Олоҥхобут, номохторбут-үһүйээннэрбит, устуоруйа чахчылара да кэрэһэлииллэринэн, былыр саха баай, кыахтаах ыалын тойотторо-хотуттара, оҕолоро-уруулара буобура тириитэ киэргэллээх таҥас-сап арааһын таҥналлара, симэнэллэрэ элбэхтик ахтыллар. Билигин киин, илин эҥээр, Бүлүү сүнньүгэр уонна да атын улуустарга буобураны тымтыктанан да булбаккын. Ол гынан баран, ХIХ уонна ХХ үйэҕэ кини Саха сиригэр баар буолан балачча бултана сыдьыбытын туһунан кэпсииллэр.
Билигин буобура төһө да Саха сиригэр суох буоллар, “0-й категории редкости” диэн дьаралыктанан, Кыһыл кинигэбитигэр киирэ сылдьар. Судургутук эттэххэ, буобура (өрүс буобурата) “урут олорор сылдьыбыт эрээри, кэлиҥҥи 50 сыл устатыгар киһи хараҕын далыгар киирбэтэх, ол эрээри, баҕар баар буолуон сөп” дэнэр.
Буобура биһиэхэ чахчы үөскүү сылдьыбытын туһунан устуоруйа актара, араас эспэдииссийэ матырыйааллара, сир-дойду ааттара кэпсииллэр. Суруйалларынан, кини Енисей уонна Өлүөнэ өрүстэринэн тарҕанан (Өлүөнэ салаата Биитим, Өлүөхүмэ, Алдан өрүстэринэн), киэҥник бултана сылдьыбыт, дьаһаах быһыытынан эмиэ тутуллар эбит.
Саха баайдара буобураны бэйэлэрэ бултаан буолбакка, үксүгэр Дьокуускай дьаарбаҥаларыттан атыылаһаллара. Оттон онно барыта да буолбатар, сорох тирии Саха сирин соҕурууҥҥу эҥээригэр бултанан-таҥастанан кэлэрэ. Холобур, 1891 – 1902 сс. атыы-тутуу отчуотуттан көстөрүнэн, ити кэмҥэ Дьокуускай бааһырыгар 19 – 110 буобура тириитэ атыыламмыт, 1902 с. – 12, 1905 с. – 16. Ол кэннэ хас, төһө атыыламмыта биллибэт, докумуон хаалбатах.
Саха сиригэр буобура былыр буолбатаҕына, түҥ былыр үөскүү сылдьыбытын археология хаһыылара туоһулууллар. Ол курдук, 2023 с. Чурапчы улууһун Хонду үрэҕиттэн (Одьулуун, Хадаар, Чакыр нэһилиэктэрэ) плейстоцен саҕанааҕы (10-тан тыһыынчаттан тахса сыл анараа өттө) дьон олоҕуттан бэдэр, сиэгэн кырамталарын сэргэ, буобура уҥуоҕун булбуттара. Судургутук “мууһуруу үйэтин саҕана киин Саха сиригэр “чурапчылар” буобуралаан аһыы олорбуттар” диэххэ сөп. Неолит, палеолит үйэлэринээҕи буобура уҥуоҕун кырамталара Соҕуруу Саха сириттэн эмиэ көстүбүттэрэ. Кинилэр сир үрдүттэн 100 – 150 сыл анараа өттүгэр сүппүт буолуохтарын сөп диэн сылыктыыллар.
Кэлин өрөспүүбүлүкэҕэ буобураны үөскэтэ сатаабыттара да, кыаллыбатаҕа. Холобур, Тюмень уобалаһыттан Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылыгар 65 кыылы аҕалан ыыппыттара. Ол курдук, 2001 с. Өлүөнэ Түөрт уон арыытын таһыгар 19 кыылы ыыппыттара, ол иһигэр 5 “ыалы”. Кыыллар көһөн кэлэн баран, 5 “бөһүөлэги” тэрийбиттэрэ, кыстаабыттара, халаан уутун тулуйбуттара, үс “ыал” төрөөбүтэ-ууһаабыта. Ити кэннэ 2002 с. күһүнүгэр эбии 46 кыылы, ол иһигэр 10 “ыалы”, аҕалан ыыппыттара. Хомойуох иһин, кэлин ити 65 кыылтан биир да ордубатаҕа. Суола-ииһэ суох сүппүттэрэ-оспуттара.
