Атырдьах ыйын 6-8 күннэригэр Хаҥалас улууһун Өктөм сэлиэнньэтигэр СӨ Билим дьоҕус акадьыамыйатын базатыгар АЛРОСА хампаанньа өйөбүлүнэн хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуот ыччатын Х сугулаана буолла. Тэрээһиҥҥэ Саха сирин хоту уонна арктическай оройуоннарыгар олорор долган, эбээн, эбэҥки, чукча, дьүкээгир, нуучча этническэй ассоциацияларын ыччата, ону таһынан бу норуоттар түмсүүлэрин эспиэрдэрэ, бэрэстэбиитэллэрэ, уопсайа 50 кэриҥэ киһи кытынна.
Ыччат сугулааныгар хоту сир төрүт олохтоох норуоттарын көхтөөх ыччата муһунна. Кинилэр ортолоругар хотугу норуоттар олохторун төрүт укулаатын иҥэринэ сылдьар, таба иитиинэн, булдунан-алдынан, балыктааһынынан дьарыктанар эдэр дьон бааллар. Пуорум сүрүн сыала – хотугу норуоттар култуураларыгар, төрүт үгэстэригэр болҕомтону тардыы, эдэр исписэлиистэр идэтийбит үөрүйэхтэрин сайыннаралларыгар көмө, өйөбүл буолуу.
Сугулаан кыттааччылара, маннык сыалы-соругу туруорунан, норуоттарын олоҕун укулаатын, төрүт үгэстэрин, ураты култуураларын туһунан иҥэн-тоҥон кэпсэттилэр. Аныгы кэмҥэ маны харыстыырга суолу-ииһи тобулар туһунан сүбэлэстилэр. Быйылгы сугулаан сүрүн тиэмэтэ хотугу норуоттар ыччаттарын салайар үлэҕэ, урбааҥҥа, креативнай индустрияҕа, оҥоһуу интеллеккэ билиилэрин кэҥэтии, үөрүйэхтэрин сайыннарыы буолла.
ЫЧЧАТ СУГУЛААНА – үөрэх былаһаакката. Ыччат идиэйэтин сайыннарарыгар, олоххо киллэрэригэр көмөлөһөр, ону таһынан хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттар ыччаттарын түмэр, сомоҕолуур.
“АЛРОСА норуоппут нэһилиэстибэтигэр сүдү кылааты киллэрэр”
Үбүлүөйдээх сугулаан чэрчитинэн СӨ Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттар ассоциацияларыгар ыччат сэбиэтин бэрэссэдээтэлин таллылар. Бэрэссэдээтэл Анаабыр оройуонун Үрүҥ Хайа сэлиэнньэтиттэн төрүттээх долган кыыһа Камелия Гаврильева буолла. Кини бэйэтэ кэпсээбитинэн, ыччат бэлиитикэтигэр, уопсастыбаннай көҕүлээһиҥҥэ уопуттаах, долган национальнай ансаамбылыгар үҥкүүлүүр, ону таһынан оҕунан ытыыга дьарыктанар эбит.
– Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттар ассоциацияларыгар 3-с сылбын чилиэммин. Билигин ыччат сэбиэтигэр көхтөөхтүк кыттан эрэбин. Ыччаппыт норуот тылын, култууратын сайыннарарга элбэх идиэйэлээх, бырайыактаах. Миигин бэрэссэдээтэлгэ талбыттара баара-суоҕа 3 күн ааста да, номнуо бастакы мунньахпытын тэрийдибит. Аҕыйах хонугунан иккис мунньахпытын тэрийэр былааннаахпыт. Бытаарар табыллыбат: ыччат иннигэр тылбытын, култуурабытын тутан хаалларарга, сайыннарарга, онно аныгы ньымалары туһанарга-тобуларга, сыал-сорук турар.
АЛРОСА сөбүлэҥин чэрчитинэн оҕолорго да, ыччакка да туһуламмыт аныгы бырайыактарга улахан болҕомто уурулларын билэбин. Бу аан дойду таһымыгар хотугу норуоттар нэһилиэстибэлэрин харыстыырга, чахчы, суолталаах уонна сүдү кылаат буолар. Аҕыйах ахсааннаах норуот, бастатан туран, тылбытын харыстыах тустаахпыт. Тыл – кэпсэтэр, алтыһар ньымабыт эрэ буолбатах. Бу – норуот култуурунай биир сомоҕо буолуутун хараҥаччыта, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдэр ньымата. Ол иһин төрөөбүт тылынан тахсар ойуулуктары, биэриилэри бэлэмниир, цифровизацияҕа аналлаах бырайыактары олоххо киллэрэр наада. Мин ыччат лиидэрэ буоларым таһынан ассоциация үлэтигэр, АЛРОСА хампаанньаны кытта түһэрсибит сөбүлэҥ чэрчитинэн бырайыактары олоххо киллэрэргэ көхтөөхтүк кыттар баҕалаахпын, – диэн Камелия Гаврильева санаатын үллэһиннэ.
Ыччат сугулаанын түмүктүүр күнүгэр АЛРОСА экологическай киинин уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттарын бэрэстэбиитэллэрин кыттыгас пресс-кэмпириэнсийэтэ тэрилиннэ. Көрсүһүүгэ 2023-2025 сс. АЛРОСА, СӨ Бырабыыталыстыбата уонна хотугу норуоттар икки ардыларыгар түһэрсиллибит үс өрүттээх сөбүлэҥи олоххо киллэрии түмүгүн билиһиннэрдилэр.
