Киинэ эйгэтигэр тыа сирин олоҕун, от үлэтин, сылгы-сүөһү иитиитин –төрүт дьарыкпытын көрдөрөр киинэлэр төрүт даҕаны суохтар эбит. Хата, Иннокентий Луковцев уонна Валентин Макаров оттуур диэн тугун эттэринэн-хааннарынан билбит, ол үтүө өйдөбүлү күн бүгүҥҥэ диэри сүрэхтэригэр-быардарыгар илдьэ сылдьар дьон буолан, от күүлэйин саха киинэтигэр киллэрэн үйэтиттилэр. “Күүлэй” киинэ – олунньу 5 күнүттэн өрөспүүбүлүкэ бары киинэ тыйаатырдарыгар, кулууптарыгар көстүөҕэ. Дьиэ кэргэҥҥэ аналлаах, көрөргө олус сэргэх, көрдөөх-нардаах киинэҕэ дьоммут бука бары оҕолорун сиэппитинэн тиийэн көрүөхтэрэ диэн эрэнэбит.
Иннокентий ЛУКОВЦЕВ, СӨ үтүөлээх артыыһа, “Күүлэй” киинэ продюсера:
- Күүлэй туһунан киинэ устар идиэйэ киирбитэ балай да буолла. “Дьулуур” диэн киинэни уста сылдьан, Валентин Макаровтыын кэпсэппиппит. Кинини кытта бэлиэр үһүс киинэбит буолар эбит. Бастаан 2017 сыллаахха “Кэрэл” киинэни бииргэ устубуппут.
Ол кэннэ мас тардыһыытын туһунан “Дьулуур” киинэни, дьиҥэ, 2018–2019 сылларга устубуппут да, хамсык мэһэйдээн 2022 сыллаахха тахсыбыта. Оттон “Күүлэйи” 2024 сыллаахха устубуппут. Сынаарыйын бигэргэтэн баран, оруолларга оонньуохтаах дьону талан, аттаран, тыыран барбыппыт. Ол кэмҥэ харчы көрдөөһүнэ саҕаламмыта. Хата, Култуура министиэристибэтин граныгар кыттаммыт, 3,5 мөлүйүөн өйөбүл ылбыппыт. Ол сайын устуутун саҕалаабыппыт. Хамаанданан бука бары хомуллан Мэҥэ Хаҥалас улууһун Моорук Суолатыгар тахсыбыппыт. Хата, халлааммыт туран биэрбитэ. Мэҥэ Хаҥалас дьаһалтата, Майа нэһилиэгэ, Моорук баһылыга уонна нэһилиэнньэ олохтоохторо сүрдээҕин көмөлөспүттэрэ, өйөөбүттэрэ. Кинилэргэ улахан махталбытын тиэрдэбит.
Биирдэ маассабай сыананы устарбытыгар тымныы күн буолбута. Ол сайын тоҕо эрэ аһара тымныйа сылдьыбыта. Түүнүн сонноох эҥин сылдьан устар этибит. Уопсайа сүүрбэттэн тахса күн олус таһаарыылаахтык үлэлээбиппит. Ол кэннэ сылы быһа тыаһа-ууһа, устуута таҥыллан, силигэ ситэн, бу күннэргэ олунньу 5 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ бары киинэ тыйаатырдарыгар көстүөхтээх. Нэһилиэктэргэ баар “Экстрасинема” диэн тэрилтэни кытта дуогабар түһэрсэммит, нэһилиэктэргэ барыларыгар тахсыаҕа.
Киинэ жанра – дьиэнэн көрөр кэмиэдьийэ. Ол аата, алта саастаах оҕолортон саҕалаан кырдьаҕаһыгар тиийэ көрүөхтэрин сөп. Бастатан туран, сахалар былыр-былыргыттан илдьэ кэлбит үтүө үгэспитин – илиинэн охсууну – көрдөрөбүт. Билигин биллэрин курдук, олох сайдыытын хаамыытынан тыа дьоно бары кэриэтэ тыраахтарынан оттууллар. Илиинэн охсуу умнулла быһыытыйбыта кистэл буолбатах. Оҕолор илиинэн охсууну төрүт да билбэттэр диэххэ сөп. Инньэ гынан биир үксүн урукку үтүө үгэспитин дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕатаары, эдэр көлүөнэҕэ билиһиннэрээри “Күүлэй “диэн от охсуутун туһунан киинэни уһуллубут.
Саха киинэтин сөбүлээн көрөр дьоммутун, бука барыгытын, киинэбитин бэйэҕит олорор нэһилиэккит кулууптарыгар тиийэн көрөргүтүгэр ыҥырабыт. Тоһуттар тымныылаах кыһын ортото быстах күөх сайыммытыгар төннөн, от үлэтин үгэнигэр күөлэһийэ түһүөххүт, артыыстар оонньуулларыттан астыныаххыт, сэргэхсийиэххит диэн мэктиэлиибит.
