«Чурапчы» түмсүү ситиһиилэрэ

 

Ону сиһилии кэпсиэх иннинэ түмсүүбүт туһунан, бастакы куруһуоктар үлэлэриттэн саҕалаан, кылгастык билиһиннэрэбин.

 

1931 сыллаахха «Сэссэлиисимэ суола» диэн улуус бастакы хаһыата бэчээттэниэҕиттэн ыла, устар ууну сомоҕолуур уран тыллаах суруйааччылар киэҥник биллэн-көстөн барбыттара. Сахалыы сурук-бичик олохтонон, тэнийэн истэҕин аайы ааҕааччы кэккэтэ кэҥээн испитэ. Ол кэмтэн ыла улууска уран сурук холбоһуктара үлэлээн киирэн барбыттара диэн устуоруйа кэрэһилиир. Айар дьоҕурдаах дьон үүнэн-сайдан барыыларыгар ити куруһуоктар оруоллара улахан этэ. Ол куруһуоктартан, холбоһуктартан саха норуота бүттүүнэ киэн туттар бөдөҥ айымньылардаах норуодунай суруйааччылар, ССӨС, Арассыыйа, СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэннэрэ үүнэн тахсыбыттара.

 

Тэриллиэхтэриттэн ыла куруһуоктары хас да салайааччы үлэлэлэтэн ааспыта биллэр. Кинилэр бэйэлэрин кэмнэригэр сөптөөх үлэни ыытан, саҥа талааннары булан, сайыннаран таһаарбыттара. 1934–1936 сылларга Ефрем Степанович Сивцев-Таллан Бүрэ (1944 сылтан ССӨС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ) оскуолаҕа дириэктэрдии сылдьан оҕолорго литэрэтииринэй куруһуогу арыйбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар суруйааччы Михаил Федосеевич Доҕордуурап (1950 сылтан ССӨС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ) «Кыһыл сулус» диэн ааттаах илиинэн суруллар сурунаалы үлэлэппит. Ону утумнаан 1966 сыл алтынньы 19 күнүттэн ССӨС Суруйааччыларын сойууһун чилиэннэрэ Алексей Спиридонович Бродников уонна Степан Феоктистович Софронов оройуоҥҥа айар дьону түмэн,​ «Кустук» диэн литэрэтииринэй куруһуогу тэрийбиттэр. Салайааччынан Алексей Бродников талыллыбыт. Кини «Сардаҥа» диэн сурунаалы​ бэйэтэ илиитинэн суруйан таһаарар буолбут.

1973 сыллаахтан​ ​ айар-суруйар талааннаах ССӨС Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, кэпсээнньит, судьуйа Михаил Данилович Попов оройуоҥҥа эдэр талааннары көҕүлээн «Эркээйи» диэн литэрэтииринэй түмсүүнү арыйан үлэлэппит.

 

 

 

Кэлин, 1986 сыллаахха, литэрэтииринэй түмсүүнү улуус хаһыатын уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ​ Мария Николаевна Сидорова – хоһоонньут, ССӨС уонна Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ – «Маарыкчаан уоттара» диэн уларытан ааттаан оройуон литэрэтииринэй түмсүүтүн сүрүннээбитэ.

 

Онтон 1990 сыллартан ССӨС​ култууратын туйгуна, Арассыыйа култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Арассыыйа​ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, СӨ Ил Түмэнин А.П. Илларионов аатынан суруналыыстарга бириэмийэтин туһааннааҕа, Чурапчы улууһун, Хайахсыт нэһилиэгин ытык-мааны дойдулааҕа, хоһоонньут Мария Андреевна Герасимова-Сэҥээрэ «Чурапчы» айар-суруйар литэрэтииринэй түмсүүнү таһаарыылаахтык салайбыта.

 

2018 сылтан ыла түмсүүнү Римма Корякина-Хотууна салайан үлэлэтэр.

 

Ити курдук, Чурапчы улууһун айар-суруйар холбоһуктара сэрии сылларыгар да, кэлиҥҥи да кэмнэргэ литэрэтииринэй куруһуоктары үлэлэтэн, иилии-саҕалыы олорбуттара, элбэх дьоҕурдаах суруйааччыны үүннэрэн таһаарбыттара.

