Былырыыҥҥыттан Иннокентий Черёмкин диэн ааттаах уһун курбуу уҥуохтаах, кылыһахтаах чуор куоластаах эдэр киһи саха истээччитин хараҕын далыгар киирдэ. Эрчимнээхтик хамсанан, ыллаан-туойан, этэн-тыынан бардаҕына, киһи иһиттэр истэ олоруон курдук.
“Олох олуктара” – бэйэлээх бэйэтин ырыата. Муусукатын кытта тыла-өһө дьүөрэлэһэн, бэркэ табыллыбыт. Ырыа тахсаатын кытта, саха истээччитэ тута чугастык ылыммыта. Эдэр ырыаһыт, икки сыл устата “Үрдэлгэ” субуруччу киирэн, бириэмийэ тутан, сүргэтэ көтөҕүллэн сылдьар.
– Иннокентий, эн аатыҥ былырыыҥҥыттан киэҥник иһилиннэ. Бу иннинэ ыллыыр этиҥ дуо?
– “Кыым” хаһыат ааҕааччыларыгар эҕэрдэ буоллун! “Кыым” – элбэх көлүөнэ аахпыт хаһыата. “Интервью биэриэҥ дуо?” диэн этиилээх тахсыбыккар үөрдүм, долгуйдум.
Мин адьас оҕо эрдэхпиттэн ыллыыбын. Уһуйааҥҥа улахан бөлөххө сылдьар кэммиттэн ийэм дьарыктаан барбыта. Бастакы уһуйааччыбынан күн күбэй ийэбин этэбин. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларбар кэнсиэр буоллун, нэһилиэк, улуус тэрээһинэ буоллун -- кыттан иһэрим. Дьиэбит иһигэр магнитофон, караоке баара. Эдьиийбин кытта тэҥҥэ дьарыктанарбыт. Саас ахсын Үрүҥ Хайаҕа “Хотугу сулус” күрэххэ кытта киирэрбитин күүтэрбит.
– Саҥаҕыттан иһиттэххэ, хоту дойду уола быһыылааххын.
– Сөпкө эттиҥ, хоту улуустан – Абыйтан – төрүттээхпин. Бииргэ төрөөбүт төрдүөбүт: дьылҕа анаабытын курдук, икки кыыс, икки уол. Мин – иккис оҕобун. Ийэм Елена Егоровна -- Абый орто оскуолатыгар ыстаарсай иитээччи-мэтэдьиис. Аҕам Егор Васильевич -- диисэл ыстаансыйатыгар массыньыыс.
– Дойдугар төһө бараҕыный? Ахтарыҥ буолуо?
– Дойдубун ахтан бөҕө буоллаҕа! Төһө кыалларынан сыл аайы ахтылҕаммын таһааран, күүс-сэниэ эбинэн, дьоммун кытта ирэ-хоро кэпсэтэн кэлэбин.
– Омугуҥ саха дуо?
– Өйбүнэн-санаабынан, эппинэн-хааммынан уу сахабын (күлэр). Дьонум кыра эрдэхпиттэн “биһиги сахаларбыт” диэн иитэн улаатыннарбыттара. Сахалыы сиэри-туому тутуһан, сахалыы саҥаран улааттаҕым. Инньэ гынан толору саханан ааҕынабын. Ол гынан баран хоту дойду тыына син биир ханан эрэ биллэр буолуохтаах. Кэпсэтэн бардахпына, саҥабын истэн баран тута “эн хотуттан сылдьаҕын дуо?” дэһэ түһэллэр. Онон хоту буоларым аһара биллэр (күлэр).
– “Сахалыы олуктар” -- бэйэҥ айбыт ырыаҥ. Хотуттан сылдьар устудьуон киһи, хайдах киэҥ эйгэҕэ таһаарбыккыный? Кими кытта билсэн-көрсөн, ханна уһултаран...
