Саха сиригэр сүөһү, сылгы кыстыга этэҥҥэ. Хаһаайыстыбалар отунан, уотурбанан хааччыллан олороллор. Бу күннэргэ 26,8 тыһыынча сылгыны эбии аһатыыга киллэрбиттэр.
Кыстык этэҥҥэ
Улуустар иһитиннэриилэриттэн көрдөххө, бу күннээҕи туругунан, Саха сиригэр 238,41 туонна от ордон турар. Ол эбэтэр, күһүн бэлэмнэммит от 55,4%-на хаалбыт. Сиилэс – 15,2 тыһыынча туонна (49,6%), сенаж – 5 тыһыынча туонна (34,1%). Бу туһунан ТХМ иһитиннэрэр.
Санаттахха, бүгүһүн өрөспүүбүлүкэ хаһаайыстыбалара барыта 458 939 туонна сүөһү аһын бэлэмнээбиттэрэ. Ол иһигэр 413 438 туонна оту кэбиспиттэрэ, 30 718 туонна сиилэһи укпуттара уонна 14 783 туонна сенаһы оҥорбуттара.
Тохсунньутааҕы ааҕыынан, Саха сиригэр 145,5 тыһыынчаттан тахса хороҕор муостаах кыстаан турар. Онтон 63,3 тыһыынчата – ынах. Олунньутааҕы дааннайынан, 2 990 ынах төрөөбүт.
Сылгы онтон арыый элбэх – 165,4 тыһыынчаттан тахса. Ол иһигэр 113,2 тыһыынча биэ баар.
Мэхэньиисими тупсарарга
Өрөспүүбүлүкэ бэйэ үүтүнэн уонна этинэн хас бырыһыан хааччынарый? Үүт 60 бырыһыанын бэйэбит хааччынан олоробут, оттон 40 бырыһыана тастан киирэр. Оттон эт 28–29 бырыһыанын – бэйэбит. Сойуус саҕанааҕы дааннайынан, эккэ биһиги хаһан даҕаны 60 бырыһыантан үөһэ хааччымматах эбиппит. Тыа сиригэр үлэ оргуйан олорбут кэмигэр, сопхуос саҕанааҕыга, тэҥнэһэрбит ыраах буолуо, ол эрээри салалта төһө кыалларынан ити көрдөрүүнү тупсарарга улахан соругу туруорар.
Тохсунньуга Ил Дархан Айсен Николаев тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар 2025 сыл түмүктэрин уонна быйылгы былааны көрөр мунньахха үүт былаанын куоһарбыт улуустарга харчыларын түргэнник быһаарарга сорудахтаабыта.
Санаттахха, ааспыт сыл түмүгүнэн 63,4 тыһ. туонна үүт бэлэмнэммитэ, ити – сыллааҕы былаантан 5 тыһ. туоннанан элбэх. Ол эрээри ити былааны таһынан ыаммыт 5 тыһ. үүт иһин улуустар харчыларын ылбакка, кураанаҕы көрөн олорбуттара. Онон ити 8 улууска 60 мөл. солкуобай тиксэриллибэтэҕин Бырабыыталыстыба бу дьыл олунньу 19 күнүгэр диэри быһаарарыгар сорудахтаммыта. Дьиҥинэн, ити – кирэдьиит иэһэ соҕотуопкалыыр тэрилтэ уонна үүт туттарааччылар икки ардыларыгар быһаарыллыахтаах боппуруос. Ол гынан баран, үөскээбит быһыыны-майгыны өйдөөн туран, балаһыанньаттан тахсар суолу тобулуохтаахтар.
Оттон быйыл ТХМ 2026 сылга 56 тыһ. туоннаны суоттанан олорор, былырыыҥҥытааҕар 7 тыһ. туоннанан кыра. Үүт соҕотуопкатын кээмэйэ улуустар киллэрбит билгэлээһиннэригэр олоҕуран ылыллар. Онон быйылгы бүддьүөккэ 56 тыһ. туонна үүккэ суоттанан, 3 млрд 711 мөл. солкуобай үп көрүллэн турар. Урукку сылларга ыстатыыстыка дааннайдарыттан таһаарар этилэр. Кэлин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыы бырагырааматыгар сирдэтэн оҥороллор.