Сахалар былыр буобураны хайдах бултуулларай?
Нуучча суруйааччыта, уопсастыбаннай диэйэтэлэ Николай Яндринцев диэн киһи 1882 с. Санкт-Петербурга “Восточное обозрение” диэн хаһыаты таһаарбыта. Хаһыакка Сибиир географиятын, устуоруйатын, этнографиятын уонна экэниэмикэтин туһунан ыстатыйалар тахсаллара. Ол хаһыат 1883 с. муус устар 28 күнүнээҕи 17-с №-гэр “Из области обычного права Сибирских инородцев” диэн төбөлөөх, Саха сиригэр дьон буобураны хайдах бултуулларын туһунан бэрт интэриэһинэй матырыйаал тахсыбыта. Мантан аллара ону тылбаастаан, кылгатан билиһиннэрэбит. Даҕатан эттэххэ, ыстатыйа ис хоһоонуттан көрдөххө, “сахалар” дэнэр дьон, баҕар, эбэҥкилэр буолуохтарын эмиэ сөп.
***
Сибиир инородецтара бэрт уустук сиэр-туом тиһигэр олоҕуран бултууллар, ол чэрчитинэн мөккүөрдээх суоллары быһаараллар. Сибиир тайҕата төһө да киэҥ буоллар, үчүгэй бултаах, кыыл-сүөл таптаан тохтуур сирэ бэр аҕыйах. Онон, биир булчут бултуур сиригэр-уотугар атын киһи киирэн хапкаан, туһах ииппэт, орооспот. Итинник сиэр, бастатан туран, кыылы туһата суох эһэртэн харыстыыр, иккиһинэн, үөһэ ахтыллыбытын курдук, булчуттар икки ардыларынааҕы мөккүөрү быһаарар быраабыла буолар. Сибиир булчуттарын быраабылата олус үчүгэй, тиийимтиэ буолан, ону, бэл, нуучча булчуттара уонна казактар эмиэ “уларсан” туһаналлар. Хомойуох иһин, инородецтар олохторун ити олус интэриэһинэй өрүтүн туһунан олус аҕыйах чахчы баар. Ол иһин публика билиитин-көрүүтүн хаҥатар туһугар, Алдан үөһээ тардыытыгар уонна кини салааларыгар олохтоох сахалар биир бултуур үгэстэрин туһунан дьон кэпсээнигэр олоҕуран кэпсииргэ соруннум.
Өрүс буобуралара ордон хаалбыт сирдэригэр сахалар кинилэри уонна бултуур быраабылаларын олус харыстыыллар, буобураларга инньэ дьиэ кыылыгар курдук сыһыаннаһаллар. Өрүс буобурата ханнык эмэ сиргэ олохсуйан, дьиэ-уот туттан баран, атын сиргэ мээнэ көспөт, көстөҕүнэ да, ырааппат. Ол да иһин буолуо, хас биирдии тыһыылаах атыыр буобураны син биир ханнык эмэ дьиэ кэргэн эбэтэр хас даҕаны ыал бас билэр. Ол буобуралары кинилэр эрэ бултуур, тириитин таҥастыыр, ыытыын туһанар бырааптаахтар. Кырдьаҕас буобуралары тыһылаах атыыртан хайаларын эрэ солбуйар эрэ буоллахтарына, бэрт дэҥҥэ, өлөрөллөр. Хомойуох иһин, буобуралар нэһилиэстибэ быһыытынан хайдах бэриллэллэрин, хайдах өлүүлээн тыырыллалларын, бас билээччи бэйэтин өлүүтүн хайдах араарын дуу, атыылыырын эбэтэр кимиэхэ эрэ уларсарын дуу мин билбэппин, ол туһунан истибэтэҕим. Мин билэрбинэн, сахаларга атын киһи буобуратын бултааһын – улахан, боруостаммат аньыы. Кэмэ кэлэ илигинэ бас билээччи саҥа төрүөх буобуралары бэйэтэ да бултаабат. Аны туран, кыылы куттаабат, үргүппэт, алҕас эмсэҕэлэппэт туһугар, буобура уйаланар сирин таһыгар ыттаах сылдьан бултуур эмиэ көҥүллэммэт, үрэххэ тууну-илими быраҕыллыбат.