Киинэҕэ уһулла үөрэммит артыыстары кытта биллэр-көстөр идэтийбит спортсменнар эмиэ уһулуннулар. Олохтоох нэһилиэк оҕолоро, ыччат дьон эмиэ кастинг ааһан уратытык оонньоотулар. Бэйэм эмиэ Ньургун Тиитэбис диэн нэһилиэк баһылыгын оруолугар оонньообутум. Окко икки хамаанда күрэхтэһиитэ көстөр. Киинэни устарбытыгар күүс-көмө, тирэх буолбут дьоммутугар барыларыгар махталбытын биллэрэбит.
Харахпар сүрүн оруол тута көстүбүтэ
Бэлиэр төрдүс киинэтин устубут Валентин Макаров бу сырыыга эмиэ бэйэтэ оҕо эрдэҕиттэн илдьэ сылдьыбыт истиҥ өйдөбүлүн идиэйэлээн сценарист, режиссёр быһыытынан сылдьыбыт. Бастаан “Кэрэл” дырааманы, “Дьулуур” успуорт туһунан киинэни, былырыын “Мин аатым Таптал” диэн таптал иэйиитин көрдөрөр күлүүлээх киинэни устубута. Бу сырыыга тыа сирин олоҕун, от үлэтин туһунан дьиэнэн көрөр эмиэ көр-күлүү жанрын киинэтин уһулла.
Валентин МАКАРОВ, артыыс, бу киинэ кыттыгас продюсера, сценариһа, туруорааччыта:
- Бу киинэни 2024 сыл Суола Моорук нэһилиэгэр сайын устубуппут. Мин ийэм, Галина Титовна Окорокова, өттүнэн дойдум буолар. Оҕо сылдьан, Суолаҕа тахсан көҥүл көччүйэн, оонньоон-көрүлээн сайылыыр этим. Урукку оҕолор үксүбүт кэриэтэ окко үлэлээн улааттахпыт дии. Ол кэмнэри олус сылаастык, истиҥник ахтабын-саныыбын.
От үлэтэ – сахалар былыр былыргыттан илдьэ кэлбит төрүт үгэспит. Оччолорго оттооботох уол, кыыс диэн суох буолуо. От үлэтин саха дьоно чугастык ылыналлар диэн санааттан устуллубута.
Былыр баай дьон улахан алаастары, ходуһалары түргэнник оттоон бүтэрэ охсор инниттэн сураҕырар охсооччулары ыҥыран үлэ бырааһынньыгын – күрэҕи тэрийэллэрэ. Оччолортон от охсуу күрэс курдук тэнийэн, сорох нэһилиэккэ күн бүгүҥҥэ диэри “күүлэй” тэрийэллэр. Мин кыра эрдэхпинэ Суолатааҕы убайдарым күүлэйгэ кыттан, мэлдьи инники күөҥҥэ сылдьаллара. Арыт өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ даҕаны буолар этилэр. Инньэ гынан бу күүлэй үчүгэйин туһунан сүрэхпэр сылаас өйдөбүл хаалбыт. Ол иһин эбитэ дуу, хайдах эрэ урут-уруккуттан от үлэтин туһунан устуохпун санаталыыр этим. Көннөрү от үлэтин эрэ буолбакка, туох эрэ сыаллаах-соруктаах буоларыгар күүлэй күрэҕин киллэрэн биэрбитим. Дьон, уопсайынан, күрэхтэһиини көрөллөрүн сөбүлүүллэр. Билигин тиэхиньикэ дэлэйбит кэмигэр илиинэн оттуурбут сүтэ быһыытыйда. Онон оччотооҕу илиинэн охсууну, от үлэтин үйэтитээри, кэлэр көлүөнэҕэ билиһиннэрээри бу киинэни уһуллубут.
Сүрүн оруолу “Суорат” айар холбоһук резиденэ Дмитрий Баишев толорбута. Дмитрийи былырыын “Мин аатым Таптал” диэн күлүүлээх киинэҕэ оонньоппутум. Онно кини визажист оруолун оонньообута, дьон сүрдээҕин сэҥээрбитэ. Мин “бу киинэҕэ сүрүн оруолга ылсыаҥ дуо?” диэн ыйыппыппар, тута сөбүлэспитэ. Бэл, сүрүн дьоруой оруолун киниэхэ анаан суруйбутум диэтэхпинэ, сыыстарбат буолуохтаахпын. Киниэхэ сөп түбэһиннэрэн суруйа сатаабытым. Кинини сэргэ, бу киинэҕэ биллэр-көстөр артыыстар уһуллубуттара: үтүөлээх артыыс Иннокентий Луковцев, көр-күлүү жанрыгар киэҥник биллибит Степан Порядин. Норуокка Чээкэнэн биллэр Анатолий Кириллин сүрдээх сэргэх оруолу оонньообута, ыччакка биллэр Илья Красновскай тыа уолун оруолун толорбута. Бу киинэ дьиэнэн кэлэн көрөргө аналлаах, кыра оҕотуттан саҕалаан кырдьаҕастарга тиийэ көрөр киинэлэрэ. Онон сүрдээх элбэх оҕо уһуллубута. Ону сэргэ биллэр-көстөр спортсменнарбыт уһуллубуттара: Татьяна Баишева – мас тардыһыыга аан дойду үс төгүллээх чөмпүйүөнэ, мас тардыһыыга аан дойду чөмпүйүөнэ Наталья Черноградская, ааттаах-суоллаах мадьыны Сергей Фролкин, Игнат Чомчоев, паурилифтинг күрэҕэр Арассыыйа таһымыгар үрдүк көрдөрүүлээх спортсмен. Бу спортсменнары кытта “Дьулуур” киинэҕэ сүрдээх үчүгэйдик үлэлээбиппит. Инньэ гынан кинилэрдиин өссө үлэлиэхпин баҕарбыт буолан эбитэ дуу, бу киинэҕэ устарга санаммытым. Хата, тута сөбүлэҥнэрин биэрэн, бу киинэҕэ киирэн хааллылар.