– Бастакы айбыт ырыам – “Сахалыы олуктар”. 2020 с. сыстыганнаах дьаҥ турбут кэмигэр бары дьиэҕэ хаайтаран олорбуппут. Ити кэмҥэ айыллыбыта. Оччолорго социальнай ситимҥэ атын ырыаһыттар ырыаларын ыллаан кавер устан таһаарарым. Онно угуом иннинэ дьүөгэбэр: “Ырыа суруйдум. Истэн көр эрэ, хайдах быыһыылааҕый?” – диэбитим. “Олох үчүгэй ырыа буолбут. Таһаар-таһаар!” – диэн көҕүлээбитэ. Инньэ гынан иһиттим эрэ, истибэтим эрэ диэт, интэриниэккэ уган кэбиспитим. Тута хайҕабыл сурук бөҕөнү туппутум, реакция (эрэд.: сөбүлээбиттэрин биллэрэн араас ойууну ыыталлар) тоҕо кутуллан кэлбитэ. Ити кэннэ ырыам сылы быһа таах сыппыта. Дьон: “Ырыаҕын хаһан таһаараҕыный?” – диэн ыйыт да ыйыт буолаллара миигин көҕүппүтэ. “Аранжировканы ким оҥоруон сөбүй, муусуканы ханна оҥорторобунуй?” диэн, интэриниэккэ устудьууйалары көрдөтөлөөн барбытым. Андрей Фёдоров “Тэтим” устуудьуйатын ыйыталаһаммын, кинини бэйэтин кытта кэпсэтэн, икки күн иһигэр түргэн баҕайытык оҥорон таһаарбыппыт. Тута интэриниэккэ уган кэбиспиттээҕим дии. Араадьыйаларга биэртэлээбитим. “Сахалыы олуктар” диэн бастакы ырыам киэҥ эйгэҕэ ити курдук биллибитэ диэххэ сөп.
– Ырыаҥ муусукатын (аранжировкатын) оҥортороргор ыараханы көрсүбэтэҕиҥ дуо? Ботуччу сыана буолуо ээ?
– Ити ырыабын гитаранан оонньоон таһаарбытым. Гитарабын наар илдьэ сылдьарым. Биир күн эмиэ тыаһата олордохпуна, муусука киирбитэ. “Һок, туохэрэ кэллэ быһыылаах!” диэммин, иилэ хабан ылбытым. Ол матыыбын таһааран баран, тыллары сыымаайдаан, туруортаан биэрбитим. Ол саҕана... ол саҕана диэн буолуо дуо, билигин даҕаны баай тыллаахпын диэн санаммаппын. Элбэҕи ааҕыахпын, билиэхпин-көрүөхпүн, тылбын байытыахпын наада. Итиннэ күүстээх үлэ наада. Эдьиийим Мария Алексеева-Арылы Дуйдаахха көрдөрөн, сүбэ-ама ылбытым. Дьэ, ол кэннэ устуудьуйаҕа уһултара тиийдэҕим дии. Бэйэм санаабар, ити ырыам бэркэ табылынна.
Устудьуоннуу сылдьан, ырыа таһаартарарбар, биллэн турар, уустук соҕус этэ. Ол гынан баран дьонум, аймахтарым көмөлөһөннөр, онно эбии бэйэм кыралаан үлэлээн, харчыланан уһултарарым.
– Билигин эдэрдэр үксүгэр “көрдүм, таптаатым” диэн судургу тыллардаах ырыалаахтар. Эйиэннэрэ норуот дьылҕатыгар сыһыаннаахтар, киһини толкуйдаталлар, долгуталлар. Ырыаҥ тыла соһуччу көтөн түһэр дуу, эбэтэр хас эмэ күннээх-ыйдаах сыралаах үлэ түмүгэ дуу?
– Сахалыы ырыа улахан өттө таптал туһунан. Таптал ырыата быдан чэпчэкитик киирэр. Мин бэйэм айылҕа, төрөөбүт дойду, таптал туһунан ырыалары истэрбин да, толорорбун да сөбүлүүбүн. Ырыа ис-испиттэн тахсар. Соһуччу баҕайы, холобур, хааман истэхпинэ, муусука бэйэтэ кутуллан киирэр. Матыып киирдэ да тыллары сыымайдаабытынан барабын. Сорохтор “бастаан хоһоон айыллыахтаах, ол кэннэ матыып суруллуохтаах”, дииллэр. Миэхэ төттөрү ээ (күлэр). Бастаан муусукатын айабын, ол кэннэ биирдэ тылын суруйабын.
