“Кыым” хаһыат бүгүҥҥү нүөмэригэр кэрэ куоластаах, дьон-сэргэ сөбүлүүр ырыаһыта, Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгиттэн төрүттээх Сардаана Трофимова-Сардаана Көмүс ыалдьыттыыр. Сардаана көрөөччү кутун туппута уонтан тахса сыл буолла. Билигин кини Дьокуускайга араас бырайыакка, кэнсиэргэ кыттар, өрөспүүбүлүкэ устун гостуруоллуур.
– Сардаана, кэпсэтиибитин билсиһииттэн саҕалыахха.
– Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгиттэн төрүттээхпин. Атыннык Арыылаах Дьаархана диэччилэр. Төрөөбүт күнүм сарсыардатыгар, от ыйын 4 күнүгэр, тэлгэһэбит сардааналара тыллан, аҕам Сардаана диэн сүрэхтээбит. Аҕам Виталий Иванович Аммосов Сунтаартан төрүттээх, нэһилиэк сэбиэтинэн, оскуола дириэктэринэн уонна биэнсийэҕэ барыар диэри учууталынан үлэлээбитэ. Маны таһынан успуорт фаната, остуол тиэнниһигэр уонна дуобакка билигин да күрэхтэһэр. Арассыыйа таһымнаах күрэхтэргэ (дуобакка) судьуйа. Ийэм Венера Васильевна Мэҥэ Хаҥалас Ороссолуодатыттан төрүттээх. Математика, физика уонна информатика учууталынан былырыыҥҥа диэри үлэлээбитэ. Билигин биэнсийэҕэ олорор.
Бииргэ төрөөбүт төрдүө этибит. Эдьиийдээхпин, икки бырааттааҕым – билигин аччыгый быраатым баар. 10 сааспар диэри Дьаархаҥҥа олорбуппут. Кэлин Дьокуускайга чугаһаан, ийэм дойдутугар көһөн кэлбиппит. Ороссолуодаҕа оскуолабын бүтэрбитим. Саха филологиятын уонна култууратын факультетыгар үөрэммитим. 2008 сыллаахтан ыал буолуохпуттан, Дьокуускайга олоробун.
– Ыллыыр дьоҕуруҥ кимтэн бэриллибитий?
– “Ырыа – олоҕум аргыһа, ырыа – мин дууһам” диэн толору этэр кыахтаахпын. Икки эһэм оһуокайдыыр, туойар этилэр. Аҕам өттүнэн эһэм Иван Николаевич Аммосов өрөспүүбүлүкэҕэ оһуокай күрэҕэр кулунчук ылан турардаах. “Айылҕаттан айдарыылаах талааннар” диэн оһуокайдьыттар кинигэлэригэр киирбитэ. Ийэм өттүнэн эһэм Василий Семёнович Алексеев сыана бэтэрээнэ этэ. Ыһыахха алгыыра, нэһилиэк кэнсиэригэр өрүү ыллыыра.
– Хаһааҥҥыттан ыллыыгыный? Ким уһуйбутай?
– Аан бастаан холонуум диэн, 6 сааспар улахан дьон көҕүлээн, оһуокайга кыттан ваза бириистэммиппин өйдүүбүн. Дьонум “хата, киһибит алҕас кыттан, бириис сүүйэ сытар” диэн күлсүү бөҕө буолбуттара. Ол эрээри ырыа эйгэтигэр төрөппүттэрбиттэн ураты, кынат биэрбит киһим диэн Гавриил Гаврильевич Колесовы ааттыыбын. Дьаархаҥҥа олорор эрдэхпитинэ, 1993 сыл муус устарыгар дьиэбитигэр ыалдьыттаабыта. Кэлин билбитим, ол сырыытыгар Сунтаар улууһун кэрийэн фольклор салаатын арыйаары, талааннаах оҕолору хомуйа сылдьыбыт эбит. Онон кэлбит ыалдьыттарга “ким тугу сатыырын көрдөрөҕүт” диэн буолбута. Мин эдьиийбиниин туойан, хомус тардан көрдөрбүппүт. Оччолорго эдьиийим эрэ туойар этэ, ону үтүктэн мин эмиэ холонон көрбүтүм. Онно Гавриил Гаврильевич миигин олус хайҕаабытын өйдүүбүн. “Алгыс” диэн кинигэ бэлэхтээбитэ уонна “улааттаххына, тойук түһүлгэтигэр көрсүөхпүт, бу кыыскыт айылҕалаах эбит” диэбитэ. Оччону истибит киһи онтон ыла ырыанан күүскэ үлүһүйэр буолбутум. Дьоҥҥо “миигин ырыаһыт диэтилэр” диэн киэн тутта кэпсэнэрим.