Буобура саас төрүүр уонна оҕото күһүн бастакы тымныылар түһүөхтэригэр диэри ситэр. Булт ити кэмҥэ саҕаланар. Болдьохтоох күн буобуралаах дьон кинээс ыйыытынан үлэхтээх сиргэ кэлэн булт бэрээдэгин туһунан мунньахтыыллар. Үксүгэр саҥа төрүөҕү бултаһарга буобуралаах дьон бэйэтэ эрэ буолбакка, атын кыыллаах дьон эмиэ кытталлар, элбэх буолан бултууллар. Саамай сүрүн боппуруос хайаларын киэнин урут бултуулларын туһунан буолар. Тоҕо диэтэххэ, түргэнник бултуу охсон баран, кырдьаҕас тыһыылаах атыыры сынньатыллыахтаах, кыыллар кыһыны туоруур астарын булуна туруохтаахтар.
Кимиэнин хаһан, хайдах бултуулларын сэрэбиэйинэн быһаараллар. Онно арай кинээс эрэ кыттыбат: киниэнэ мэлдьи урут бултанар. Кинээс кыылларын бултаабыт кэннэ, булчуттар сэрэбиэйдэммит 2-с №-дээх учаастакка көһөллөр. Ол гынан баран, буобуралар уйалара хас эмэ күн хаамыылаах тэйиччи сиргэ баар буоларынан, сороҕор уочарат тутуһуллубат. Онтон сылтаан элбэхтик уһун мөккүөр, сирэй-харах анньыһыы тахсар уонна мунньах тэриллэр. Булчуттар тайҕаттан киирбэккэ хас да нэдиэлэ бултууллар. Ол кэмҥэ хампаанньаны барытын бултанар кыыллардаах (ким сиригэр кэлбиттэринэн) киһи аһатар-сиэтэр, хааччыйар. Ол гынан баран, кини сиринэн ааһан иһэн атын да кыыл бултаннаҕына, барыта сирдээх уонна буобуралаах киһиэхэ бэриллэр.
Булт кэннэ тириилэри таҥастыыллар, ыыны араараллар уонна бары бултаммыт кыылы биир сиргэ мунньаллар. Ону кинээс көрөр-истэр, тириилэри, ыылары сыаналыыр, хас биирдии булчут булдун сыаната быһаарыллар, ол кэннэ табаар атыыга диэн Дьокуускайга тиэллэр. Булчуттар өлүүлэрин уу харчынан аахсаллар. Атыыһыттар Дьокуускайтан харчылаах эргийэн кэллэхтэринэ, улахан бырааһынньык тэриллэр. Кинилэр үлэхтээх сиргэ киирбит барыһынан эмис убаһалары уонна ынахтары, анал иһиттэргэ хатан кымыһы, арыгыны уонна куорат сокуускатын аҕалаллар. Харчы үллэһиллибитин кэннэ, олгуйдарга эт буһар. Бырааһынньыкка олус элбэх эт сиэнэр, ону кытта Дьокуускайтан кэлбит кымыс, күндү арыгы иһиллэр. Бырааһынньык хас да күн буолар. Бастаан ытыктанар дьон, дьиэ кэргэн аҕа баһылыктара, буобуралаах дьон аһыыллар-сииллэр, ыччат дьон кинилэргэ илин-кэлин түһэр, илии-атах буолар. Ол кэннэ ыччат аһыыр-сиир, көрүлүүр кэмэ үүнэр.
Бу олус интэриэһинэй суруйуу. Кини инородецтар булка хайдах сыһыаннаһалларын көрдөрөр. Онно холоотоххо, нуучча булчуттара кыылы эһэллэр. Инородецтар үгэстэрэ биһигини элбэххэ үөрэтиэн сөп.
Аристарх Северин
