"Тэбэнэт" балаһабытыгар Дьокуускай куорат олохтооҕо, ювелир идэлээх, скульптор быһыытынан биллэн эрэр Алена Давыдова ыалдьыттыыр. Алена – билиҥҥи кэм ыччатын биир чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ. Кини ахсынньыга Красноярскайга “Мать-природа” диэн ааттаах скульптураны оҥорон, дьон биһирэбилин ылла.
– Үтүө күнүнэн! Бастаан бэйэҕин билиһиннэр.
– Үтүө күнүнэн! Мин аатым Алена, айар аатым Далена диэн. Ыраах сытар, киэҥ нэлэмэн Өлүөнэ өрүспүт аатыттан тахсар (далекая река Лена диэнтэн). Өлүөнэ өрүс курдук айар үлэм күүстээх сүүрүк утары устан, ситиһиилэргэ дьулуһабын. Дьокуускайга күн сирин көрбүтүм, оҕо сааһым онно ааспыта. Төрөппүттэрим Ньурбаттан уонна Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээхтэр. Кинилэр кыра эрдэхпиттэн айаҥҥа тапталы иҥэрбиттэрэ, билиибин-көрүүбүн кэҥэтэргэ өрүү дьулуһаллара. Атын дойдулар кэрэ архитектураларын уонна скульптураларын көрөн, наһаа сөҕөрүм. Бииргэ төрөөбүт иккиэбит, балтылаахпын. Кини миигиттэн 11 сыл кыра. Балтым эмиэ айар үлэҕэ баҕалаах.
– Туох идэлээххиний? Ханна үөрэммиккиний?
– 2014 сыллаахха Дьокуускай куорат 33-с нүөмэрдээх оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрбитим. Салгыы биир сыл кэннэ, Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа ювелир идэтигэр үөрэнэ киирбитим. Үөрэхпин бүтэрэн баран, Красноярскайдааҕы ускуустуба институтугар туттарсыбытым, онно алта сыл скульптураҕа үөрэммитим. Айар үлэм саҕаланыытыгар сэдэх идэни баһылыахпын баҕарбытым. Онтубун ситистим.
– Билигин ханна үлэлиигин?
– Билигин Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа оҕолору үөрэтэбин. Эдэр талааннары арыйарга көмөлөһөбүн, ардыгар маастар-кылаастары ыытабын.
– Ханнык ньымаларынан ордук үлэлиигин?
– Мин универсальнай худуоһунньукпун, скульптураны уонна керамиканы кытта үлэлиибин. Маны тэҥэ араас истииллээх уонна матырыйааллаах оҥоһуктары оҥорорбун сөбүлүүбүн.
– Айар үлэҕэ тапталыҥ хаһааҥҥыттан саҕаламмытай?
– Бу санаатахпына, оҕо эрдэхпиттэн эбит. Куукуланан оонньуурбун сөбүлүүрүм. Оҕо сылдьан онон оонньуур буоллахпына, билигин олору оҥорон таһаарабын. Дьиҥэр, скульптор үлэтэ диэн улахан куукулалары оҥорон таһаарыы буоллаҕа.
– “Мать-природа” диэн бырайыагын туһунан сырдатыаҥ дуо?
– Скульптура сүрүн идиэйэтэ дьупулуомунай үлэ быһыытынан үөскээбитэ. Ону олоххо киллэрэргэ “Искра” диэн куонкуруска ылбыт граммын туһаммытым.
Бу оҥоһук чопчулааһыны уонна үрдүк сатабылы эрэйэр: бастаан макыат оҥоһуллар, ону фрагменнарга араарбыппыт. Ол кэнниттэн анал тиэхиньикэнэн гиипсэтэ оҥоһуллар. Сылтан тахса ыарахан үлэ ыытылынна.
Үлэбэр тас эрэ көстүүтүн эрэ буолбакка, айылҕа ис кыаҕын тиэрдэргэ дьулуһабын. Бырайыагым уоскуйууну, өйү-санааны, кыһамньыны эрэйиэхтээх. Бу – олох уонна дьулуур төрдө, тулалыыр эйгэбитин харыстыырга угуйуохтаах. Дьон айылҕаттан, тыаттан ыраах сылдьар да түгэнигэр, айылҕаны кытта быстыспат ситимин өйдүөхтээх.
– Бырайыаккын оҥороргор туох моһоллору көрүстүҥ?
– Биллэн турар, ханнык баҕарар улахан бырайыакка син биир ыарахаттары көрсөҕүн. Үлэһиттэр уларыйыыларыттан, эрэлэ суох бэдэрээччиттэртэн саҕалаан, скульптураны туруорууга, наадалаах матырыйааллары булууга тиийэ. Бу уустук систиэмэ курдук: биир эмэ ситим алдьаннаҕына эбэтэр кэмигэр туолбатаҕына, барыта уларыйан хаалар. Онон маннык үлэ 100 бырыһыан чуолкайы ирдиир.
– Оҥоһугун үөрүүлээх аһыллыыта ахсынньы ыйга буолла дуо?