Ити кэннэ норуот ырыаларыттан попурри үөрэтэн, Мииринэй ыһыаҕар ыллаан, хобордоох бириистээх кэлбитим. Кыралаан ыллаан барбытым.
1994 сыллаахха Мэҥэҕэ көһөн кэлээт, “ыллыыбын” диэн ырыа куруһуогар суруйтарбытым. Александра Иннокентьевна Татаринова диэн Виталий Очиров эдьиийэ үөрэппитэ. Бастакы ырыам “Алдан” диэн этэ. Тастыҥ эдьиийим килэбэчигэс көстүүмүн ийэм миэхэ анаан кыччаттарбытын өйдүүбүн. 10 сааспыттан 2 сыл тухары ити ырыаны ыллаабытым. Оскуолам, нэһилиэк тэрээһиннэригэр мэлдьи кыттарым.
Кэлин “Саҥа ааттар”, “Хотугу сулус” күрэхтэргэ кыттыбытым. Бастаан утаа наар сыыйыллар этим. Кэлин репертуарбын уларытан лауреат, дипломант буолар буолбутум. Оскуолабын бүтэрэн баран, Ньургустаан Егорович Попов диэн нэһилиэкпит биир тутаах мусукааныгар дьарыктаммытым. Кинини кытта В. Ноев, А. Варламова, Т. Апросимова курэхтэригэр ситиһиилээхтик кыттыбытым. “Суун сибэкки сиигинэн”, “Сардааналыын көрсүһүү” уо.д.а. ырыалары толорбутум. Бу ырыалары ыллаан, Аркадий Алексеев, Степан Васильев уо.д.а. ырыа эйгэтин “улахан” дьонун болҕомтотун тардан, кыралаан бэйэлэрин бырайыактарыгар ыҥырар буолбуттара.
Дьокуускайга көһөн кэлээт, Рустам Хон уонна Понсаш айар бөлөхтөрүгэр сылдьыбытым. Ол сылдьан 2009 сыллаахха “Маҥнайгы таптал” диэн бэйэм айбыт бастакы ырыабын араадьыйаҕа биэрбитим. Дьиҥэр, оҕо эрдэхпиттэн ырыаны сэмээр айар этим да, киһи “иилэр” ырыата суох курдук этэ. Биирдэ литература күрэҕэр кыттаары, кириитикэлэнэн, онтон ыла кыбыстар буолбутум. Ол да буоллар суһаллык ырыа наада диэн, бэйэм ырыабын киэҥ эйгэҕэ оҥорторон таһаарбытым.
Рустамнаах кэннэ Аркадий Алексеев, Семен Ченянов устуудьуйаларыгар ыллаабытым, дьарыктаммытым. Онтон ыллаан тохтообутум. Хам-түм Степан Васильев бырайыагар кыттар этим.
Үөрэҕэ суох ырыаһыт буоламмын, өрүү эбии дьарыктанарым. Ол курдук, Наталья Стручковаҕа, Вероника Михееваҕа, Валентина Романова-Чыскыырайга, Федот Соловьевка уо.д.а дьарыктаммытым.
2021 сыллаахха Федот Соловьев “Тоҕо дьолу амсаттыҥ?” диэн ырыатынан “Үрдэл” финалыгар киирбитим.
Билигин Нюргуша айар бөлөҕөр ыллаабытым иккис сылым буолла.
– “Көмүс” диэн айар аатыҥ туһунан сырдатыаҥ дуо?
– Миэхэ ырыа идэ курдук буолбакка, хобби курдук этэ. Онон куоракка көһөн киирээт, көмүс эйгэтигэр үлэлээбитим. Оннук 18 сыл үлэлээн, былырыын күһүн уурайбытым. Айар ааппын ыларбар ити сүрүн оруоллаах. Элбэх киһи миигин көмүскэ үлэлиирбинэн билэллэрэ. Ону таһынан ити тыл суолтата да үчүгэйигэр эмиэ сытар... 2020 сылтан Федот Соловьев устуудьуйатыгар сылдьыбытым. Ол саҕана толкуйдаабыппыт. Онон аан маҥнай 2022 сыл муус устарыгар “Сардаана Көмүс” диэн Федот айар киэһэтигэр биллэриллэн, ыллыы тахсыбытым.
– Төһө элбэх ырыалааххыный?
– Бу тухары син 20-тэн тахса ырыаны оҥорторон араадьыйаҕа биэрбитим. Федот Соловьев, Инна Донская, Валерий Данилов, Дима Потапов, Роман Иванов уо.д.а. ааптардар ырыаларын таһаарбытым. Бүтэһик ырыам “Саха инникилээх” диэн Абдумалики Холик тылларыгар, бэйэм матыыппар былырыын олунньуга тахсыбыта. Билигин да ырыа таһаарар баҕа баһаам.