Айсен Николаев: “Тыа хаһаайыстыбатын сүрүн сыала – хаачыстыбалаах олохтоох бородууксуйаны бэлэмнээһин, онон биһиги хайа да түгэҥҥэ соҕотуопка кээмэйин кыччатыа суохтаахпыт, төттөрүтүн, былааннаахтык улаатыннаран иһиэхтээхпит”, – диэбитэ. Инньэ гынан Ил Дархан 2026 сылга 65 тыһ. туонна үүтү соҕотуопкалыырга сорук туруорбута. Онуоха соҕотуопкалааччылар өттүлэриттэн субсидия кээмэйэ 2025 сыллааҕар кыра буолуо суохтаах. Муниципальнай тэриллиилэр уонна кинилэр соҕотуопкалааччылара төлөбүрү ааспыт сыл кээмэйинэн тутан хаалыахтаахтар.
Ити былааны аһара түһэн үрүҥ илгэни үрүлүтүү улуустарга харчынан хааччылыылаах боломуочуйалары биэрии уонна улуустар бэйлэрэ ханнык салааны, хайысханы өрө тутар кыахтарын көрөн талбыттарын түмүгэр тахсыбыта саарбаҕа суох. Субвенция уопсай кээмэйэ 8,5 млрд солк. буолбута, ити 2020 сылтан икки бүк улаатта. Ити саҥа миэрэлэр көмөлөрүнэн былырыын 49 саҥа эбийиэк үлэҕэ киирдэ диэн отчуоттаабыттара. 2026 сылга тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарааччылары өйүүр мэхэньиисим тупсарыллыахтаах, ол иһигэр – кыра кыамталаах эбийиэктэри тутуу хайысхатыгар.
Хас биирдии улуус сайдыытын торумнуур былааннаах, олорго ыйыллыбыт көрдөрүүлэрин түмнэххэ, Ил Дархан ирдээбитин курдук, 2026 сылга 65 тыһ. туонна үүтү тутуохтаахтар. Билигин ТХМ саба быраҕан, эбии 9 тыһ. туонна үүт соҕотуопкаланарыгар 711 мөл. солкуобайы көрдүүр.
Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы бырагырааматын олоххо киллэриигэ быйыл 13,4 млрд солк. көрүллэн турар. Федеральнай бүддьүөттэн тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга 685,3 мөл.солк. бэриллибитэ.
Бүддьүөт
Быйылгы бүддьүөт бэрт уустук балаһыанньаҕа ылыллыбытын бары истэ-билэ, көрө олоробут. Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга 2026 сыллааҕы өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүгэр ордук туохха болҕомто ууруллубутай? Былырыын тыа хаһаайыстыбатын бырагырааматыгар 15,5 млрд солкуобай курдук көрүллүбүтэ. Ол үп-харчы барыта тиийдэ диэн буолбута: субвенция, үүт, сүөһү былааннаммыта барыта тиийдэ. Ол гынан баран, эбии кээмэйдэргэ ситэри тиийбэтэ.
Үүммүт 2026 сылга биһиги 13,5 млрд солк. суумалаах бүддьүөтү тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар ылыммыппыт. Былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ, тиийбэт курдук, ол гынан баран, биир кэмнээх бырагыраамаларга көрүллүбүт харчыны учуоттаабатахха – араа-бараа буолуо диэн уоскутунабыт.
Сүрүн болҕомто субвенцияҕа, ол эбэтэр боломуочуйаны улуустарга биэриигэ, ууруллар. Кыра кыамталаах эбийиэктэри тутууга субвенция иһинэн 590 мөл солкуобай көрүлүннэ.
Улахан болҕомто каадырга ууруллуохтаах. Манна улахан уларыйыы буолуохтаах диэн, Ил Түмэн сис кэмитиэтигэр бэлиэтииллэр. Эбэн эттэххэ, аныгыскы нэдиэлэҕэ, Ил Түмэн пленарнай мунньаҕар, “Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы уонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын, сырьёну уонна ас-үөл ырыынагын бэрээдэктээһин” диэн судаарыстыбаннай бырагыраама быйылгы үбүлээһинигэр миэрэлэр тустарынан Бырабыыталыстыба чааһа ыытыллыаҕа.
Субсидияны төһө көдьүүстээхтик туһаналларый?
Соторутааҕыта Ил Түмэҥҥэ тыа сирин уонна аграрнай бэлиитикэ сис кэмитиэтигэр СӨ Ааҕар-суоттуур палаатата тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга судаарыстыба бүддьүөтүттэн бэриллибит үбү төһө көдьүүстээхтик туһаммыттарын туһунан дакылааттаата. Онно билиҥҥэ диэри үп миниистирин эбээһинэһин толорооччу ыстаатыстаах Иван Алексеев, туһааннаах министиэристибэлэр, биэдэмистибэлэр бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар.
