Өрөспүүбүлүкэ Бастакы бэрэсидьиэнин төрөөбүт дойдутугар, Хаҥалас улууһун Өктөм бөһүөлэгэр, СӨ Билим дьоҕус академиятыгар, Ыччат XI сугулаана буола турар. АЛРОСА өйөбүлүнэн тэриллибит сугулаан Арктика араас улуустарыттан 47 кыттааччыны түмнэ – хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар ортолоруттан эдэр исписэлиистэри, көхтөөх, дьону батыһыннарар ыччаты уонна ыччат холбоһугун бэрэстэбиитэллэрин.
Ыччат Сугулаана хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар ыччаттарын көҕүлээһинин өйүүр хайысхалаах үөрэтэр түһүлгэ буолар. Арктика кэскилэ, кини сайдыытын сүрүн хамсатар күүһэ – кинилэр. Тэрээһин култуура нэһилиэстибэтин уонна төрүт сыаннас сайдыытын харыстыыр аналлаах.
СӨ Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын ассоциациятын ыччакка сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, Анаабыр улууһун Үрүҥ Хайа бөһүөлэгиттэн төрүттээх, долгаан омугун бэрэстэбиитэлэ Камелия Гаврильева эппитинэн, хас сыл аайы сугулаан үөрэтэр быгарыгарааматын хаачыстыбата тупсан иһэр. Быйыл СӨ Ил Дарханыгар Инновациялаах менеджмент үрдүкү оскуолата Арктика ыччатыгар араас тренини, бырайыактыыр уонна спич-сиэссийэни, куонкуруһу бэлмэнээтэ. Сугулаан бастакы күнүгэр эспиэрдэр кыттыылаахтарга кэккэ кыһалҕалаах боппуруостары бэлмэнээтилэр, олору быһаарарга хоруйдары тобулар ирдэнэр. Пуорум түмүктэнэр күнүгэр, атырдьах ыйын 8 чыыһылатыгар, ыччаттар ол сүнньүнэн бырайыактары көмүскүөхтэрэ. Тэрийээччилэр толкуйдарынан, Сугулаан аҥаардас үөрэҕинэн муҥурдаммат, хааччаҕы төлө көтөн салгыы сайдыахтаах: түмүккэ ыччаттар бырайыактарын пааспардара бэлэмнэнэн тахсыахтаах, оттон олору кыттыылаахтар Росмолодежь уонна Бэрэсидьиэнин граннарын пуондатыгар киллэриэхтэрин сөп.
“Быйыл биһиги былаас уорганнарыттан уонна партнердарбытыттан эспиэр быһыытынан кыттарга уонна сугулаан кыттыылаахтарыгар Арктика территорияларыгар чахчы баар кыһалҕаларынан сорудахтары биэрэргэ көрдөстүбүт. Сүрүн тиэмэ – хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар түөлбэлээн олорор сирдэригэр каадыр тиийбэт кыһалҕата. Кыттыылаахтар сүрүн ыйытыыга хоруйдаатылар: “Куоракка үөрэнэ барар ыччат төрөөбүт дойдутугар саҥа билиилээх исписэлиис буолан эргиллэн кэлэрин хайдах хааччыйыахха сөбүй?” – диэн. Сугулаан бырайыактыыр үлэтигэр ити боппуруос сүрүн тиэмэ буолла.
Итини таһынан “Арктика тирэхтээх сайдыытыгар мин кылаатым: идиэйэлэр уонна хардыы” тиэн эссе быһыылаах тиэмэҕэ биһиги бырайыактыыр үлэҕэ-хамнаска “идиэйэ баанын” хомуйабыт. Бастыҥ бырайыактар кэҥээн-сайдан миэстэтигэр олоххо кириэхтээхтэр”, – диэн Камелия Гаврильева кэпсээтэ.