– Оҥоһугум сэтинньи ыйга бүтүннүү бүппүтэ, Красноярскайга “Октябрьский” диэн пааркаҕа миэстэтин булбута. Ол эрэн аһыллыыта ахсынньы ыйга буолбута. Анаан-минээн дьиэ кэргэммин кытта онно барбыппыт. Бу ураты түгэн этэ. Ыалдьыттарга учууталларым, Красноярскай кыраай күбүрүнээтэригэр тас сибээс управлениетын салайааччыта – Оксана Алексеевна Царева; ХИФУ дассыана, СӨ Наукаҕа уонна үөрэххэ министиэристибэтин бэрэстэбиитэлэ – Александр Николаевич Ботвич; “Аартык” устудьуоннар түмсүүлэрин бэрэссэдээтэлэ, скульптураны оҥорорго күүс-көмө буолбут доҕорум – Тускул Иванов, чугас дьүөгэм, СГИИ преподавателэ – Элен Азаровна Рагимова, ускуустуба институтун устудьуоннара, аймахтарым уонна доҕотторум бааллара. Паарка ыалдьыттара эмиэ бырааһынньыкпытыгар кыттыспыттара. Түгэнинэн туһанан, үөрүүбүн үллэстэ кэлбит дьоҥҥо улахан махталбын тиэрдэбин.
– Оҥорбут үлэлэргиттэн төһө астынаҕын?
– Сылтан сыл киһи идэтийэн иһэр, этэргэ дылы, маастарыстыба үрдүүр. Бу бүтэһик үлэбин астынабын. Кээмэйинэн да саамай улахан оҥоһуум буолар. элбэх матырыйаалтан таҥыллан оҥоһуллан, ыра санаабын толорбут курдук сананыыны үөскэттэ. Бу үлэм үрдүккэ кынаттаата диэхпин сөп.
– Уран тарбах, толкуй көмөтүнэн саҥаттан саҥа оҥоһуктар айыллар буоллахтара...
– Барыта толкуйтан тахсар, ону илииҥ чочуйан таһаарар буоллаҕа. Уопсайынан ыллахха, айар киһи ырааҕы көрөр. Бииртэн биир айымньы төрөөн, дьон биһирэбилин ылара баар.
Үлэбин бастаан саҕалыырбар араас хабааннаах идиэйэлэр, толкуйдар киирэллэр. Киһи мээнэ, сынньана да олордоҕуна, араас санаа көтөн түһэр. Ол идиэйэлэрбин бастаан эскиискэ түһэрэбин, онтон матырыйаалга кутан тилиннэрэбин.
– Оҕолору үөрэтэр хайдах эбитий?
– Оҕолору интэриэһиргэтиэхтээххин, кинилэри кытта алтыһыахтааххын, аһаҕастык кэпсэтиэхтээххин. Мин бэлиэтээһимминэн, кинилэр дьарыктан ордук эйгэни сыаналыыллар. Хас биирдии оҕо туспа сыһыаны ирдиир. Уйулҕаһыт буолуоххун наада. Мин санаабар, кэми кытта тэҥҥэ хардыылаан, оҕону сайыннарыахха наада. Ускуустубанан элбэх социальнай боппуруоһу көрдөрүөххэ сөп.
– Ситиһии кистэлэҥэ тугуй?
– Дьиссипилиинэ элбэҕи быһаарар. Оҕо дьарыгы көтүппэккэ сырыттаҕына, эбиллэн, күн-түүн сайдан иһэр. Ону өйдөөтөҕүнэ, бэйэтигэр эрэл үөскүүр.
Мин санаабар, оҕо элбэх хайысхаҕа холонон көрүөхтээх, оччоҕуна эрэ олоххо бэйэтин суолун-ииһин булунар. Аны туран, туга эрэ сатамматаҕына, тута самныа, дьарыгын быраҕыа суохтаах. Арай доруобуйата кыайбат, санаата сыппат буоллаҕына эрэ аккаастаныан сөп.
– Эдэр скульптордарга, худуоһунньуктарга тугу сүбэлиэҥ этэй?
– Дьулуурдаах, сүрэхтээх уонна тулуурдаах буолуҥ. Көмпүүтэри, төлөпүөнү эрэнэн олорбокко, бэйэҕит өйгүтүн-санааҕытын сытыылыы, эрчийэ сылдьыҥ диэн баҕа санаабын тиэрдэбин. Олоххо көхтөөх буолуҥ. Аныгы олох тэтимин куоттарымаҥ. Билигин үүнэр-сайдар кыах элбэх. Ону төһө кыалларынан туһаныҥ.
– Инники былааныҥ?
– Скульптураларым быыстапкатын тэрийэр баҕа санаалаахпын. Айар дьоҕурдаах киһи хайаан да тугу эрэ булан дьарыктанар. Ускуустуба олус киэҥ уонна элбэх өрүттээх буолан, хайаан да саҥа идиэйэ киирэн иһэр. Холобур, кэлин витражнай роспиһы интэриэһиргиир буоллум.
– Ааҕааччыларга баҕа санааҥ?
– Сахалар култуураны, ускуустубаны өрө тутар омукпут. Уратыбытын атын омуктар кытта сэргии көрөллөр. Ускуустубаны таптааҥ, харыстабыллаахтык сыһыаннаһыҥ диэн баҕа санаабын тиэрдэбин!
Айылаҕабытын харыстыаҕыҥ! Айылҕа уонна киһи ситимнээҕин умнумуоҕуҥ. Айылаҕаҕа сылдьан бөҕү-саҕы хаалларымаҥ. Ыраастык тутуҥ, харыстааҥ.
– Алена, истиҥ кэпсэтиигэр махтанабын. Өрүү айа-тута сырыт, уҕараабат иэйии олоҕуҥ аргыһа буоллун диэн баҕа санаам бастыҥын аныыбын!
Татьяна ЖАНЧИКОВА.
