Хаҥалас улууһун Эркээни хочотугар былыргыта – Түөкэй Быраан, билиҥҥитэ Истээх Быраан үрдүгэр саха ытык өбүгэлэрэ хараллан сыталлар. Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар проблемаларын институтун 4 киһилээх дьоҕус научнай бөлөҕө (салайааччы – устуоруйа билимин дуоктара Р.И. Бравина) «Историко-культурное наследие народов Якутии: могильный комплекс Истээх Быраан на Средней Лене» диэн Арассыыйа билимин пуондатын 24-28-20359 №-дээх бырайыагын иһинэн, иккис сылын чинчийиилэри ыытар.
Устуоруйа бу ураты пааматынньыгын элбэх чинчийээччи үөрэтэн көрбүтэ. Ол курдук, 1933 с. саха биллиилээх учуонайа Г.В. Ксенофонтов кыттыылаах эспэдииссийэ үлэлээбитэ. Кинилэр 1676, 1680 сылларга Москубаҕа тиийэн икки төгүл нуучча ыраахтааҕытын көрсүбүт, бу ыраах сытар кыраайы салайыыга саха быраабын судаарыстыба таһымыгар туруорсубут, аан бастакынан “кинээс” солотун ылбыт Маһары уҥуоҕун хаспыттара. Маһары аҕата – “саха ыраахтааҕытынан” аатырбыт Тыгын тойон уола Бөдьөкө Бөҕө.
Дьэр нэһилиэгин 100 саастаах ытык кырдьаҕаһа Елизавета Анисимовна Ситникова 2016 с. кэпсээбитинэн, оччолорго 10-чалаах кыыс сылдьан дьонун кытта Куудукка – уруккута Маһары түөлбэтигэр – сайылаан олорбуттар. Ол саҕана Маһары аарыма чардаат уҥуоҕа үөһэттэн барыаран көстөр эбит. Биир күн “куораттан үөрэхтээх дьон оҕонньору үрэйэ кэлбиттэр” диэн улахан аймалҕан буолан, оҕолору таһырдьа быктарбатахтар.
1976–1990-сс сылларга Истээх Быраан үрдүгэр уонна тэллэҕэр – Федор Васильев, Николай Прокопьев, Сергей Колодезников, 2000 сс. саҥаларыгар Розалия Бравина, Саха-француз эспэдииссийэтэ үлэлээбиттэрэ. Ити хаһыылар омооннорун топосъемка устан, ытык сир каартатын оҥордубут. Онно барыта 42 көмүү баара чуолкайданна, онтон 5-һэ – аттаах көмүү. Көмүүлэр матырыйаалларын араас архыыптартан, түмэллэртэн хомуйан, радиоуглерод, генетика, антропология анаалыстарын ыллыбыт, дириҥник хорутан үөрэттибит. Бу көмүүлэртэн саамай эрдэтээҥҥилэрэ – XV үйэтээҕи 12–14 саастаах уол оҕо көмүүтэ. Уол аттыгар туспа иини хаһан, сылгыны уматан көмпүттэр. Уол оҕо былыргы боотурдарга ханыылыы толору симэхтээх: көмүс туоһахталаах, кылдьыылаах, ытарҕалаах. Хоруобугар кылыс, ох саа, тимир оноҕостор бааллар, атаҕар туос тууйаска эр киһи умайбыт уҥуохтарын симэн уурбуттар. Онтон сабаҕалаатахха, улахан, ытык дьон ыччата, төрүт дьон төрүөҕэ кулут арыалдьыттаах анараа дойдуга аттаммыт. Билигин оҕо чөмчөкүтүн Москуба антропологтара анал сканерга түһэрэн чөлүгэр түһэрэ, реставрациялыы сылдьаллар.