Дьон, туохтан эрэ хомойдохторуна, санаалара оонньоотоҕуна, уһуну-киэҥи ырыҥалаан толкуйдаатахтарына, ырыаны айаллар үһү. Мин олох үчүгэй настарыанньалаах буолуохпун наада (күлэр). Сүргэм көтөҕүллэн сылдьар кэмэ буолуохтаах. Хайаан да күнүм үрдүбэр тыган туруохтаах. Кэлин бэлиэтии көрдүм ээ: сөмөлүөккэ киирдэхпинэ, матыыптар киирэллэр эбит. “Тоҕо чопчу сөмөлүөккэ?” диэн ыйытар буоллаххына, көтөр аал тыаһа миигин хайдах эрэ атын эйгэҕэ, турукка киллэрэргэ дылы.
Иккис ырыам – “Хотугу дойдум”. Ити курдук утуу-субуу айыталаан барбытым. Артыыстарга 3 ырыаны биэрбитим. Сахаайаҕа, Анастасия Готовцеваҕа уонна Кирилл Матвеевка. Кирилл Матвеев сольнай кэнсиэрин кэннэ гостуруолларга туруммуппут. “Кеша, үөрэххинэн сотору быраактыкалана бараҕын. Ыһыахтар күүтэллэр. Биһиэхэ сахалыы тыыннаах ырыата суруйаар дуу”, – диэбитэ. “Чэ, хайдах кэлэринэн” диэбитим. “Росснефть” тэрилтэҕэ ый устата быраактыкаламмытым. Ыстаансыйаҕа 10-ча мүнүүтэ сынньанар этибит. Ол сылдьан, ыстаансыйа тыаһыгар бигэнэн олорон, турукка киирэммин икки ырыаны суруйбутум. Урут уһатан-кэҥэтэн суруйар эбит буоллахпына, биир ый иһигэр икки ырыаны айа охсубуппуттан бэйэм да соһуйбутум (күлэр).
– Ырыаларыҥ тылларыгар, муусукатыгар сүбэ-ама буолар киһилээххин дуу?
– Тылыгар-өһүгэр эдьиийим Арылы Дуйдаахха сүбэлэтээччибин. Муусукатыгар бэйэм үлэлэһэ сатыыбын. Артыыстары кытта онно-манна көрүстэхпитинэ: “Ырыа суруйдум. Истэн көр эрэ”, – диэн санаа атастаһабыт.
– Көстүүмнэриҥ оһуобайдар!
– Бастакы көстүүммүн Лилиана Богатых диэн иистэнньэҥҥэ тиктэрбитим. Ол кэннэ -- Агафья Смирниковаҕа. Быйыл “Үрдэлгэ” кэппит сахалыы моһуоннаах уһун көстүүмүм дизайнын Амгалена Барашкова оҥорбута, Мария Трофимова тикпитэ.
Устудьуоннуу сылдьан, көстүүм тиктэрэр ыарахана. Ылыыр баҕам баһыйан, онтон-мантан харчы булан тиктэрэрим. Билигин кэнсиэрдэргэ кыттабын, сыбаайбаларга, үбүлүөйдэргэ, кэрпэрэтииптэргэ сылдьыһабын, ыллыыбын, тыаһы-ууһу холбуубун. Онон көстүүм тиктэрэргэ үпкэ-харчыга улахан уустугу көрсүбэппин.
– Уруккуттан ыллыыр артыыстар хайдах сыһыаннаһалларый? Саҥа киһини атарахсыта көрбөттөр дуо?
– Миигин кырыы харахтарынан көрөр дьон билиҥҥитэ суохтар. Артыыстары барыларын кытта үчүгэйдик кэпсэтэбин, үгүстэрин билэбин. Олор ортолоругар кыра эрдэхпиттэн истэр, убаастыыр ырыаһыттарым бааллар. Сахабыт сирэ кыра, бары бэйэ-бэйэбитин уруккуттан билэр курдукпут.
– Аҕыйах хонуктааҕыта араадьыйаҕа кэпсии олороруҥ. Бүгүн хаһыакка интервью биэрэҕин. Соһуччу дьон хараҕын далыгар киирэр хайдах эбитий?
