Диэн ааттаах тылбаас кинигэтин сүрэхтии Бороҕоҥҥо баран кэллибит. Иннокентий СЫРОВАТСКАЙ-ДҮӨНДҮН саха тылын, уран суругун учуутала идэлээх, олоҕун 38 сылын улууһун хаһыатын эппиэттээх үлэтигэр анаабыт, быйыл 85 сааһын туолар саха биир көһөҥө көмүскэ тэҥнээх киһитэ.
Тылбыт эмчитэ ДАПСЫ уонна төрөөбүт тыл төлөннөөх туруулаһааччыта Тамара ПЕТРОВА курдук быыччык дьон “Мүрү саһарҕата” хаһыаты чинчийэн баран, саха тылын таба туттууга бу хаһыакка тэҥнээҕи булбакка, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар холобур гыммыттара биллэр. Оттон хаһыат тыла – эппиэттиир сэкиритээр үлэтэ. Ийэ тыл туһугар бу үрдүк ирдэбиллээх дьонтон итинник хайҕалы түбэһиэх дьон да, хаһыат да ылбаттар.
Ол да иһин буолуо, Иннокентий СЫРОВАТСКАЙТАН тус бэйэм эрэйиим эмиэ улахан этэ. Кини Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһугар 2001 сылтан баар, улахан убайдарбыт уруйдарын тутан Сойууска киирбит киһи. Суруйааччы, бэйиэт, кыраайы үөрэтээччи, суруналыыс быһыытынан киэҥ кэрэхсэбили ылбыт үлэлэрдээх.
Кэнники нууччалыыттан сахалыы тылбааска элбэх киһи ылыста. Бу бэйэбит тылбытын имитэрбитигэр-хомутарбытыгар, кини кистэлэҥ күүстэрин уһугуннарарбытыгар, кыаҕын-таһымын көрдөрөрбүтүгэр үтүө өрүттээх үлэ. Ол гынан баран, уу ньамаан тылбаас олус элбээтэҕинэ, тылбыт омук тылын толору тылбаастыыр кыаҕа суох эбит диэн тутах өйдөбүлү ааҕааччыга соҥнуур куттал баар. Аныгы саха маннык тылбаас кэриэтин нууччалыы ааҕарын ордоруо, устунан төрөөбүт тылын намтата саныырга тиийиэ. Онон, тылбааска улахан болҕомто ууруллар кэмэ кэллэ.
Тылбаас омук тылын туругурдарын таһынан, кини ис кутун байытар, билиитин-көрүүтүн кэҥэтэр, атын омуктар олохторун-сиэрдэрин өйдүүргэ, ылынарга, толерантнай буоларга иитэр-үөрэтэр эмиэ өрүттээх. ДҮӨНДҮН тылбаас умсулҕаныгар үлэтиттэн уурайан баран кэнники кэмҥэ дьоһуннаахтык ылсыбыт. Кинигэни көрө түһээт, бастаан мин тылбаасчыты бэйэтин сөҕө, сүгүрүйэ, умсугуйа ылынным.
СӨҔӨ: ДҮӨНДҮН аан дойду литэрэтиирэтин бастыҥ холобурдарын тыынын өйүгэр-сүрэҕэр иҥэриммит уолбат ойбон курдук билиилээх-көрүүлээх, барҕа баай ис куттаах киһи эбит. Классическай да, авангард да киэбинэн суруллубут хоһооннорго саха тылын күүһүн-кыаҕын тургутар санаата күүстээҕэ сөхтөрөр.
СҮГҮРҮЙЭ: ДҮӨНДҮН саха тылбаасчыттара урут санааларын уура илик айымньыларыгар, ааптардарыгар тиийбит. Холобур, мин Валерий БРЮСОВ омонимынан суруллубут хоһоонун бэрт кэбэҕэстик ким эрэ сахатытыа диэбэтэҕим. Ол курдук, сахабыт тылынан биһиги өссө ДАНТЕЛЫЫН, ПЕТРАРКАЛЫЫН, ГЕТЕЛЫЫН о.д.а. кэпсэтэр кыахтаахпытын ДҮӨНДҮН итэҕэтиилээхтик көрдөрбүт.