– Иллэҥ кэмҥэр тугу дьарыктанаҕын?
– Бэйэбин аҥаардас “ырыаһыппын эрэ” диэн хаһан да санаабатаҕым. Ордук тэрээһиҥҥэ дьарыктанарбын сөбүлүүбүн. Билигин контент устуутунан үлүһүйэбин. Ол эрээри “үөрэҕэ суох ырыаһыт” дииллэрин олус элбэхтэ истэн, оҕо сааһым баҕатын толороммун, М.Н. Жирков аатынан муусука колледжын фольклор салаатын былырыын бүтэрбитим. Үлэлии-үлэлии үөрэнэр сылаалаах да буоллар, уһуйааччыларым Элла Кулагиновна Соколова, Варвара Александровна Степанова-Арчыына, Надежда Николаева Варламова-Надикан уонна Артур Ньургустанович Семёнов-Тоҥ Саха көмөлөрүнэн бүтэрбитим. Ити үөһэ ааттаабыт учууталларбар барыларыгар махталым муҥура суох.
– Сөбүлүүр ырыаһыттарыҥ? Ханнык ырыалары ордук табыллан толороҕунуй?
– Бэйэм урукку мэлэдьиистэр ырыаларын олус сэҥээрэбин. Ордук Валерий Ноев, Аркадий Алексеев, Виталий Андросов уонна норуот ырыаларын толорорбун астынабын. Оттон сөбүлүүр ырыаһытым элбэх. Араас жанр аайы анаан биир киһини буолбакка, табыллыбыт ырыалары астынабын.
– Гостуруолтан көрдөөх түгэннэ кэпсээ эрэ.
– Кэлиҥҥи икки сыл Нюргуша хамаандатыныын Сахабыт сирин кэрийдибит.
Саамай өйбөр хаалбыт сырыы – Сэбээн Күөлгэ айан. 2024 сыллаахха Кэбээйи улууһун бүтүннүү кэрийбиппит. Ол Сэбээн Күөлгэ таба сүлүөтүгэр тиийэ сылдьыбыппыт. Айылҕата кэрэтэ, билигин да өйбөр хайалара хатанан хаалбыттар. Айана уустуга: “вахтовка” массыынанан 8 чааһы быһа айаннаабыппыт. Муус үрдүнэн, хайалар быыстарынан. Аны көлүөһэбит алдьанан, 4 чааһы быһа атын массыына кэлэрин күүтэн, бэрт мүччүргэннээх сырыы буолбута. Аччыктааммыт, таба этин кутааҕа үтэн сиэбиппит. Ууга да түспүппүт. Ол да буоллар, Сэбээн Күөл дьоно-сэргэтэ көрсүөлэрэ, эчи, бэйэлэрин тылларынан кэпсэтэллэрэ үчүгэйэ, олохпор биир саамай үчүгэй айан курдук сүрэхпэр хатанан хаалбыт!
Биир оннук үчүгэй айан Антон Иванов салайыылаах, Анаабырга бара сылдьыбыттаахпыт. Бөртөлүөтүнэн, “Ирбиһинэн”... эмиэ биир астык сырыы этэ.
– Ааҕааччыларга дьиэ кэргэҥҥин сырдат эрэ.
– Бэйэм тус олоҕум туһунан сырдаттахха, кыыстаах уол оҕолоохпун. Ыал буолан, 18 сыл бииргэ олорон баран, билигин тус-туспа олорбуппут бэһис сылыгар барда. Соҕотохпун. Айар үлэбинэн кынаттанан олоробун. Биидьийэ устуутунан дьарыктаныахпын баҕарабын. Баҕам олус элбэх, хамсанан иһэр киһи элбэҕи да ситиһиэх эбитим буолуо (күлэр). Кэлин Нюргуша кэнсиэрин тэрийсибитим. Контеныттан саҕалаан көстүүмнэригэр тиийэ. Гостуруоллаан кэллибит. Нюргуша биллэр-көстөр блогер, бэйэтэ ураты эниэргийэлээх буолан, 22 кэнсиэр тухары сааланы толору көрөөччүлээх. Олус үчүгэй кэнсиэрдэр буолан аастылар. Онно кыра да өҥөм баарыттан үөрэбин. Түгэни туһанан, Нюргушаҕа эрэнэн үлэлэһэригэр махталбын тириэрдэбин.
– Кэпсэтииҥ иһин махтал! Аартыгыҥ арыллан истин, айар үлэҥ таһаарыылаах буоллун.
Татьяна ЖАНЧИКОВА.
