Аҕыйах 15 – 20 сыл анараа өттүгэр көннөрү дьоро тэрээһиҥҥэ буолуохтааҕар, бэл, ыһыахха сахалыы симэхтээх дьахталлары киһи сонургуу, сөҕө көрөр буолара. Киһи эрэ барыта үрүҥ көмүс илин-кэлин кэбиһэри, бөҕөҕү-бастыҥаны кэппэт, ымсыырар да буоллаҕына, сыанатын ыарырҕатан атыыспат кэмнэрдээҕэ. Ити көстүү чэпчэки сыаналаах омук матырыйааллара кэлбиттэрин кэннэ уларыйбыта.
2010-с сс. эргин, биһиги өссө устудьуоннуу сырыттахпытына, уопсайга бииргэ олорор дьүөгэбит бэйэ оҥоһуга ытарҕаны-симэҕи аҕалан атыылыыр буолбута. “Балтым оҥорор” диирэ. Сыыйа ол аҕалан атыылыыр оҥоһуктарын арааһа элбээн, тупсан барбыта, кэлин, бэл, илин-кэлин кэбиһэр, бөҕөх-бастыҥа арааһа кытта баар буолбута. Бүгүн кэпсэтэр ыалдьыппытын – Милена Постникованы – ол кэмтэн билэбин, аатын истэбин.
Үс оҕо амарах ийэтэ, тапталлаах кэргэн Милена Постникова оччолорго билигин дьиэ кэргэнин иитэн-аһатан, дохуоттаан олорор сөбүлүүр дьарыгын ийэтигэр көмөлөһө таарыйа саҥа саҕалаан эрэрэ. Оттон билигин кини аатын үгүс киһи билэр.
Милена оскуоланы, үөрэҕи бүтэриэҕиттэн, биир да күн идэтинэн да, тэрилтэҕэ да үлэлээбэтэх киһи. Кини оскуола саҕаттан “сүрэхтээх, дьоҕурдаах уонна саамай сүрүнэ кыһамньылаах буоллахха, бэйэ сөбүлүүр дьарыгыттан дохуот киллэринэн, дьон тэҥинэн олоруохха сөп” диир. Оннук даҕаны.
Эдэр ийэ тугунан дьарыктанарын, бэйэ дьыалатын хайдах саҕалаабытын, ханна, тугу сыыспытын, төһө дохуоту киллэриэххэ сөбүн уонна былаанын, баҕа санаатын туһунан бүгүҥҥү матырыйаалбытыгар ааҕыҥ.
Ийэм дьарыга тирэх буолбута
– Мин Чурапчыттан төрүттээхпит. 2009 с. Дьокуускайдааҕы национальнай гимназияны бүтэрэн баран, ССТХА-ҕа юриспруденция салаатыгар туттарсан киирбитим. Онон, юрист идэлээхпин эрээри, 2015 с. үөрэхпин бүтэриэхпиттэн биир да күн идэбинэн үлэлии иликпин. Билиҥҥи өйбүнэн-санаабынан, үлэлиир да былааным суох.
Оҕуруону кыра эрдэхпиттэн тиһэбин. Ийэм Евдокия Алексеевна Попова айылҕа таастарынан араас киэргэли оҥороро уонна мин 8 – 9 кылааска сырыттахпына, ити эйгэҕэ сыһыаран барбыта. Ийэм атыыга диэн оҥороро, мин киниэхэ көмөлөһөрүм.
Оскуоланы бүтэрэрим саҕана, кини быыстапкаларга кыттарыгар көмөлөһөр буолбутум. Ити кэннэ устудьуон буолан баран, күннээҕи туттар харчыбын оҥостор туһугар, ытарҕалары оҥорор буолбутум. Оҥоһуктарбын уопсайдарга олорор эдьиийдэрбэт атыылаттара биэрэрим.
Ийэм ити курдук айылҕа таастарыттан симэхтэри оҥорон атыылаан дохуот киллэрэрэ. Тоҕо диэтэххэ, мин оскуоланы бүтэрэрим саҕана ипотеканан дьиэ ылбыппыт. Кирэдьиит төлүөххэ, дьиэбитин өрөмүөннэниэххэ, эбии харчы наада буолбута. Ити кэмҥэ ийэм дьарыга биһиги дьиэ кэргэҥҥэ улахан тирэх буолбута.