Тылбаастар ааҕааччы билсэригэр табыгастаах гына сөптөөхтүк аттарыллыбыттар. Холобур, туспа түһүмэххэ Саха сирин туһунан суруйбут бэйиэттэр наардаммыттар. Манна ЖАН-КЛОД ВАГНЕР диэн Кэптэнигэ саха-бельгийскэй оскуолаҕа учууталлаабыт киһи хоһоонноро кытта бааллар. Биһиги кэммитигэр, хаарынан бүрүллүбүт тыа быыһыгар турар дэриэбинэҕэ олохтоохтортон туох да уратыта суох быһыыга-майгыга үлэлии сылдьар омук учууталын кутун-сүрүн өҥөйөн, киһи хайдах эрэ долгуйа сыһар. Аны Манчаарыбытын суруйбут икки нуучча киһитин поэмалара, бу поэмалар тустарынан тылбаасчыт тус санаата болҕомтону хайаан да тардаллар.
УМСУГУЙА: ПУШКИН ньээнньэтин “голубка дряхлая моя” диэн таптаан, аһынан, ымманыйан да диэххэ сөп, эппит тылларын сахалыы син элбэхтэр этитэн көрдүлэр. Оттон ДҮӨНДҮН ону “куура хаппыт эрэйдээҕим” диэбитэ олус сатаммыт! Пушкин күндү киһитэ кырдьан куура хаппытын таһынан, ииппит уолун күүтэн куура хаппыт эмиэ буолуон сөп курдук дии. Онон сахалыы этии өссө дириҥ ис хоһооннонон тахсар. Итинник, киһи “һык” гына, “кырдьык да!” диир курдук, саха тылбааһын саҥа таһымҥа таһаарар булумньулар буолуох түгэннэр кинигэ устатын тухары бааллар. Сорохторун кытта мөккүһүөххэ да сөп – ол оннук буолуохтаах, айар үлэ эриэ-дэхси буолбат. Табыллыбыт тылбаастар дьон тапталын ылан үйэтийэн, табыллыбатах өттө бэйэтэ симэлийэн, туораан иһиэхтэрэ буоллаҕа.
СҮРЭХТЭЭҺИН ТЭРЭЭҺИНЭ астык. Сергей ВАСИЛЬЕВ-БОРОГОНСКАЙ аатынан улуус киин бибилэтиэкэтин үлэһиттэрэ ааптары олус ытыктыыр, таптыыр киһилэрэ буолара көстөр. Ол курдук ырытыылаах, ырыалаах-хоһоонноох, ахтыылардаах истиҥ көрсүһүү бэрт сэргэхтик барда.
Биир үтүөкэн түгэни бэлиэтээтим: улуустааҕы “Уһуктуу” литературнай түмсүү дьоно айымньыларын саха тылын учууталларыгар анаан-минээн ырыттарар эбиттэр. Кинилэр дьоллоругар оннук ырытар кыахтаах киһилээхтэр: гимназия учуутала, тыл-өс билимин хандьыдаата Наталья Бурцева. Кини ДҮӨНДҮН тылбаастарын бэркэ кичэйэн ырытта, чуолаан тылбаастарым туһунан идэлээхтэр этиилэрин истэ илик киһи, бэл, мин ымсыыра санаатым.
Тэттик ахтыылартан ДҮӨНДҮН хас да көлүөнэ суруналыыстары иитэн-такайан таһаарбытын, биллэр бэйиэттэр хоһооннорун киниэхэ көннөртөрөр идэлээхтэрин биллим. Бибилэтиэкэ кэрэ далбардара хомуурунньукка киирбит айымньылары нууччалыы-сахалыы иэйиилээхтик аахпыттарыгар көрөөччүлэр олох да атын үйэлэргэ көһөргө дылы гынныбыт.
Куораттан кинигэ киирии тылын суруйбут тыл-өс билимин хандьыдаата Лена РУМЯНЦЕВА кэргэнэ, Нац. Архыып бэлиэ үлэһитэ Петр РУМЯНЦЕВТЫЫН, сурунааллар эрэдээктэрдэрэ АРЧЫЛАН уонна Данил МАКЕЕВ, улуус урукку баһылыга Иннокентий БОЧКАРЕВ буолан сырыттыбыт. Иннокентий Васильевич улууһун уруккутун-хойуккутун сырдатан уһун суолу билбэтибит, онон сүрдээх сэргэх айан буолла.
САЙА.
