Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгин олохтооҕо, икки сыллааҕыттан аатын пааспарыгар тиийэ уларыппыт Омуоруйа Мэхээлэчээн сиэнэ Оҕусчут Ньукулай уола Саппыйа Өлөксөй 1990 сыллаахтан бааһынайдыыр. Кини кымыһын улууһун дьоно эрэ буолбакка, Дьокуускай куорат үгүс олохтооҕо уонна ыалдьыта амсайбыт, кырата, атыыга турарын көрбүт буолуохтаах. Быйылгы ас-үөл быыстапкатыгар кымыһын уонна сылгы үтэһэлээх этин атыылыы олороро.
Омуоруйа баай сиэнэ буоларын, олохпор-дьаһахпар, дьарыкпар көмөлөөх буоллун диэн, былыргы кыахтаах өбүгэтин аатын ылыммытын, ааты уларытыы үтүө өттүнэн дьайыылааҕын бэлиэр билэн эрэрин, ол эрээри дьон билиҥҥитэ урукку үөрүйэхтэммит аатынан ыҥырарын уо.д.а. бэрт уһуннук кэпсээбитэ.
Саппыйа Өлөксөй “70-мар сылдьабын” диэбитигэр дьүөрэтэ суох эдэрчи көрүҥнээх. Ону: “Арааһа, күн аайы кымыһы иһэрин түмүгэ буолуо”, – дэстибит. Кини кэпсиир:
– Сороҕор букатын да биэс уон сааһы биэрэн үөрдэллэр (күлэр). Киэһээҥҥи аһылык кэнниттэн 50-100 гр кымы´ы куруук иһэ сылдьыахха наада. Өр буортуйбат. Сааһырдым диэбэппин, үлэлээбэтэхпинэ тэһийбэппин. Төбөлөөҕүнэн сүүсчэкэ сылгылаахпыт. Итинтэн 80-чатын сайын ыыбыт. Уоннуунан (о.э. үөрүнэн) киллэрэн ыыр үгэстээхпит. Бииргэ төрөөбүт быраатым Михаил Николаевич Сысолятин ыаһар. Ону таһынан үлэһиттэрдээхпин. Кымыс – өлбөт мэҥэ уута. Үөһээ Айыыларбытын күндүлүүр ытык аспыт буолар. Эт-сиин киртийиитин олоччу ыраастаан, сайҕаан таһаарар.
Сылгыны таһынан отучча сүөһүлээхпит, 15 ынаҕы ыыбыт. Ээ, мин онно илии-атах эрэ буолабын. Үүт, эт туттаран дохуоттанабыт уонна бу кымыстыыбыт. Үүт курдук элбэх үбү киллэрбэтэр да, эбии аата эбии.
– Куоракка эн эрэ кымыһыҥ киоскаларга кыһыннары турар буолар ээ. Кыһыннары ыыгыт быһыылаах?
– Кыраны. Кыһыҥҥы өттүгэр Казахстантан дьиҥ биэ үүтүттэн бэлэмнэммит бороһуогу сакаастаан ылабын. Сухуой үүт диэни онно үгүөрүтүк оҥороллор. Ол бороһуоктан үүт оҥорон баран, кымыс астыыллар. Онтуҥ өссө барыстаах курдук буолар.
–Кымыскын хайдах бэлэмниигиний? Сылга, ортотунан, төһө кымыһы бэлэмниигиний?
–Иҥиирдиибин. Ол – доруоһа оруолун толорор. Сылгы атаҕыттан иҥиирин сүлэн ылан, уонча-сүүрбэччэ хонукка хатарабын. Ону ылан кымыска угаҕын. Мин 200 л буочукаҕа оҥоробун. Онно 5 эҥин иҥиир сөп буолар. Итинтэн элбэх гыннахха, ацетон амтаннанар. Олус наһаа аһыйар. Атыылыыр кымыһым элбэҕэ суох. Үүтэ ынах курдук буолбатах, кэмчи, күҥҥэ биир биэ 1-2 л биэрэр. Кымыһа, 50-60, чэ, элбээтэҕинэ, 100-чэ л буолуо. (Чопчу кээмэйин соччо-бачча этиэн туттунара көстөр. Ону туох диэн ыгыамый. Тугу эппитинэн киллэрдим.)