 

Бүгүн биир дойдулаахтарбытынан, саха норуотугар күндү кылаат буолар бөдөҥ айымньыларын бэлэх гынан хаалларбыт, саха литэрэтиирэтин сүдү айымньыларынан байыппыт айылҕаттан айдарыылаах суруйааччыларбытынан киэн туттабыт. Дьуон Дьаҥылы: «Ойуун, артыыс, суруйааччы ууһаабыт сирэ Чурапчы», – диэн эппитинии, Чурапчы улууһуттан силис тардан, сириэдийэн тахсыбыттара түөрт норуодунай суруйааччы: Василий Сергеевич Соловьев-Болот Боотур, Василий Семёнович Яковлев-Далан, Семён Андреевич Попов-Сэмэн Тумат, Василий Назарович Егоров-Тумарча. Уонна 10 киһи ССӨС Суруйааччыларын сойууһун чилиэннэрэ, 13 киһи Арассыыйа уонна Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун чилиэннэрэ, 11 киһи Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэннэрэ бааллар.

 

Билиҥҥи кэмҥэ литэрэтииринэй түмсүү 70 киһини түмэр. Түмсүү чилиэннэрэ өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллар араас таһымнаах күрэхтэргэ, тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттан кэккэ ситиһиилэннилэр. Бу ааспыт сылга 22 ааптарыскай саҥа кинигэ күн сирин көрдө, 14 саҥа ыллам ырыа айыллан киэҥ эйгэҕэ тахсан сылдьар. Биир үөрүүбүт – тыл сүмэтин холбуйан, иэйии ситимин тиһэн, литэрэтииринэй түмсүү айар дьоно биир уопсай кассета кинигэлэннибит. Онно уон үс хоһоонньут бэйэлэрин тус-туһунан кинигэлэрэ киирдэ.

 

Ааспыт сылга биир улахан ситиһиибит диэн түмсүү салайааччыта Римма Корякина-Хотууна Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа аатынан Ил Дархан бириэмийэтин, оттон кини төрөппүт кыыһа прозаик Сардаана Корякина-Сардаана Н.Д. Неустроев аатынан литэрэтииринэй бириэмийэ лауреата буоллулар.

 

Быйыл С.А. Новгородов аатынан «Айар» национальнай кыһа төрүттэммитэ 100 сылын бэлиэтиир. Олунньу 11 күнүгэр Эстрада тыйаатырын саалатыгар «“Айардыын” бииргэ. Сыл бастыҥнара» диэн сыл түмүктэрин таһаарар дьоро киэһэ тэрилиннэ. «Айар» национальнай кыһа генеральнай дириэктэрэ А.В. Егоров ааҕааччы киэҥ биһирэбилин ылбыт проза бастыҥ кинигэтин, оҕоҕо аналлаах ааҕар, сайдар бастыҥ кинигэлэри итиэннэ кылаан чыпчаалы – Дархан кинигэни – биллэрдэ, 19 анал номинация бастыҥнарын эҕэрдэлээтэ.

 

 

 

Бу үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ «Чурапчы» литэрэтииринэй түмсүүтүттэн икки кинигэбит ситиилэннэ. Ол курдук, эдэр прозаик Сардаана Корякина-Сардаана «Кимиэхэ да этимэ!» диэн сэһэнэ 3000 ахсаанынан бэчээттэнэн тахсан, дьон биһирэбилин ылан «Бастыҥ проза кинигэтэ» диэн анал ааты ылла. Оттон Римма Корякина-Хотууна оҕолорго «Минньигэс түүл остуоруйалара» диэн кинигэтэ 3000 ахсаанынан тахсыбыта уонна «Оҕо бастыҥ кинигэтэ» диэн анал ааты ылла.

 

Ону таһынан дьон биһирээн ааҕар «Чолбон» сурунаала быйыл 100 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиир. Ол чэрчитинэн, Төрөөбүт тыл, сурук-бичик күнүн көрсө, олунньу 12 күнүгэр «Чолбон» сурунаал 2025 сылын түмүктүүр дьоро түһүлгэтэ тэрилиннэ. Онно сурунаал бас эрэдээктэрэ Гаврил Андросов, «Чолбон» бастакы эрэдээктэрэ Анемподист Софронов-Алампа аатынан бириэмийэни «Чурапчы» айар түмсүү салайааччытыгар Римма Корякина-Хотуунаҕа туттарда. («Олоҥхо дойдутун айар түмсүүлэрэ» рубрикаҕа «Суруйааччы ууһаабыт сирэ Чурапчы...» диэн бастыҥ матырыйаал иһин.

 

Бу ситиһиилээх хардыынан айар аартыгынан иннибит диэки тэтиммитин ыһыктыбакка эрэллээхтик айаннаан өссө таһаарыылаахтык айыахпыт-тутуохпут, үлэлиэхпит.

 

Уонна бу суруйуубут «Эн аатыҥ ааттанна, Чурапчы» диэн хоһооммунан түмүктүүбүн.