Арктика ыччата треннэртэн хаалбат, бырайыактарыгар оҥоһуу өй кыаҕын толору туһанар. Былырыын үбүлүөйдээх Сугулаан түмүгүнэн хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар ыччаттарын гимнин оҥорор санаа үөскээбитэ. Ол идиэйэни оҥоһуу өй технологиятын көмөтүнэн олоххо киллэрдилэр. Ол түмүгэр үгэстэргэ харыстабыллаах сыһыаны уонна инновацияны дьүөрэлиир айымньы баар буолла. Муусука аранжировкатын Александр Константинов оҥордо, оттон хоһоонун этно-ырыаһыт, дьүкээгир омугуттан ырыа айааччы Ирина Дускулова ситэрэн-хоторон биэрдэ, ырыаны бэйэтэ толордо. Ону таһынан быйыл ВШИМ пуорум кыттыылаахтарыгар нейро-ситимҥэ далааһыннаах маастар-кылааһы тэрийдэ.
Арктиканы уларытар идиэйэлэр
Пуорум саамай сүрүн тэрээһинэ – бырайыактыыр сиэссийэ. Онно сугулаан кыттыылаахтара хамаандаларга арахсан “Хоту сиргэ олох” диэн трек сүнньүнэн көҕүлээһиннэри оҥордулар. Хамаандалар толору үлэлиэхтэрэ: идиэйэ үөскээн тахсыытыттан саҕалаан кыһалҕатын, сыалын-соругун, кимиэхэ ананарын, туох түмүк күүтүллэрин, социальнай көдьүүһүн, о.д.а. сырдатар бырайыак пааспарын оҥорууга тиийэ. Туспа түһүмэх быһыытынан араатар маастарыстыбатын маастар-кылааһа киирэ сылдьар. Онно кыттыылаахтар бырайыактарын эрэлээхтик, итэҕэтиилээхтик кэпсииргэ үөрэниэхтэрэ.
“Үөрэх бырагыраамата култуура уонна формальнайа суох тэрээһиннэринэн ситэриллэр-хоторуллан биэрэр: этно-дискотега, нейро-ситимнээх фотобудка, “СВОим примером” халыыптаах көрсүһүү уонна “Эвенкийский АЛИАС” грант бырайыагын сүрэхтээһин. Ити форматтар кырата суох суолталаах соругу быһаараллар – хотугу норуоттар култуураларын уонна тылларын тыыннаах, аныгы ньыманан көҕүлүүллэр, киэҥ араҥаҕа тарҕаталлар.
АЛРОСА уонна Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар ассоцияцияларын икки ардыгар түһэрсиллибит сөбүлэһиигэ оҕолорго уонна ыччакка аналлаах аныгы бырайыактарга улахан болҕомто ууруллар. Кырдьык, ити биһиги норуоттарбыт нэһилиэстибэлэрин харыстыырга тугунан да кэмнэммэт улахан кылаат. Баҕар кэлин биһиги ыччаппыт оҥорбут бырайыактарыттан биирдэрэ эмэ итинник сөбүлэһии чэрчитинэн олоххо киириэҕэ”, – диэн Камелия Гаврильева этэр.
Ыччат ХI сугулаана Саха сирин Арктикатын ыччатын сүрүн үөрэтэр уонна бырайыактыыр түһүлэгэтэ буоларын өссө төгүл дакаастаата. СӨ Ил Дарханыгар ВШИМ тиһиктээх үлэтин көмөтүнэн, АЛРОСА курдук улахан хампаанньа өйөбүлүнэн сугулаан кыттыылаахтара билиини ылалларын таһынан, сонно хотугу сир олоҕун төрдүттэн уларытарга тирэх буолар бырайыактары оҥорорго үөрэнэллэр. Оттон саамай сүрүнэ – хотугулу улуустартан кэлбит 47 ыччат сүрүн ыҥырыыны иһиттэ: Арктика кинилэр эргиллэн кэлэллэрин күүтэр, кинилэр хас биирдиилэрэ аҥаардас билиилээх-көрүүлээх эрэ буолбакка, олоххо киирэргэ бэлэм чопчу этиилээх тиийиэхтэрэ.
kyym.ru