Тэрилтэлэри кэрийэн атыылыырым
– Оччолорго айылҕа таастарынан билиҥҥи курдук элбэх киһи дьарыктаммат этэ, социальнай ситим киэҥник тарҕана илик буолан, угуйугу судургутук тарҕатар кыаллыбата. Барыта “этэрбэс араадьыйатын” нөҥүө тарҕанара. Ол иһин мин үөрэҕим кэнниттэн симэхтэрбитин тутан, кыһынын “Абырал”, “Чэбдик”, “Хоту” диэбит курдук сонотуоруйдары, тэрилтэлэри кэрийэ сылдьан атыылыырым. Үчүгэйэ диэн, сонотуоруйдарга дьон ыйынан солбуйсар буолар, атыыбыт хамаҕатык барара, атыылыырбыт иһин төлөбүрбүт даҕаны 200 – 300 солк. эрэ этэ. Үксүгэр ытарҕа, колье, хары киэргэлэ оҥорорбут.
Оттон сайыҥҥы өттүгэр “Центральнай” киинэ тыйаатырын аттыгар олорорбут. Оччолорго кулун тутар 1 күнүгэр мээрийэ атыылыыр учаастактары аукциоҥҥа таһаарара. Хата, биһиги баҕарар сирбитигэр атын күрэстэһээччилэр суох буоланнар, тута ыларбыт. Оттон оҕону хатааһылатар оонньуур массыына биисинэстээх дьон ахсааннара элбэх буолан, күүстээх куонкуруһу ааһаллара.
– Оскуола оҕото киинэ тыйаатырын иннигэр эбэтэр сонотуоруйдары кэрийэ сылдьан атыылыыргын кыбыстыбат этиҥ дуо?
– Суох, ис сүрэхпититтэн, кыһаллан бэйэбит оҥорбут симэхтэрбитин атыылыыртан букатын кыбыстыбат этим. Дьон оҥоһукпутун “наһаа үчүгэй, эчи кыраһыабайын” диэн хайгыы-хайгыы ыллаҕына, өссө элбэҕи оҥоруох, айыах-тутуох санаа киирэрэ. “Бүгүн онно тиийэн оччону атыылыахтаахпын, бачча дохуоту киллэриэхтээхпин” диэн былааннаах сылдьарым.
2010-с сс. эргин, биһиги саҥа саҕалыырбыт саҕана, айылҕа таастарынан, атын да симэҕи оҥорор киһи аҕыйах буолан, матырыйаал, фурнитура даҕаны атыылыыр маҕаһыын аҕыйаҕа. Бастаан “Бисерная лавка” уонна “Блеск” маҕаһыыннар аҕалар буолбуттара. Оттон сахалыы оһуордаах тимирдэри Саха сиригэр аан бастаан кытайдар аҕалбыттара. Ону даҕаны элбэх киһи билбэт этэ. Ийэм ону бэлиэтии көрөн, иилэ хабан ылан, сахалыы моһуоннаах моойго кэтиллэр киэргэллэри оҥорон, сайынын атыыга таһаарбыппыт. Сыаната да чэпчэки (быһа холоон 300 – 500 солк.), үрүҥ көмүскэ да майгынныыр буолан, атыыбыт хаһааҥҥытааҕар да элбээбитэ, биһигини дьон-сэргэ да билэр буолбута.
Тесьма абылаабыт күүһэ
– 2010 – 2016 сс. тимиринэн үлэлээбиппит. Кыалларынан бары быыстапкаларга кыттыбыппыт, көҥүл ылан ыһыахтарга атыылаабыппыт. Быһа холоон ити кэмҥэ дьон билэн, үөрэнэн, киэргэли бэйэтэ оҥостор, атыылыыр буолан барбыта. 2016 с. мин номнуо ыал, ийэ буолбутум. Симэҕинэн элбэх киһи дьарыктанан барбыта. Ол иһин “туох эрэ саҥаны, сонуну тобуллахха тулуктаһар кыахтаахпыт” диэн, саҥа идиэйэлэри көрдөөбүтүм. Уопсайынан, киһи ийэ-аҕа буоллаҕына, олоҕу көрүүтэ, сыаналыыр буолуута уларыйар, чуолаан дьахтар киһи. Мин оҕолонон баран ордук арыллыбытым. Ити кэмҥэ маҕаһыыҥҥа сылдьан хараҕым олус кэрэ көстүүлээх тесьмаҕа хатаммыта уонна “манан булгуччу тугу эрэ оҥоруохтаахпын” диэн, 2016 с. олунньутугар тесьманан аан бастаан дьахтар симэҕин нобуорун оҥорбутум. Оччолорго Инстаграмым* (Арассыыйаҕа бобуулаах “Мета” хампаанньа тэрилтэтэ) үчүгэйдик үлэлии турара. Онон, биллэрии таһаарааппын кытта, аҕыйах мүнүүтэ иһигэр атыылаһан ылбыттара. Дьон олус биһирээбитэ, мин салгыы үлэлээн барбытым уонна ити сыл аҥаардас олунньуттан саҕалаан бэс ыйыгар, ыһыахха диэри, барыта 450 нобуору оҥорбутум. Даҕатан эттэххэ, ити сылга диэри ийэбин кытта бииргэ үлэлээбит эбит буоллахпына, ыал буолбутум, оҕоломмутун, бэйэбит ипотекаҕа киирбиппит кэннэ, ийэм “улааттыҥ, ыал киһи туспа бар, үлэлээ, ай-тут” диэн, бэйэм туспа оҥорор буолбутум.
