Суруйар дьоҕур киһи аайы бэриллибэт

 

.

Гавриил Иннокентьевич Адамов-Сайдам олунньу 13 күнүгэр 1946 сыллаахха Иннокентий Николаевич уонна Матрена Макаровна Адамовтар дьиэ кэргэннэригэр иккис оҕонон күн сирин көрбүтэ. Төрөөбүт балаҕана Чурапчы улууһун Чакыр нэһилиэгин Эбэ учаастагар, Улахан Эбэ күөлүн үрдүгэр, баар. Бу алаас саха уус-уран литэрэтиирэтигэр арамаан жанрын аан бастакынан төрүттээбит классик суруйааччы Семен Степанович Яковлев-Эрилик Эристиин төрөөбүт алааһын кытта сэргэстэһэ турар.

 

Киһи бу орто туруу бараан дойдуга айыллан кэлэн, олох олороругар, төрөөбүт-үөскээбит дойдута инники олоҕун түстүүр эбит. Хабырыыс оҕо сааһыгар бу Улахан Эбэ эрэһэ долгуннарын күүрдэн күн уотугар дьиримнии оонньуурун төһөлөөх элбэхтик долгуйа көрбүтэ буолуой? Баҕар онтон да саҕаламмыта буолуо, айар-суруйар дьаллыкка уһуйуллан тахсыыта. Хабырыыс 1953 сыллаахха Чакыр начаалынай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Онтон 5-8 кылаастарга Хайахсыт аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. Салгыы Дириҥ орто оскуолатыгар үөрэнэн, 1965 сыллаахха бүтэрбитэ. Кини оҕо эрдэҕиттэн сытыы-хотуу, оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан куруук инники күөҥҥэ сылдьар, оҕолору түмэр, салайар оҕо этэ. Үөрэҕэр мэлдьи үчүгэй, оскуолаҕа кинитэ суох туох да тэрээһин буолбат этэ. 1965-1968 сылларга Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр ытык иэһин төлөөн сулууспалаабыта. Аармыйаттан кэлээт да, СГУ устуоруйаҕа факультетыгар үөрэнэ киирбитэ. Устудьуоннуур сылларыгар суруйар дьарыгын бырахпакка сайыннарбыта. Бу кэмҥэ Раиса Семеновналыын олохторун холбоон ыал буолбуттара.

 

 

 

Киһи бу орто дойдуга кэлэн барарыгар олоҕун сыаната олорбут сылынан буолбакка, кини үлэтинэн, дьонугар-сэргэтигэр сыһыанынан кээмэйдэнэр буоллаҕа. Гавриил Иннокентоьевич үөрэҕин бүтэрэн баран, 1972 сыллаахха Кэбээйи оройуонугар, Кэбээйи нэһилиэгин орто оскуолатыгар устуоруйа учууталынан үлэлии кэлбитэ. Онтон ыла кини олох улахан аартыгар үктэнэн эппиэтинэстээх салайааччы буола үүммүтэ. 1978 сыллаахха диэри “Кэбээйи” сопхуоска хомсомуол тэрилтэтин сэкирэтээринэн, онтон парткабинет сэбиэдиссэйинэн үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. 1978 сыллаахха төрөөбүт дойдутун ахтылҕана тардан тапталлаах Чурапчыларыгар көһөн кэлбиттэрэ. Уонна “Эрилик Эристиин” сопхуоска рабочком бэрэссэдээтэлинэн үлэтин саҕалаабыта. Оройуоннааҕы партийнай кэмитиэккэ устурууктарынан, тэрийэр отдел сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ Хабаровскайдааҕы партийнай оскуоланы кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ. Бу сылтан райсовет солбуйар бэрэссэдээтэлин үлэтигэр анаммыта. “Якутстрой” бырамыысыланнай тэрилтэ подразделениетын “Якутсельстрой” Чурапчытааҕы ПМК-атын тэрийэн, бу тэрилтэ начаалынньыгынан анаммыта. 1999 сыллаахха Одьулууннааҕы оскуола-лиссиэйгэ дириэктэринэн үлэлээбитэ.

