Молуода алмаас саппаастаах сирэ, АЛРОСА хос тэрилтэтэ “Анаабыр алмаастара” АУо итинник үкчү ааттаах бириискэтэ, Булуҥ оройуонун соҕуруу өттүгэр, оройуон киинэ Тиксииттэн 350 км тэйиччи тайаан сытар. Бу кэрэ-бэлиэ туонаҕа соторутааҕыта өрөспүүбүлүкэ суруйар-бичийэр, көрдөрөр-иһитиннэрэр тэрилтэлэрин суруналыыстара тиийэ сырыттылар. Алмаас хампаанньата бу пресс-тууру күн тааһын хостуур эйгэ оҥорон таһаарар салаатын, баахта үлэһиттэрин үлэтин-хамнаһын иһиттэн билиһиннэрэр-көрдөрөр сыаллаах тэрийдэ.
АЛРОСА авиа-хампаанньа “Ан-38” көтөр аала мантан сарсыарда 10 чааска көппүтэ. Бэлиэр 2,5 чааһынан “Молуода” бириискэҕэ сөмөлүөт түһэр-көтөр балаһатыгар тиийэн түспүппүт. Баахта бөһүөлэгэр бэртээхэй эбиэт күүтэн турара. Аһааппытын кытта, бириискэ дириэктэрэ Евгений Васильев итинтэн ырааҕа суох үөһэттэн көрөр былаһааккаҕа илдьибитэ. Ол сиртэн Молуода эбэ киэҥ, талыы-мааны туоната, туундара баай хара тыата, Өлүөнэ очуостарын санатар дьикти-кэрэ хайалардаах эбэ кытыла уонна баахта бөһүөлэгэ ытыска уурбут курдук көстөрө.
Сайдыылаах инфраструктура уонна олохтоох каадыр
– Бу манна “Анаабыр алмаастара” алмааһы инньэ 2013 сылтан хостуур. Бу билигин көрөр баахта бөһүөлэгин оннугар туох да суоҕа, – диэн саҕалыыр Евгений Афанасьевич. – Бөһүөлэги уонна онно сыста сытар бу көрөр сайдыылаах инфраструктураҕытын хампаанньа бэрт кылгас кэм иһигэр тутан дьэндэтэн, олоххо киллэрбитэ. Күн бүгүн бөһүөлэккэ толору хааччыллыылаах түөрт уопсай дьиэ, остолобуой, икки баанньык, тиэннистиир остуоллаах, бильярдыыр сирдээх, путбуоллуур хонуулаах култуура-успуорт кулууба уонна Дьокуускайдааҕы Епархия чочуобуната баар.
Евгений Васильев бэйэтэ Томпо Хаандыгатыттан төрүттээх, үлэтин 2003 сыллаахха силиэсэринэн саҕалаабыт. Кэлин СГУ Хайа институтун үөрэнэн бүтэрбит уонна хайа маастарыттан саҕалаан бириискэ дириэктэрэ буола үрдээбит.
Бөһүөлэктэн чугас табаарынай-материальнай сыаннас ыскылааттара, анал тиэхиньикэ турар гараастара, өрөмүөннүүр сыахтар, мастарыскыайдар, диисэлинэн барар уот ыстаансыйата о.д.а. атын тутуу дэлэй. Муҥутуур үрдүк тутуулара – “доводка сыаҕа” дэнэр, манна хостообут алмаастарын суортарга араараллар эбит. Билигин бириискэҕэ 495 үлэһит баар. Итинтэн аҥаардара Молуодаттан 258 км тэйиччи түстэммит иккис баахта бөһүөлэгэр – “Далдыҥҥа” – олороллор.
Дириэктэр этэринэн, бириискэ үлэһиттэрэ бары да кэриэтэ, оробуочайдар, инженернэй-тэхиниичэскэй персонал, Саха сирин араас улуустарыттан, бөһүөлэктэриттэн сылдьаллар. “Анаабыр алмаастара” хампаанньа хара ааныттан күн бүгүҥҥэ тиийэ олохтоох каадыры бырамыысыланнаска сыһыарар бэлиитикэни тулхадыйбакка тутуһар!
2048 сылга тиийэр алмаас саппааһа баар
Хампаанньа кылаабынай геологын солбуйааччы Василий Ремизов быһаарбытынан, күн бүгүн бириискэ сүрүн үлэтин “Молуода” алмаастаах сиригэр буолбакка, мантан чугас “Далдын” сиригэр ыытар. Алмаастаах сир аата олохтоох эбэ аатынан ааттаммыт. Бу эбэ кумаҕын 10 м дириҥиттэн саҕалаан алмаас булкаастааҕа быһаарыллыбыт. Инньэ гынан бульдозердар уонна эскаватордар маннааҕы кумаҕы хостоон таһаараллар. Салгыы ол кумах таҥастанар. Ол эбэтэр, эбэ хостоммут кумаҕыттан алмааһын арааран ылан баран, эбэ сүнньүттэн бастаан туһунан сиргэ сүөкүүллэр. Түмүгэр хостообут кумахтарын ылбыт сирдэригэр, олохтоох төрүт миэстэтигэр төттөрү кутан биэрэллэр.
– Көрдүүр-чинчийэр үлэ көрдөрбүтүнэн, “Далдын” алмаастаах сиргэ, быһа холуйан, 2048 сылга тиийэ хостуохха сөптөөх алмаас саппааһа дьапталҕалана сытар, – диир Василий Андреевич. – Манна билигин да геолог көрдүүр-чинчийэр үлэтэ, кумахтан боруобаны ылыы тохтообокко ыытыллар. Алмааһы хостуурун таһынан бириискэ таарыйа көмүһү эмиэ хостуур. Көмүс саппааһа олус элбэҕэ да суох буоллар, көстөр эбит.