Ол курдук, АЛРОСА-ны кытта сөбүлэҥ чэрчитинэн “Северная мозаика” ойуулук сыыкыла тахсыбыт. Бу ойуулуктар хотугу норуоттар оҕолорго аналлаах фольлклордарыгар олоҕуран оҥоһуллубуттар. Сүтэн эрэр тыллары иҥэринэн сылдьааччылары кытта кэпсэтиини устубуттар. Кинилэр хайдах саҥаралларын, интэнээссийэлэрин үүт-үкчү түһэрэн устарга болҕомтолорун уурбуттар. Бу матырыйаал кэлин чиҥэтэн үөрэтэргэ, оҥоһуу интеллект көмөтүнэн тылы чөлүгэр түһэрэргэ улаханнык туһалыаҕа.
Төрөөбүт тылы харыстыырга аналлаах өссө биир бырайыагы – хотугу норуоттар “Илкэн” интэриниэт-порталы – өйөөһүн буолар. СӨ Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттар ассоциацияларын вице-бэрэсидьиэнэ, дьүкээгир норуотун старейшината Вячеслав Шадрин кэпсээбитинэн, бэл, атын хотугу норуоттары кытта тэҥнээтэххэ, арыый киэҥник тарҕаммыт эбээн тылын баһылаабыт киһи элбэх уустугу үөскэппит.
Ону сэргэ АЛРОСА өйөбүлүнэн олоххо киирбит бырайыак – ауидиовизуальнай пуонда оцифровкалааһын – көмөтүнэн сонуннары, ыстатыйалары ааҕар эрэ буолбакка, истэр кыахтаахтар. Кэнэҕэс ааҕары, истэри таһынан өссө оҥоһуу интеллект сабыдыалынан хотугу норуоттар тылларынан кэпсэтэр кыах үөскүөн сөп.
– Алмаас хостуур хампаанньа көмөтүнэн Саха сиригэр хотугу норуоттар ытык сирдэрин харыстыырга анаммыт бырайыагы олоххо киллэрдибит. Бу үлэ чэрчитинэн сирдэри бэлиэтээбиппит, ойуулаан суруйбуппут таһынан кэрэхсэбиллээх араас чахчыны буллубут. Балар чуолкай күннэрин-дьылларын өссө да быһаарар соруктаахпыт. АЛРОСА үлэһиттэригэр, атын бырамыысыланнас хампаанньатыгар маннык сирдэргэ хайдах дьаһанан сылдьарга ыйыы-кэрдии, сүбэ оҥордубут, – диэн Вячеслав Шадрин кэпсээтэ.
Алена Дьяконова: “Сыалбыт – бигэ тирэхтээх сайдыы”
– Хотугу норуоттары кытта үлэлэһиигэ АЛРОСА убаастабыл, бииргэ алтыһыы, сибээһи тутан сылдьыы, биир уопсай сыаллаах буолуу уонна тыыннаах айылҕаны харыстыыр бириинсибин өрө тутар. Биһиги хампаанньабыт Хотугу норуоттар ассоциацияларын кытта үлэлэһиитэ биирдэ оҥоһуллар көмө буолбатах, уһун кэмнээх стратегия буолар. Сөбүлэҥ түһэрсиэхпит инниттэн хампаанньа Саха сирин хотугу норуоттарын өйүүрэ. Онтон 2023 сылтан бииргэ үлэлэһии биир кэлим тиһиктээх уонна чопчу сыаллаах-соруктаах буолбута, саҥа таһымҥа тахсыбыта, – диэн АЛРОСА Экологическай киинин дириэктэрин солбуйааччы Алена Дьяконова кэпсиир. – Уопсай сыалбыт – хампаанньабыт, ону сэргэ аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттар бигэ тирэхтээх сайдыылара. Манна норуоттар тылларын, култуураларын, төрүт үгэстэрин харыстааһын уонна олохторун хаачыстыбатын тупсарыы киирэр.
Нэһилиэстибэни сүтэрэрбит табыллыбат
Ыччат сугулаанын кыттааччылара бары кэриэтэ бэлиэтээбиттэрин курдук, хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттар бырамыысыланнас хампаанньаларын кытта хардарыта үлэлэһэллэрэ – аныгы кэмҥэ биир мөккүөрдээх боппуруос. Оҥорон таһаарыы (производство) айылҕаҕа дьайар, ол, биллэн турар, хотугу норуокка улаханнык сабыдыаллыыр. Иккис өттүнэн көрдөххө, хотугу норуоттар тылларын, култуураларын харыстааһын бырамыысыланнас хампаанньаларыттан эмиэ улахан тутулуктаах. Ол иһин да буолуо, ыччат алмаас хампаанньатыгар үлэҕэ хайдах киирэр, хампаанньа этнологическай эйгэҕэ туох дьайыылааҕын, норуоттарын сайыннарар идиэйэлэрин, бырайыактарын олоххо киллэрэллэригэр өйөбүл ылыахтарын сөбүн туһунан сэргээн ыйыталастылар.
Сугулааҥҥа киирбит этиилэртэн кылгастык маннык түмүк оҥоруохха сөп: хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттар тыллара, төрүт үгэстэрэ – Саха сирин ааспыт, билиҥҥи уонна кэлэр кэмин быстыспат сорҕото, култуурунай нэһилиэстибэтэ. Бу нэһилиэстибэни сүтэрэрбит табыллыбат.
Андрей ШИЛОВ
Хартыска: СӨ Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттар ассоциацията, Андрей Шилов