Сыана ыараата
– Бастаан саҕалыыргыт саҕана матырыйаал сыаната төһө буоларай? Төһөнү барыһыраргытый?
– 2013 с. эргин 300 – 500 солк. хары киэргэллэрин, 200 – 500 солк. ытарҕалары атыылаан, кырата 6000 солк. киллэрэрбит. Оччолорго үчүгэй харчы буолара. Ол киирбит харчыттан 2,5 тыһ. курдуга матырыйаалыгар барара. Онон, “ыраас” барыс 3,5 – 4 тыһ. солк. курдуга. Ити саҕана матырыйаал сыаната чэпчэки, баҕарбыккын ыларыҥ. Биллэн турар, билигин хаачыстыбата олус тубуста эрээри, сыаната биллэ ыараата.
Матырыйаал барыта кытай киэнэ буолбат. Холобур, айылҕа таастара Индияттан кэлэллэр. Урут сыаната соҕуруу, ол иһигэр Москубаҕа, чэпчэки этэ. Ол курдук, кыра яшма таас антах 200 солк. буоллаҕына, манна 800 – 900 солк. буолара.
– “Симэҕинэн эрэ үлэлиир эбиппин” диэн хаһан өйдөөбүккүнүй?
– Устудьуоннуу сылдьан борокуратуураҕа быраактыкалана сылдьыбытым. Уустук, киһи бириэмэтин эрэйэр үлэ эбит этэ. Сарсыарда 9-ска хонтуораҕа киирэн баран, киэһэ 8 – 9 чааска биирдэ тахсан барарым. Оттон мин өйбөр өссө оскуола саҕаттан “бириэмэ – харчы” диэн санаа хаалбыт быһыылаах, “маннык кыайан үлэлиэ, айыа-тутуо, эбии дохуот киллэриниэ суохпун” дии санаабытым. Дьиҥэр, ол да үрдүнэн бастаан үөрэхпин бүтэрэн ийэбэр көмөлөһө сылдьан “кэлин үлэлиэм” дии саныыр этим эрээри, оҕолонон, илиибэр тесьманы тутан баран, ол санаам төрдүттэн уларыйбыта. Билигин үс оҕобун, дьиэ кэргэммин хаалларан хайдах даҕаны күнүстэри-түүннэри үлэлиир кыаҕым суох.
Бэйэм алҕаспыттан
– Туох эмэ тэрилтэлээххин дуо?
– Соторутааҕыта бэйэ дьарыктаах (самозанятай) буолбутум. Ол иннинэ “ИП” буола сылдьыбытым. “Сахаэскпоцентрга” бэһис этээскэ кыра атыылыыр миэстэлээҕим. Ол гынан баран, ити кэмҥэ бэйэм алҕаспыттан, сыыһа хардыыбыттан ИП-бын тохтоппутум. Урбаанньыт буолан атыы-эргиэн киинигэр миэстэ ылан атыылыырым саҕана, үһүс оҕобун ыарахан сылдьыбытым. Дьиҥэр, атыылыыр сир арыйбытым кэннэ дьон олус үчүгэйдик атыылаһар буолан барбыта. Ол кэмҥэ хамнаска тэҥҥэ үлэлэһэр дьону наймылаһыахтаах эбиппин. Мин инньэ гымматаҕым уонна хат дьахтар сүүрэ-көтө, үлэлии-хамсыы сылдьан доруобуйабар оҕустарар куттал үөскээбитигэр, “оҕолоннохпуна өссө уустугуруо” диэн, төһө да баҕарбатарбын, ИП-бын сабан кэбиспитим.
Ити кэннэ билигин иккиһин төхтөрүйэн бэс ыйыттан атыылыыр туочука арыйаары сылдьабын.
Бэйэ дьарыктааҕа – үчүгэй
– Ханна да нолуок төлөөбөккө, көннөрү үлэлииртэн “бэйэ дьарыктаах” буолара туох барыстааҕый?