 

Киһи мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр элбэх киһини кытта алтыһар. Олоҕун устатын тухары араас дьылҕалаах дьону кытта үлэлиир. Олоххо, үлэҕэ баай уопуттаах, туохтан да толлубакка иннин диэки дьүккүйэр, саҥа көрүүлэрдээх, дьону түмэр дьоҕурдаах, дьаһаллаах, бэйэтин үлэтин толору баһылаабыт киһини таба көрөн, 2004 сыллаахха дьокутаат И.К. Макаров “Туймаада-ньиэп” ААУо генеральнай дириэктэрин сүбэһитинэн ылбыта, “Чурапчы” түмсүү координаторынан үлэлии сылдьыбыта. Билиҥҥи олох олус тэтимнээх, бары эйгэҕэ сайдыы балысханнык бара турар. Гавриил Иннокентьевич ханнык да үлэттэн туора турбат. Үөрэх уонна тыа хаһаайыстыбатын иһинэн “Молодой хозяин семьи” диэн өрөспүүбүлүкэ 9 нэһилиэгин эдэр баһылыктарын түмэн үлэлэһэр, элбэх бырайыак ааптара. “Манчаары оонньуулара”, “Боотуруускай улууһа тэриллибитэ 375 сылыгар” аналлаах пресс-кииҥҥэ үлэлэспитэ. Үөрэх сайдыытын институтун старшай преподавателинэн таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.

 

 

Гавриил Иннокентьевич суруйар идэнэн оскуолаҕа үөрэнэр сыллартан дьарыктаммыта. 7-с кылааска үөрэнэ сылдьан суруйбут бастакы кэпсээнэ “Бэлэм буол” хаһыакка бэчээттэммитэ. “Үтүө баҕа санаам миэнэ” диэн сүбэ хоһооннорун кинигэтэ 2009 сыллаахха Дьокуускайга “Илгэ” бэчээт дьиэтигэр бэчээттэнэн тахсыбыта. Кинигэҕэ эдэр дьону сиэрдээх быһыыга-майгыга үөрэтэр, сүбэлиир анаарыылардаах хоһооннор киирбиттэрэ. “Олох, таптал, арыгы” диэн иккис кинигэтэ “Илгэ” издательствоҕа 2010 сыллаахха бэчээттэнэ тахсыбыта. Ааптар бу айымньытын эмиэ эдэр көлүөнэҕэ анаабыта. Эдэр дьон тапталларын олохторун тухары харыстаан, бүөбэйдээн сылдьалларыгар сүбэлээн, олох очурдара хас да киһини оботтоох оборчоҕо хам ылаары хаайарын, онтон хайдах быыһаныахха, ханна барыахха диэн уустук боппуруостарга көмө-тирэх тыллардаах хоһооннору суруйбута.

 

 

 

Маны таһынан, Гавриил Иннокентьевич прозаҕа хас да кинигэлээх суруйааччы быһыытынан биллэр. Ол курдук “Быыбардыыр буоллахпыт дии” диэн сэһэнэ “Чолбон” сурунаал 2011 сыллаах бэһис нүөмэригэр бэчээттэммитэ. Сэһэн аата уларыйан “Быыбар? Быыбар!” диэн ааттанан 2012 сыллаахха тахсыбыта.

