2027 с. саха биллиилээх суруйааччыта, бөлүһүөгэ, сырдатааччыта, уопсастыбаннай диэйэтэлэ, саха кэскилин эркээйитин охсубут киһибит А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүтэ 150 сыла туолар. “Кыым” Өксөкүлээх 1917-1919 сс. оччотооҕу Верхоянскай уокурук салайааччытынан – Бириэмэннэй бырабыыталыстыба хамыһаарынан – үлэлээбит нэһилиэстибэтэ ситэ үөрэтиллэ илигин сөргүтэр туһунан төгүрүк остуол ыыппыта 2023 с. ахсынньы 14 к. бэчээттэммитэ.
***
Кырдьыгынан эттэххэ, Өксөкүлээҕи баччааҥҥа диэри саха литэрэтиирэтин биир төрүттээччи, сырдатааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл эрэ быһыытынан билэн кэллибит. Оттон оччотооҕу сүүнэ киэҥ Дьааҥы уокуругун, кылгас кэмҥэ да буоллар, олус уустук кэмҥэ салайа сылдьыбыта соччо биллибэт. 1917 с. өрөбөлүүссүйэ кэннинээҕи дойду биир кытаанах тургутуутун кэмигэр Өксөкүлээх судаарыстыбанньык быһыытынан ситэн-хотон үлэлээбитэ аҕыйах тылынан биографиятыгар эрэ ахтыллар. Ол түмүгэр дьон умнар. Өксөкүлээх Дьааҥыга үлэлээбит нэһилиэстибэтин чинчийиини туруорсар улуус баһылыгын пресс-сулууспатын салайааччыта Владислав Кривошапкин 1998 с. Өксөкүлээх Дьааҥыга үлэтин туһунан ыстатыйатын улуус хаһыата итэҕэйбэккэ, сабаҕа курдук “Өксөкүлээх Верхоянскайга сылдьыбыта дуо?” диэн дэлэҕэ төбөлөөн таһаарыа дуо?
Биһиги былааска наһаа найыланан хаалбыппыт баар суол. Ол иһигэр улахан дьоммут бэлиэ дааталарын бэлиэтээһин, билим кэмпириэнсийэтэ, улахан мунньах – барыта бырабыыталыстыба дьаһалынан бүддьүөт үбүгэр ыытыллыахтааҕын курдук саныыбыт. Оттон бу Өксөкүлээх Дьааҥыга үлэлээбитин үөрэтии туһунан кэпсэтиилэри ыыта сылдьан, научнай кэмпириэнсийэлэр дакылааттара, түмүктэрэ, учуонайдар чинчийиилэрэ, кинигэлэр билим тылынан нууччалыы суруллан, аҕыйах ахсаанынан тахсар буолан, норуокка тиийбэттэр эбит диэн өйдөбүлү ыллыбыт.
Онон дьоҥҥо тиийэрин туһугар уопсастыбаннай кэмпириэнсийэлэри ыытыы ордук эбит диэн санааҕа кэлбиппит. Ол чэрчитинэн быйыл Дьааҥыга улуус кыраайы үөрэтээччилэрэ Өксөкүлээх төрөөбүт күнүгэр кини Верхоянскай уокуругун салайбыт кэмин туһунан кэмпириэнсийэ тэрийбиттэрэ.
Уопсастыбаннай хамсааһыны салҕаан, СӨ Устуоруктарын, кыраайы үөрэтээччилэрин сойууһа өрөспүүбүлүкэ билимин тэрилтэлэрин кытта бииргэ быйыл сэтинньи 20–21 кк. Өксөкүлээх Дьааҥыга судаарыстыбанньык быһыытынан үлэтин сырдатыыга, чинчийиигэ аналлаах “Өксөкүлээх Арктикатааҕы нэһилиэстибэтэ: XX үйэ саҥатын устуоруйата уонна XXI үйэҕэ Хоту сир сайдыытыгар суолтата" диэн научнай-практическай кэмпириэнсийэни тэрийэн ыытар былааннаах.
***
Билиҥҥи уустук кэм хайдах эрэ Өксөкүлээх кэмигэр майгынныыр курдук. Хоту өрүстэр халаанныыллар, суол-иис алдьанар, ас-үөл, уматык таһыыта кыайтарбат.
Өксөкүлээх Дьааҥыны салайар кэмигэр, 1918 с., норуокка “хааннаах халаан” диэн номоххо кэпсэнэр халаан кэлэн ааспыт. Дьааҥы оччолорго Саха сирин саамай улахан уокуруга этэ. Өксөкүлээх халаантан эмсэҕэлээбит нэһилиэнньэни аһынан-табаарынан хааччыйар саамай ыарахан үлэҕэ сылдьыбыта чахчы. Ону таһынан уокуругу салайыыга дьарыктаммыта ахтыыларга хаалбыт. Ол курдук, уокурук наһаа улахан, биһиги тус-туспа улуус буолуохпутун баҕарабыт диэн туруорсубуттарын өйөөбүтэ биллэр.
Төгүрүк остулбутугар СӨ Ил Дарханын сүбэһитэ И.И. Николаев: “...Аартыканы сайыннарыы – Путин улахан идиэйэтэ. Ол гынан баран ону кини халлаантан ылбат... Үс мөлүйүөн кв км сир тайҕаны, адаар таас хайалары туораталаан, сүөһүлэрин, сылгыларын илдьэн, астаах-үөллээх, бигэ туруктаах олоҕу тэрийэн, Саха сиригэр барытыгар тылларын тарҕатан, олоҥхону билиһиннэрэн, сайыннаран кэлбиттэрэ. Кулаковскай өҥөтүнэн хоту сири сайыннарыы, сахатытыы күүскэ бардаҕа. Ол идиэйэ билигин да тохтообот. Аартыканы аны аан дойду былдьаһан эрэр. Онон онно дьону олохсутуу – Арассыыйа таһымынан улахан сыал-сорук. Биһиги ити үлэҕэ кыттыһан, ону туһанан салгыы сайдарга тирэх оҥостуохтаахпыт”, – диэн улахан суолталаах тыллары эппитэ.
***
Тэрийээччилэр уопсастыбаннай кэмпириэнсийэ үлэтэ чинчийиинэн эрэ түмүктэммэккэ, Өксөкүлээх Аартыка сайдыытыгар охсубут эркээйитин былааҕын өрө көтөҕөн өрөспүүбүлүкэҕэ Аартыка сайдыытыгар Саха сирин дьонун түмэр, көҕүлүүр хамсатыылаах дьаһаллары, үлэни саҕарыгар баҕалаахпыт. Улуу Ломоносов “Арассыыйаны Сибиир кыаҕырдыа” диэбитин курдук, билиҥҥи үйэҕэ Саха сирэ Аартыканан сайдыаҕа диэн тосхоллоох. Ол иһин кэмпириэнсийэҕэ хоту сир экэниэмикэтин уустук кыһалҕаларын быһаарыы туһунан кэпсэтии, чинчийии эмиэ киириэҕэ.
Өрөспүүбүлүкэ дьонун-сэргэтин, учуонайдарын, кыраайы үөрэтээччилэрин кэмпириэнсийэҕэ кыттаргытыгар ыҥырабыт. Кэмпириэнсийэ бырагырааматын, бэлэмнэнии туһунан салгыы билиһиннэрэ туруохпут.
Владимир Степанов