Ааҕар-суоттуур палаата иһитиннэрбитинэн, хонтуруоллуур дьаһал былырыын от ыйын 29 күнүттэн ахсынньы 30 күнүгэр диэри ыытыллыбыт. Палаата ТХМ субсидияны ылбыт 6 тэрилтэни сыныйан бэрэбиэркэлээбит: “Булунское” МУТ, “Чекуровка” ТПК родовой община, “Хачыкаат” ТПК, “Наука” ХЭУо, “Баҕарах” ХЭУо уонна “Котрус” бааһынай хаһаайыстыбаны. Аудитордар АПК өйөбүлүгэр, эбийиэктэри тутууга уонна өрөмүөннүүргэ, бөдөҥсүтүүгэ көрүллэр үбү биэрии бырассыаһын нуорма-быраап базатын, үбү ханнык-туох киритиэрийдэринэн биэрэллэрэ төһө көдьүүстээҕин, эбийиэктэри тутуу болдьоҕун төһө тутуһалларын, оҥорон таһаарыы кээмэйэ улаатыытын уонна саҥа үлэ миэстэлэрин таһаарыыны анаалыстаан көрбүттэр.
Саха сирин Ааҕар-суоттуур палаататын аудитора Октябрина Никонова:
– Хонтуруоллуур тэрилтэлэрбит үпкэ, хаһаайыстыбаҕа үлэлэрин анаалыстаабыппыт түмүгэ көрдөрбүтүнэн, уопсайынан, судаарыстыбаннай уонна муниципальнай бүддьүөттэртэн агро-бырамыысыланнай комплексы өйүүргэ үп-харчы сыл ахсын улаата турар эбит. Маныаха ити субсидияны биэриигэ стратегическай соруктара быһаарыллыбат, оҥорон таһаарар бородууксуйаларын кээмэйэ улаатыахтааҕа дуу, оннунан хаалыахтааҕа дуу чопчу биллибэт. Бэрэбиэркэ түмүгүнэн, Ааҕар-суоттуур палаата ити тэрилтэлэргэ тыа хаһаайыстыбатын сирдэрин туһаныы эргиирэ улааппытын булбата, маны таһынан саҥа үлэ миэстэтин таһаарбатахтар. Инньэ гынан биһиги Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтигэр АПК субсидияны биэрии бэрээдэгин хос көрөрүгэр итиэннэ хайаан даҕаны субсидияны биэрэн баран, ол түмүгүн булгуччу кэтээн көрөрүгэр сүбэлиибит.
Субсидия кытаатыаҕа
Маныаха тыа хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы Николай Афанасьев Ааҕар-суоттуур палаата түмүктэригэр олоҕуран, министиэристибэ номнуо тэрээһин миэрэлэрин ылыммытын уонна ити кэһиилэри туоратыыга былаан ылыллыбытын эттэ. Субсидияны ылбыттарга үптэрин төннөрөллөрүгэр ирдэбили ыыппыттар.
Мунньахха сорох судаарыстыбаннай өйөбүлү, элбэх субсидияны ылбыт тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарааччылар эппиэтинэстэрэ намыһаҕын бэлиэтээбиттэрэ. Холобур, ити Ааҕар-суоттуур палаата хонтуруоллуур дьаһалларын кэмигэр “сорох тэрилтэлэр аудитордарга биисинэс-былааннарын, отчуоттарын, ыстатыыстыка дааннайдарын биэрбэтэхтэр” диэн буолла. Биллэн турар, онно биричиинэ араас буолуон сөп. Ол эрээри эбэһээтэлистибэ булгуччу толоруллуохтаах.
Ил Түмэн Тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Атласов Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр өрөспүүбүлүкэҕэ саҥа хотоннору, тыа хаһаайыстыбатын эбийиэктэрин тутууга өссө төгүл производственнай эбийиэктэрин табыгастаахтык олохтооһун исхиэмэтигэр, саҥа эбийиэктэргэ наадыйыы киритиэрийдэригэр болҕойоллоругар эттэ.
Ити хонтуруоллуур дьаһаллар түмүктэрин истэн баран, палаата отчуотун Ил Түмэн Хонтуруоллуур кэмитиэтигэр ыытарга быһаардылар уонна ТХМ этиллибит сэмэлэри, бэлиэтээһиннэри туоратарга былаан ылынарыгар, субсидияны биэрии бэрээдэгин уонна субсидияны ылааччылары сүүмэрдээһини кэмигэр ылынарыгар сорудахтанна. Итиэннэ хайаан даҕаны сотору-сотору субсидия төһө көдьүүстээхтик туһанылларын сыаналыыр, анаалыстыыр, кэтээн көрүү барыахтааҕа, отчуоту кэмигэр тутарга этилиннэ.
Дмитрий ИВАНОВ.
Кыым.Ру