– Мин сайдыахпын, кэҥиэхпин баҕарабын. Бэйэ дьарыктаах дьон төлүүр нолуога да кыра. Аны туран, бэйэ дьарыктаах киһи “Мин биисинэһим” киини кытта үлэлэһэр, кинилэр көрөр социальнай хантараактарыгар киирсэр кыахтанар. Бэйэм бэйэбэр сылдьыбытым буоллар, оннукка тиксэр, куонкурустаһар кыаҕым суох буолуо этэ. Оттон социальнай хантараак – үчүгэй көмө. Аны туран, “Мин биисинэстэрим” бэйэ дьарыктаах дьону ыҥыран сотору-сотору араас быыстапкалары-дьаарбаҥкалары тэрийэллэр. Кинилэри кытта үлэлэһэр дьон, бэл, Саха сирин бэрэстэбиитэлэ буолан, норуоттар икки ардыларынааҕы тэрээһиннэргэ кыттыахтарын сөп. Өссө “Мин биисинэстэрим” бэйэ дьарыктаах дьон сайдалларыгар, маастар-кылаас ыыталларыгар дьиэ-уот уларсыахтарын сөп. Уопсайынан, киһи кыаҕа, ыыра кэҥиир.
– Судаарыстыбаттан туох эмэ көмөнү ылбытыҥ дуо?
– Суох. Билигин социальнай хантараакка кыттаары биисинэс-былаан суруйа сылдьабын. Тоҕо диэтэххэ, бэйэбэр сыал-сорук туруорунан, улахан атыы-эргиэн киинигэр киирэн, урут кыайбатах дьыалабын кыайыахпын, бэйэм бэйэбэр “мин да сатыыр, кыайар эбиппин” диэн дакаастыахпын баҕарабын.
Килийиэннэри булуу
– Килийиэннэри хайдах булаҕын?
– Социальнай ситим, “этэрбэс араадьыйатын” нөҥүө уонна быыстапкаларга сылдьан. Килийиэн дьыл кэмиттэн көрөн элбиэн да, аҕыйыан да сөп. Мин айар киһи буоламмын, сорох кэмҥэ күүскэ үлэлээн баран, сылайан эбэтэр үлэҕэ баттатан, социальнай ситиммин “саҥардыбакка” хаалабын. Оннук кэмҥэ килийиэн ахсаана аҕыйыыр. Ол гынан баран, хата, букатын суох буола илик. Билигин сарсыарда оҕолорбун оскуоланан-уһуйаанынан тарҕаттым, дьиэм иһинээҕи үлэни үмүрүттүм да, эбиэт кэннэ хайаан да сакаастарбар ылсабын.
– 2019 с. хамсык, ол кэннэ араас сааҥсыйалар, хааччахтар киирбиттэрэ, сыана ыараабыта. Ити кэмнэргэ сакаас киирэрэ аҕыйаабыта дуо? Уопсайынан, олох ыараатаҕына дьон киэргэли ылара аҕыйыыр дуо?
– Хамсык буолар сылыгар тугу эрэ сэрэйбит курдук, Дьахтар күнүн бырааһынньыгар олус элбэх симэх атыыламмыта. Онон, син тулуктаспытым. Оттон хамсык кэмигэр сакаас суоҕун тэҥэ этэ. Хата, кэргэним балыыһаҕа үлэлиир буолан, үлэтэ тохтооботоҕо.
Хамсык кэннэ буолбут бастакы ыһыахха дьон күүскэ туруммута, олох эрдэттэн оҥостубута. Дьон бары ыһыахтыан, киэргэниэн баҕарбыт курдуга. Ити кэмҥэ оскуолаҕа бииргэ үөрэммит кыыспын уонна эдьиийбин көмөлөһөөччүнэн үлэҕэ ылбытым. Ол эрэ иһин сакааһы кыайбыппыт. Уонна, биллэн турар, наада буолуо эрэ кэрэх, миэхэ мэлдьи олоҕум аргыһа, эрим Александр көмөлөһөр, күүс-көмө буолар.
– Дьон симэххэ-киэргэлгэ “вкуһа” уларыйар дуо?
– Уларыйар. Холобур, 2016 с. эргин улахан, биллэр соҕус ыйааһыннаах кольелары, илиҥҥи омуктардыы уһун ытарҕалары оҥорорбут. Билигин дьон харахха быраҕыллыбат, “хаһыытыы” сылдьар чаҕылхай буолбатах, ол гынан баран, киһи уратытын, дьүһүнүн, быһыытын-таһаатын, таҥаһын-сабын чорботор-бэлиэтиир симэҕи ордорор. “Минимализмы” диэххэ сөп. Уопсайынан, муода уларыйа, урут кэлэн ааспыт хос эргийэн кэлэ турар.