– Бэйэҥ улахан бытыылкалааҕын, о.э. 1 л. – 300 солк., оттон лиитирэ аҥаардааҕын 150 солк. батарар эбиккин. Маҕаһыыҥҥа икки бүк кэриэтэ үрдүк сыанаҕа турар буолааччы дии!
–Кууһунан атыыга кинилэргэ 0,5-тээҕин 120 солк. туттарабын. Лиитирдээҕин – икки мөһөөккө. Ону сороҕор, бэл, 500 солк. кытта атыылыыллар үһү. Төһөҕө атыылыылларын наадыйыы хайдаҕын, төһө барарын көрөн, бэйэлэр быһаарар буоллахтара. Оттон мин дьон уйунар кыахтаах сыанатынан кууһунан туттаран кэбиһэбин. Төһөнөн түргэнник атыыга барар, оччонон миэхэ үчүгэй. Ыарахаҥҥа ким ылыай.
Бэйэм эдэрбэр аармыйаҕа Казахстаҥҥа сулууспалаабытым. Семипалатинскай куоракка. Онно, санаан көр, кымыс атыылыыр анал маҕаһыыннар бааллара! Дьон хамаҕатык ылара. Оттон биһиги “кымыс – төрүт аспыт, туһата элбэх” диэн этэн-тыынан бөҕө буолабыт да, оннук маҕаһыын ханна баарый?! Ол оннугар, киһи эрэ абарыах, арыгы атыылыыр маҕаһыын хара баһаам.
- Бүтүн маҕаһыын аһар гына, элбэх кымыс суоҕа бэрт буоллаҕа-а...
- Ылсар, баҕарар түгэҥҥэ, наада буоллаҕына, кымыһы хайдах оҥоруохтара суоҕай?! Сылгылаах, биэлээх киһи элбэх ээ. Дьону интэриэстээн, өйөөн, анаан дьарыктаныы баара буоллар, ылсыах этилэр.
- Сүүһүнэн сылгы, отучча ынах сүөһү элбэх оту ирдээн эрдэҕэ. Быйыл от үүнүүтэ эһиги диэки хайдаҕый? Кыстыгы туоруур оккутун булуннугут дуу?
- Ээ, үүнүү үчүгэй. Уопсайынан, бу сайын Чурапчыга дьэдьэн, от да үчүгэйдик үүннэ. Тэллэй туох да элбэх этэ. Кэнники сылларга, ол иһигэр быйыл сөмөлүөттэн ардахтатыы ыыппыттара олох көмөлөстө. Ардахтаппаттара эбитэ буоллар, алдьархайдаах кураан буолуохтаах этэ. Бириэмэтин баттаһа түһэрдилэр да, дьиҥинэн, от үүнэр. Аһыҥа да суоҕа. Саҥа үөскээн эрдэҕинэ ардахтаатаҕына, бэйэтэ да өлөн хаалар.
- Бэрт эбит. Оччотугар дьон-сэргэ сүөһүтүн төһө кыалларынан иитэрэ буолуо?
- Сылгыны иитэллэр. Оттон ынах сүөһү биһиги бөһүөлэккэ лаппа аҕыйаата. Биһиэхэ урут хас да учаастак баара. Икки алаас киэнэ сабыллыбыта. Оттон Үрэх күөлэ аҕыйах ыаллаах хаалла. Биһиги көлүөнэ сааһыран, сүөһү көрүүтэ олус үлэлээҕинэн, тохтоон эрэллэр. Миэхэ, холобур, хотоммун уолум көрөр буолан баар.
Манна даҕатан эттэххэ, бүтүн өрөспүүбүлүкэ таһымнаах быыстапка-дьаарбаҥка кэмигэр саха бастыҥ утаҕа, сырдьыгыныы кыынньар кымыспыт, мин көрдөхпүнэ, үс эрэ сиргэ атыыланна. “Бөртө” сылгы собуота 1 л 500 солк., В.Слепцов-Тунах 1 л – 200-300 солк. атыылыы тураллара. Аныгы дьон барахсан иһэ үөрэнээхтээбэтэҕэ оччо быһыылаах, хайаларыгар да “уһун уочарат” субуллубута, хомойуох иһин, көстүбэт. Ама, бу курдук бардаҕына, сыыйа төрүт аспыт умнуллан, күнүһүн да банаардаан булбат кыһалҕаҕа тиийиэхпит буоллаҕа дуу?
Татьяна Захарова-ЛОҺУУРА