Киинэ туһунан кылгастык сырдата түһэр буоллахха: куорат уола куоратыгар бэйэтин суолун булуммакка, табаарыһын кытары дэриэбинэҕэ тиийэн хаалар. Онно табаарыһа дэҥнэнэн хаалбытын иһин, кини оннугар от күүлэйин хамаандатыгар киирэн хаалар. Аны онно киирэригэр алҕас сымыйалаан кэбиһэр. Тыа дьонун хараҕар түһүмээри “сатаан охсубаппын” диирин оннугар, кыбыстан “охсобун” диэн киирэн биэрэн, ол албынын түмүгэр эрэй бөҕөнөн күрэххэ кыттар.
Киинэ ааптардара бэйэлэрэ да эппиттэринэн, киинэҕэ араас дьон артыыс буолан уһуллубуттар. “Суорат” диэн көрдөөх-нардаах уолаттар айар холбоһуктарын биир бэрэстэбиитэллэриттэн саҕалаан успуорт эйгэтин дьоно, хаһан даҕаны киинэҕэ уһуллан көрбөтөх олохтоох дьон-сэргэ, оҕолор холоммуттар.
Дмитрий БАИШЕВ, сүрүн оруолга оонньообут артыыс:
- “Күүлэй” киинэҕэ Ньургун диэн ааттаах сүрүн оруолу толорбутум. Валентин Макаров киинэлэрин уруккуттан кэтээн көрөбүн, үлэлиир ньыматын билэбин. Ол иһин эбитэ дуу, ыйыппытыгар тута сөбүлэспитим. Бу киинэ тутула, ис хоһооно, хайдах эрэ ыраас, чэпчэки буолан, киһини тардар. Санаабытын ууран туран үлэлээбиппит.
Бу киинэҕэ мин артыыс быһыытынан толору арыллан үлэлээтим. Урукку киинэлэргэ бэйэм хайдах баҕарарбынан уларытан-тэлэритэн биэрэр эбит буоллахпына, бу киинэҕэ барыта сынаарый быһыытынан саҥаран, туттан-хаптан оонньоотум. Билиҥҥи уустук кэмҥэ маннык ыраас, чэпчэки киинэ наада дии саныыбын. Дьиэнэн көрөргө олус үчүгэй, сэргэх, чэпчэки, көрдөөх-нардаах киинэ тахсан эрэр, онон оҕолоргутун илдьэ баран көрүҥ, сылдьыҥ диэн сүбэлиэм этэ. Таарыччы кыыдааннаах кыһын тоҥо-хата сылдьар кэммитигэр көй салгыннаах, чээлэй күөх сайыммытын ахтан ыларга бэртээхэй түгэн буолуо этэ.
Былырыын Валентин Макаров устубут “Мин аатым Таптал” диэн бэрт сэргэх киинэни көрөн, олус даҕаны сөбүлээбитим. Ол курдук, бу “Күүлэй” тыа сирин олоҕун туһунан түү курдук чэпчэки, оҕо курдук ып-ыраас дууһалаах киинэ көстөөрү турар. Киһи саамай кэтэһэрэ, үөрэрэ, эппиккэ дылы, тымныы кыһыммыт ортото сайыммытын ахта-саныы таарыйа киинэҕэ көстөр чээлэй күөх айылҕаны, оттуур ходуһаны, тыа сирин олоҕун-дьаһаҕын астына көрүөхпүт. Бу киинэ сүрүн сыала-соруга – илиинэн оттуур ньымаларын үйэтитии, күүлэй диэн тугун кэлэр көлүөнэҕэ көрдөрүү. Киинэҕэ отчуттар күүлэйгэ сүрүн дьоруой түбэспит көрдөөх түгэннэрин астына-дуоһуйа көрүөхпүт. Саха киинэтин сөбүлээн көрөөччүлэри, сүгүрүйээччилэри олунньу 5 күнүттэн өрөспүүбүлүкэбит туох баар киинэ тыйаатырдарыгар, нэһилиэктэр кулууптарыгар буолаары турар “Күүлэй” киинэни көрөргө ыҥырабыт.
Балаһаны Туйаара СИККИЭР бэлэмнээтэ.