 

2013 сыл өрөспүүбүлүкэбитигэр тыа сирин сылынан биллэриллибитэ. Тыа сирин билиҥҥи кыһалҕатыгар анаммыт “Хаһан итэҕэйэллэр бу?!” диэн кинигэ 2013 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Бу кинигэҕэ тыа сирин киһитин хас биирдиитин долгутар араас элбэх кыһалҕа көтөҕүллэр. Ол курдук субсидия, тыа хаһаайыстыбатыгар аналлаах сокуоннар үлэлэрин туһунан, айылҕа харыстабылын, чөл олох, бэйэ оҥорон таһаарар ас-үөл, тастан киирбит ас мөлтөх хаачыстыбатын, араас элбэх докумуону эккирэтиһии уо.д.а. тыа сирин олоҕор көстөр боппуруостар туһунан киһиэхэ тиийимтиэ тылынан, ону тэҥэ уустаан-ураннаан суруйбута. 2009 с “Үтүө баҕа санаам миэнэ” хоһооннорун кинигэтэ уонна “Оҕо төрөппүт дьоло...” диэн сүбэ хоһоонноро кинигэ буолан 2014 сыллаахха бэчээттэммитэ. Бу кинигэҕэ ааптар дьон икки ардыгар сиэрдээх быһыы-майгы баар буоллаҕына эрэ эйэ дэмнээх, айымньылаах уонна итэҕэйсиилээх олох баар буолар диир. Бу сүбэ-алгыс хоһооннорун үүнэн иһэр көлүөнэҕэ аныыр. “Дьыбардаах дьылҕа” диэн чөл олох, олоххо аналы таба талыы кыһалҕатын көтөҕөр кинигэтэ 2015 сыллаахха тахсыбыта. Кини суруйбут ыстатыйалара өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар үгүстүк бэчээттэнэллэр.

 

 

 

“Дэриэбинэ дьылҕата-норуот дьылҕата” диэн кэлим бырайыак ааптара. Бу бырайыак сүрүн хайысхата-тыа сирин чөлүгэр түһэрэн, эдэр дьон дьиэ кэргэн тэринэн, оҕо-уруу төрөтөн, өбүгэлэрин төрүт үгэстэрин сүтэрбэккэ тыа сиригэр олохсуйан хаалалларыгар хайдах үлэ миэстэтинэн хааччыйыахха сөбүн туһунан этиллэр. Маны таһынан Гавриил Иннокентьевич аҕыс бырайыак ааптара буолар. Хас биирдии бырайыак туспа көрүүлээх, уратылаах, биирдиилээн дьиэ кэргэҥҥэ, тус оҕотугар туһаайыылаах.

 

“Этэҥҥэ олох түһэ”, “Үйэ – олох ууһа” диэн аныгы ыччакка туһаайыллар сүбэ хоһооннорунан суруллубут кинигэлэрдээх.

 

 

 

Билигин Гавриил Иннокентьевич айар үлэ улахан аартыгар дьоһуннаахтык хардыылаан киирэн хоннохтоохтук үлэлии-хамсыы сылдьар. Айымньыларыгар олох кырдьыгын, сүппэт-оспот, ааспат ыарахаттары сырдатар сыаллаах, бүгүҥҥү олоҕу кытта ситимнээн суруйарга дьулуһар. Ол иһин да элбэх ааҕааччылаах, туруу үлэһит суруйааччы аатын ылла. 2023 сыллаахха “Атаҕастабыллаах кырдьык” диэн уус-уран историческай арамаанын “Көмүөл” кинигэ издательствотыгар 1000 ахсаанынан бэчээттэппитэ. Бу арамааҥҥа ааптар 1942 сыллаахха хоту көһөрүү уонна 1967 сыллаахха Туой Хайаны ууга тимирдии саха норуотун олоҕор алдьархайдаах иэдээнин туһунан суруйар. Уус-уран историческай арамааҥҥа бу алдьархайга тиксибит: көһүүттэн дьиэ кэргэнтэн соҕотох ордон хаалбыт Анисия уонна Туой Хайа ыччата Сэмэн Мэҥкээрэп олохторун холобурдарыгар оччотооҕу сайдыы хардыытын толугунан буолбут Туой Хайа төрүт дьонун олохторун аймалҕана кэпсэнэр. Маннык атаҕастабыллаах түгэннэргэ боростуой норуот, салайааччы тойон дьон икки ардыларыгар сыһыаннар сиэрдээх уонна хаҕыс холобурдара чопчу ойууланар. Ийэ киһи Анисья Мэҥкээрэбэ дьиэ кэргэнигэр, тулалыыр дьонугар-сэргэтигэр атаҕастабыл батталын ыар тыынын сымнатар баҕаттан сүрэх, дууһа айманыытын илэ-чахчы биллэрэ сатаабакка, күннүгэр суруйан, кинини кытта кэпсэтэн, ытаан-соҥоон оһоруна, аһара сатыыр. Ол күннүгү дьиэ кэргэн Ийэ барахсан олохтон барбытын кэннэ билсэллэр.

