп иннигэр, бөһүөлэкпит 250 миэстэлээх балаҕанын иннигэр туруорарга диэн бэлэхтээбитим. Иккис күрэххэ оҥоһук аһара элбииһи диэн, маастардары иккилии гынан бөлөхтөөн кытыннарбыппыт. Мантан инньэ ити күрэҕи атын сирдэринэн ыытаары гынабыт. Холобур, мин Мандар Уус, Августина Филиппова курдук норуот маастардарын, мындыр дьонун кытта мэлдьи сүбэлэһэ, кэпсэтэ, сибээһи тута сылдьабын. Мандар Уус Моҕол Ураһатын таһыгар оҥоһук аҕыйах эбит диэн, баҕар, салгыы күрэҕи онно ыытарбыт дуу дэһэбит.
Тимир уустарын эмиэ туһаныахха
Былырыын аны тимир уустарын күрэҕин ыыппыппыт. Уус буолла да, тоҕо эрэ булгуччу быһах эбэтэр атын бойобуой тэрил оҥоһуутун саныыллар. Дьиҥэр, тэрил, мал-сал оҥоһуута элбэх буоллаҕа дии. Холобур, тимири араастаан иэҕэн, олуйан, “кованай” дэнэр малы-салы оҥорор бэйэтэ туһунан ускуустуба ээ. Былырыыҥҥы күрэххэ кыттыбыт уустар 11 ыскаамыйаны кэлэн оҥорон, хаалларан барбыттара. Биһиэхэ билигин бииртэн биир кэрэ ыскаамыйаны көрүөххэ сөп. Быйыл өссө ыытаары гынабыт.
***
Ити күрэхтэр бырагыраамаларын ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйдаан оҥоробут, дьүүллүүр сүбэ киритиэрийдэрин, усулуобуйатын барытын тутуһан сыаналыыр. Быһата, бу мээнэ күрэстэр буолбатахтар. Эдэр уустар кэлэн уоппуттаах маастардартан үөрэнниннэр диэн, кинилэри эмиэ кытыннара сатыыбыт, онтон үөрэбит эрэ, маастар-кылаастары тэрийэн ыытабыт, саастаах уустарынан элбэҕи кэпсэтиннэрэргэ кыһаллабыт. Аны, артыыстары ыҥыран, кэнсиэртэтэбит, түмүк тахсыбытын кэнниттэн хайаан да баҥкыат тэрийэбит. Онон сыл аайы итинник улахан түһүлгэни тэрийэн ыытабыт.
“Уют” уонна ат симэҕэ
Ити эһиги сылдьыбыт “Нал” диэн кафеҕыт ынах сүөһүгэ анаммыт диэххэ сөбө дуу? Итинтэн чугас, алаас иһигэр, “Уют” диэн кафебыт баар. Тоҕо “Уют” диэн нууччалыы ааттаатыгыт диэтэххэ, манан Хаандыга диэки бириискэ нууччалара элбэхтик ааһаллар. Судургутук, олорго өйдөнөр буоллун диэн, итинник ааттаабыппыт. Ол кафеҕа дьөһөгөй оҕотугар – сылгыга – анаммыт түмэл-муннук баар, онно сылгы симэҕэ, чаппараах араас бэйэлээх көрүҥэ көрдөрүүгэ турар. Биир маастарбыт үлэтэ бу соторутааҕыта сунтаардар тэрийэн ыыппыт өрөспүүбүлүкэтээҕи ат симэҕин күөн күрэстэригэр 3-с миэстэ буолбутуттан олус үөрдүбүт. Уопсайынан, киһи итинник интэриэһиргээтэ уонна билэ сатаата да, кинигэлэри хасыһан, литэрэтиирэни үөрэтэн, атын маастардар-уустар оҥоһуктарын көрөн-истэн, ыыра кэҥиир эбит.
Төҥүлү туһунан композиция
Быйыл былаан эмиэ элбэх. Бетонтан скульптура оҥорторор былааннаахпын. Ол үрдүк, улахан буолуохтаах. Ити Сунтаарга киирэргэ эр киһи-дьахтар турарын Е.Петров оҥорбут дии, ол курдук. Бу 9 оҥоһук биһиги бөһүөлэкпит олоҕун-дьаһаҕын, дьарыгын көрдөрүөхтээх. Ол курдук, биир монумент сут-кураан дьылларга, сэрии кэмигэр, дойдуну чөлүгэр түһэрэр аас-туор сылларга бөһүөлэкпит дьонун көмүс хатырыктааҕынан күндүлээн, үрүҥ тыыннарын өллөйдөөбүт Төҥүлү күөлүн соботугар ананыахтаах. Аны, манан Охуоскай тыраагар ат көлөлөөх обуостар ааспыттара. Биир композиция онно ананыахтаах. Бастакы телеграф эмиэ манан ааспыта, аны, биһиги дьоммут төрүт дьарыга ынах-сылгы буоллаҕа – быһата, ити барыта холбоһон, биһиги бөһүөлэкпит устуоруйатын, олоҕун-дьаһаҕын кэрэһилиир биир композиция буолан тахсыахтаах. Итиннэ бэлэмниир үлэлэр ыытылла сылдьаллар. Оттон быйыл ыытыллыахтаах тимир уустарын күрэҕэр оҥоһуллар ыскаамыйалар ол скульптуралар быыстарыгар туруохтара.
***
Сахалар аҕыйахпыт. Кэнники үлэлиэх-хамсыах, ону маны тобулуох эдэр дьоммут бары атын дойдунан баран эрэллэр. Манна хаалбыттары “оҕо харчытын биэрэбит” диэн, төттөрүтүн, сүрэҕэ суох оҥоруу баран эрэр. Кэлин урбаанньыттартан кыһалҕаларын ыйытан көрдөххө, “кыайан үлэһит булбаппыт” дэһэллэр. Буллахтарына да, бассаап көрө-көрөр олорор үлэһиттэр буолаллар. Үлэни кыайар эр дьон баахтаҕа түһэр. Тыа сиригэр олорорго-үлэлииргэ ыарахан да буоллар, олох бара турар. “Где родился, там и пригодился” диэн нуучча өһүн хоһооно баар дии. Билиҥҥитэ, биһиги оннук санаалаах дьон үлэлээн-хамнаан сылдьабыт. Онтон салгыы туох буолуон этэн кэбиһэр, дьэ, уустук быһыылаах.
Нина ГЕРАСИМОВА.