– Туох диэххэ сөбө эбитэ буолла-аа... (күлэр). Бэйэбин биллэр киһи курдук санаммаппын. Нууччалыы эттэххэ, ону “чувствуйдуу” иликпин. Устудьуон эрдэхпинэ хайдах этим да, оннук курдукпун.
– Бэйэҥ да саҥаран-иҥэрэн, этэн-тыынан бэрт сэргэх киһи быһыылааххын.
– Бэйэбин туораттан көрөн сыаналаатахпына, “судургу киһибин” дии сананабын. Кэпсэтинньэҥмин, төһө баҕарар кэпсэтэ олоруохпун сөп. Дьону кытта уопсай тылы түргэнник булабын. Соччото суох хаачыстыбабар, арааһа, быһаарынан испэппин, уһуннук-киэҥник толкуйдуубун диэххэ сөбө буолуо. Инньэ гынан дьыалабын бүтэрэ-оһоро охсубакка, уһатан-тэнитэн кэбиһиэхпин сөп. Билиҥҥи кэм түргэн буолары ирдиир.
– Өссө туох дьарыктааххыный? Бултуугун, уһанаҕын дуу?
– Арааһа, билигин кэмим оннук быһыылаах: быыс булларбын эрэ, гитарабын ылан, саҥа ырыалары суруйа сатыыбын. Дьарыктанар саалаҕа эппин-сииммин эрчийэбин. Абыйга кус кэмигэр түбэстэхпинэ, саабын сүгэн бултуу барабын. Үчүгэй бөҕө! Уһаныахпын баҕарабын эрээри, тэрилим суох. Ас астааһына, дьэ, миэнэ. Аһы астыырбын баҕас сөбүлүүбүн.
– Туох идэлээххиний? Билигин тугу дьарыгыраҕыный?
– Бастаан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет иһинэн орто үөрэххэ, инфраструктурнай технология колледжыгар, үөрэммитим. Тутааччы үөрэҕэр. Онтубун үрдэтинэн хайа инженерэ идэтин баһылаабытым. Билигин ырыаҕа дьарыктанабын. Ыллыы-ыллыы сылдьабын (күлэр).
Орто үөрэххэ киирээт, ХИФУ-га саха норуодунай артыыстара Екатерина, Алексей Егоровтар “Сэргэлээх сулустара” ансаамбылларыгар дьарыктаммытым. Олус киэн туттабын, учууталларбын сыаналыыбын, таптыыбын. Кинилэртэн элбэххэ үөрэммитим, куоласпын чочуйбутум. Улахан сыанаҕа онно тахса үөрэммитим.
– Ыалгын дуу? Ыал буолар, дьиэ-уот тэринэр туһунан санаа баар дуу?
– Ыал буолбатахпын. Билигин дьиэ-уот тэринэр улахан былааным суох. Өйүм-санаам -- ырыа, айар үлэ. Онон эрэ олоробун. Биллэн турар, кэнэҕэс былаан баар буолуо. Киһи барыта дьиэ-уот тэринэн, оҕо-уруу төрөтөн, нус бааччы олоруон баҕарар. Кэмэ кэлэн иһиэ. Билигин 27 саастаахпын.
– Иннокентий, айар үлэҕэ былааныҥ киэҥ-куоҥ эбит. Сахалыы аат ылынар санаа киирбэт дуо?
– Бастаан ыллыырбар “сахалыы ааты ылынарым дуу” диэн санаталыы сылдьыбытым. Ол кэмҥэ дьикти түүлү түһээбитим. Утары киһи турарга дылы этэ. Саастаах соҕус. “Эн аат ылыныахтааххын” диэн баран, омуктуу дуу, хайдах дуу дьикти баҕайы ааты эппитэ. Өйдөөн истибэтэҕим. Ол онон ааһан хаалбыта. Иннокентий диэн уһун уонна итинник ааттаах элбэх киһи баар буолан, дьон үксэ “Черёмкин” диэнинэн өйдөөн хаалар эбит. Билиҥҥитэ былааным суох эрээри, кэнэҕэс, ким билбитэ баарай, баҕар, соһуччу баҕайы сахалыы ааттанан туруом.
Кэпсэттэ Диана КЛЕПАНДИНА.