 

 

 

2025 сыллаахха “Дьылҕа оҥоһуута” диэн арамаана “Айар” кинигэ кыһатыгар 2500 ахсаанынан бэчээттэнэн тахсыбыта. Бу ромаҥҥа 50-60-с сыллардааҕы тыа ыччатын олоҕо ойууланар. Огдообо ийэ бэйэтин олоҕун оҥосто сатаан, эбэлээх эһэтигэр иитиллибит уол судургута суох дьылҕата көстөр. Олус үлэһит, талааннаах, ыччат лиидэрэ уол ыарахан ыарыыга ылларан олоҕо тосту уларыйар. Таптыыр, олоххо талаһар бырааптаах дуо, аны? Кинини киһи диир кыыс ама, баар дуо? Эбэтэр ол аһынар эрэ санаа дуу? ... Эдэр оҕо муунтуйуута, ырааҕы-чугаһы ырыҥалаан көрүүтэ, олоххо сыһыанын уларыйыыта, туһалаах буоларга, дьолго тиксэргэ дьүккүөрэ – бу барыта ааҕааччыны уйадытар, дириҥ толкуйга киллэрэр уонна угуйар. Арамааҥҥа Чурапчы улууһун биир кыракый нэһилиэгэр олорон ааспыт, бар дьонугар номох буолан хаалбыт киһи, киниэхэ эрэллээх доҕоро, кэргэнэ, ыраас ыра санаа аанньала буолбут кыыс дьылҕалара кэпсэнэр. “Сиэри тэпсии-аньыыга тиэрдии” диэн поэмата “Дани-Алмас” типографияҕа бэчээттэннэ.

 

 

 

Билигин Гавриил Адамов-Сайдам “Кэмнэр күөртэһиилэрэ” диэн трилогияҕа үлэлии сылдьар. 1500 курдук сирэйдээх халыҥ кинигэтэ үс түһүмэххэ үллэһилиннэ. Бастакы түһүмэххэ Л.И. Брежнев үлэлээбит кэмиттэн саҕалаан Чурапчы улууһун үлэһит дьонун прототиптара киллэрилиннилэр, кинилэр үлэлэрин-хамнастарын туһунан сырдатыллар. Иккис түһүмэх “Өрүкүйбүт кэм” диэн М.С.Горбачев саҕанааҕы кэмҥэ олох хардыытын, уларыйыытын туһунан кэпсэниллэр. Үһүс түһүмэх “Булкуллубут кэм” диэн ааттаныахтаах. Манна Б.Н. Ельцин үлэлии сылдьыбыт кэмигэр үйэ уларыйыытыгар чурапчылар үлэлэрэ-хамнастара хайдах салаллан барбытын туһунан суруллуохтаах. Бу курдук улахан хабааннаах үлэ киэҥ эйгэҕэ тарҕанарыгар улууспут салалтата болҕомтотун ууран, күн сирин көрөрүгэр күүс-көмө буолара буоллар диэн баҕа санаалаах түмүктүүбүн. Олох тыын боппуруостарын арыйар өссө сонун айымньылары суруйа сылдьар Гавриил Иннокентьевичка айымньылаах үлэни, доруобуйаны баҕарабын.