Ыйдааҕы дохуот
– Хаартыскаҕа көрдөрбүт бастыҥалаах, бөҕөхтөөх, түөс, өттүк симэхтээх киэргэлгин төһө өр оҥороҕун?
– Кэлин үөрэнэн, сатыыр буолан баран, биир күнүнэн бүтэрэр буоллум.
– Кистэл буолбатах буоллаҕына, ыйдааҕы оборуотуҥ уонна дохуотуҥ төһөнүй?
– Ыйга, ортотунан, 100 тыһыынча кэриҥэ буолар. Ол гынан баран, Дьахтар күнүн, Саҥа дьыл, ыһыах курдук улахан бырааһынньыктар иннилэринэ хас эмэ бүк элбиэн сөп. Уопсайынан, барыта хайдах үлэлиирбиттэн тутулуктаах. Өссө элбэх үлэһиттээҕим буоллар, дохуот-барыс эмиэ элбэх буолуо этэ.
– Эн муоданы батыһаҕыҥ дуу, оҥороҕуҥ дуу?
– Дьиҥэр, оҥоруохпун баҕарабын. Кэлин мин оҥорорум курдук симэҕи элбэх киһи оҥорор буолла. Онон, саҥаны айыахпын олус баҕарабын, толкуйдуу сылдьабын. Сакаастан ордон бириэмэ тиийбэт курдук. Эбиитин, өрөбүллэргэ баҕалаах дьоҥҥо колье оҥорорго маастар-кылаастары тэрийэбит, үөрэтэбит. Ким эрэ ол кэннэ бэйэтэ оҥорон атыылыыр, ким эрэ дьиэ кэргэнигэр оҥорор буолар. Холобур, элбэх оҕолоох ийэлэр кэлэн үөрэнэн баран, кыргыттарыгар анаан оҥороллор. Тоҕо диэтэххэ, элбэх симэҕи биирдэ атыылаһар дьиэ кэргэн дохуотугар охсуулаах буолуон сөп. Улуустарга онлайн маастар-кылаастары, видео-уруоктары эмиэ ыытабын.
– Оттон киһи бэйэтигэр оҥосторо төһө барыстааҕый?
– Матырыйаал сыаната ыараан, улаханнык барыһырбаккын. Аны туран, сорох матырыйаалы элбэхтиинэн эрэ атыылыыллар. Ол түмүгэр быдан элбэх харчы ороскуоттаныан сөп.
– Күрэстэһээччилэрбин үөрэтэбин дии санаабаккын дуо?
– Суох, хаһан да инньэ дии сатаабатаҕым. Мин атын дьон ситиһиититтэн, кимиэхэ эрэ көмөлөспүппүттэн үөрэбин.
Саха сиригэр анаан
– Сахалыы оһуордаах тимири ханна, кимнээх оҥороллоруй?
– Кытайдар оҥороллор. Дьиктитэ диэн, итинник тесьма, оһуордаах тимир атын ханнык даҕаны эрэгийиэҥҥэ суох. Мин үлэлиирим тухары син араас тэрээһиҥҥэ, соҕурууҥҥу маҕаһыҥҥа сырыттым эрээри, биһигиттэн ураты ханна да атыыланарын көрө иликпин. Саха сирин олохтоохторугар эрэ анаан тигэллэр.
– Нобуоруҥ сыаната төһө буоларый?
– 5 тыһыынчаттан саҕалаан 7500 – 8000 солк. буолуон сөп. Маастар-маастар сыаната, баҕар, араастаһыан сөп. Ол гынан баран, мин матырыйаалым ороскуотун, үлэбин уонна кини уратытын учуоттаан, итинник сыаналыыбын.
– Кэлин киһи барыта симэхтээх-киэргэллээх буоллаҕына, үлэлэриҥ атыыланыахтара дуо?
– Атыыланыахтара. Тоҕо диэтэххэ, киһи син биир саҥаны, сонуну баҕарар. Аны, кэлиҥҥи кэмҥэ илии үлэтэ ордук сыаналанар, биһирэнэр буолла. Онон олоҕу кытта тэҥҥэ устан, сайдан иһиэххэ наада.
– Милена, кэпсээниҥ иһин махтал! Үлэҥ-хамнаһыҥ ситиһиилээх буоллун!
Альберт КАПРЫНОВ.