Бу үлэбит чэрчитинэн, Г.У. Эргис пуондатыттан Маһарыны хайдах көмпүттэрин туһунан үһүйээни буллубут. Онно этиллэринэн, кинини кырдьаҕас киһи арыалдьыттаах, уонтан тахса сылгылаах көмпүттэрэ үһү. Аны, Ем. Ярославскай аатынан түмэл пуондатыгар Маһары уҥуоҕун эргиирин норуодунай худуоһунньук М.М. Носов ойуулаабыт хартыыната көһүннэ. Көмүү боротокуолугар суруллубутунан, чардаат 5 м кэриҥэ усталаах, 4 м кэтиттээх, 1,5 м үрдүктээх эбит. Генетика анаалыһын түмүгүнэн, Маһары уҥуоҕун аттыгар көстүбүт көмүүлэргэ бары биир уруу-хаан дьон, ол эбэтэр Тыгын тойон быһаччы сыдьааннара, сыталлара бигэргэннэ. Ону хаһыыларга көстүбүт солко, түүлээх мааны таҥас-сап, эмаль кырааскалаах соҕурууҥҥу киэргэллэр, таастаах биһилэхтэр туоһулууллар. Архыып докумуоннарыгар тиһиллэн хаалбытынан, Маһары Москубаҕа 1,5 тыһ. кииһи илдьэ баран, атыылаан, саха урут түһээн да баттаппатах дьикти араас табаарын аҕалбыта үһү. Былыргыттан быйылга диэри, атын дойду табаара дьон хараҕын тардар; баай, соло бэлиэтэ буоллаҕа.
Көмүүлэргэ көстүбүт маллар Ем. Ярославскай аатынан түмэлгэ, ХИФУ археология уонна этнография түмэлигэр, Гуманитарнай чинчийии институтун археологияҕа лабораториятыгар хараллан сыталлар. Ону барытын сөргүтэн, каталогка тиһэн, аны күһүн быыстапка тэрийэр былааннаахпыт.
Былырыын Маһары уҥуоҕун иккистээн хаспыппыт. Сүрүн сыалбыт – кырамтатын, чөмчөкөтүн ылан толору антропология чинчийиитин ыытыы этэ да... Онтубут икки тиистэн уонна бытархай уҥуохтартан атын туох да суох эбит. Г.В. Ксенофонтов Иркутскай университетыгар үөрэнэ, үлэлии сылдьан кэлин аатырбыт Арассыыйа антропологтара буолбут М.М. Герасимовы, Г.Ф. Дебецы кытта чугастык алтыспыта, онон Маһары курдук сүдү киһи уҥуоҕун булан чинчийии саха норуотун төрдүн-төбөтүн үөрэтиигэ улахан суолталааҕын өйдүүрэ. Ол туһунан 1937 с. тахсыбыт «Ураанхай сахалар» кинигэтигэр да суруйбута. Хомойуох иһин, Маһары уҥуоҕун кырамтата билигин ханна баара биллибэт. Ксенофонтовтаах эспэдииссийэлэрэ Ем. Ярославскай аатынан түмэлгэ туттарбыт малларын испииһэгэр ыйыллыбатах, онон, баҕар, антропологтарга быһаччы көрдөрөөрү-чинчийтэрээри Иркутскайга тиэрдибит буолуохтарын сөп.
Чинчийиибитигэр Хаҥалас улууһун уонна нэһилиэктэрин дьаһалталара, дьоно-сэргэтэ сүбэ-ама, күүс-көмө буоллулар. Биллэрин курдук, үһүйээннэргэ ахтыллар өбүгэлэрбит олоҕун омоонун археология хаһыылара эрэ чуолкайдыыр, олохтоох кыраай устуоруйатын үөрэтиигэ төһүү буолаллара саарбахтаммат.
Ону таһынан, итиннэ хабааннаах археология пааматынньыктара устуоруйа нэһилиэстибэтин учуотугар киирдэхтэринэ – сирдэрэ-уоттара тыытыллыбат, түҥэтиккэ барбат, онно ханнык да бырамыысыланнай үлэни ыытыы, сири-уоту сүргэйии кытаанахтык бобуллар. Онон маннык бырайыактар билимҥэ эрэ буолбакка, түөлбэ сирдэр сайдыыларыгар улахан суолталаахтар.
Р.И. Бравина, устуоруйа билимин дуоктара, профессор.