Василий Ремизов Өлүөхүмэ оройуонун Урицкай бөһүөлэгэр төрөөбүт. 2008 сыллаахха СГУ геологическай факультетын бүтэрбит. Бириискэ аан бастаан тэриллэр кэмигэр учаастак геологынан үлэлээбит. 2019 сылга алмаастаах сири туһаҕа таһаарыы тутаах геологын солбуйааччытынан анаммыт. Кини көрүүтүгэр “Молуода” уонна “Маят” бириискэлэр киирсэллэр.
– “Анаабыр алмаастарыгар” үлэлиир усулуобуйа олус үчүгэй, толору социальнай бакыат көрүллэр, – геолог анаан бэлиэтиир. – Бириискэҕэ үлэлээччилэр санаторно-курортнай путевканы туһаныахтарын сөп. Бириискэҕэ Интэриниэт баар, онон үлэһиттэр дьоннорун, аймахтарын кытта ыкса сибээстэһэ олороллор. Култуурунай сынньалаҥ да баар, успуорт саалата, баанньык үлэлиир. Быһата, баахтаҕа кэлбит киһи үлэтэ таһаарыылаах буоларын туһугар туох баар усулуобуйа барыта оҥоһуллар.
“Доводка сыаҕар”
“Доводка сыаҕа”, этэргэ дылы, туох да омуна суох, сибэтиэй сир тэҥэ. Манна сүүһүнэн мөлүйүөн сыллар усталарыгар үөскээбит, сир анныгар сыппыт алмаас икки атахтаах илиитигэр аан бастаан киирэр. Сыах начаалынньыга Игорь Кривошапкин ол да курдук, алмааһы суортарга араарыы манна биир тутаах дьайыыга киирсэрин этэр.
– Алмаастаах концентраты биһиэхэ суортарга араарар холбоһук грузовиктара тиэйэн аҕалаллар. Онтулара сыах тутар бункерыгар ааһар. Онно рентгенолюминесцентнай сэпэрээтэрдээһин ньыматын туһанан, таҥастаммыт концентракка уонна кураанах боруодаҕа (“хвосты”) араараллар. Таҥастаммыт концентрат суортуур сыахха салгыы ыраастана киирэр. Биир сууккаҕа ортотунан, сыах нөҥүө 15–20 куб. концентрат ааһар. Хас биирдии сезон иннинэ эрдэттэн төһө-хачча кумах ыраастаныахтааҕа былааннанар. Холобур, атырдьах ыйын 8 күнүнээҕи туругунан, былаан 70 %-на туолла.
“Молуода” бириискэҕэ олус үчүгэй, үрдүк хаачыстыбалаах алмаас хостонорун бэлиэтиэм этэ. Соторутааҕыта хампаанньа аныгы көлүөнэ сэппэрээтэрдэри ылан аҕалла. Ол көмөтүнэн эриэккэскэ көстөр, II тиипкэ киирсэр, көннөрү ньыманан кыайан булуллубат алмааһы таба тайанар кыах биллэ улаатта. Ол, биллэн турар, сыахха үлэ көдьүүһүн үрдэтэр.
Бэйэм Кэбээйи оройуонун Сиэгэн Күөлүттэн төрүттээхпин. “Анаабыр алмаастарыгар” 2008 сылтан үлэлиибин. РЛС аппараатын наладчигынан үлэлээн саҕалаабытым. 2013 сылга салалта “доводка сыаҕын” салайааччытынан анаан, “Молуода” бириискэҕэ ыыппыта. Онон бу сыаҕы тутууга кыттан турабын. Эһиилигэр хайыы үйэ бастакы карааты хостообуппут. Улахан уолум мин суолбунан баран, 3-с №-дээх холбоһукка РЛС сепараторщигынан үлэлии сылдьар. Мин санаабар, “Анаабыр алмаастарыгар” уонна АЛРОСА-ҕа үлэлиир биир тутаах үтүө өрүтэ – туруктаах, кэмигэр кэлэ турар, үчүгэй хамнас, социальнай мэктиэ көрүллүүтэ уонна карьера өттүнэн үүнэр кыах бэриллиитэ буолар.
Суорка араарар холбоһук: сезон 100 күнүгэр баттаһыахха наада
“Молуода” бириискэҕэ алмаастаах боруодаттан туһата суоҕун талан араарар сыаллаах 4 суортуур холбоһук (СК) үлэлиир. 1-кы уонна иккис СК начаалынньыга Константин Тимофеевич Максимов үлэ хаамыытын маннык быһаарда:
– Биһиги саас аайы суортуур установкалары хаттаан таҥан туруорабыт. Тоҕо диэтэххэ, боруода дөйө тоҥор буолан, кыһынын туттуллубат. Сыччах биир СК установкатын балтараа ый таҥабыт. Хас биирдии СК Далдын эбэ сүнньүттэн хостонон кэлбит кумаҕы түмүктээх “доводкаҕа” тиэрдэр соруктаах. Биир үлэ сезонугар 100 күн бэриллэр: ол бэс ыйын саҕаланыаҕыттан балаҕан ыйын ортотугар диэри салҕанар. Ол аата, биир СК сезон устата ортотунан 300 тыһ кубометр кумаҕы ыраастыыр. О.э., сууккаҕа таһаардахха, 3000 куупка тэҥнэһэр.
Сууйуу үлэтэ кумаҕы кылаастарынан араартыырга тирэҕирэр. СК “скруббер бутара” диэн агрегата аан бастакынан боруода састаабын кээмэйинэн арааран, дезинтеграциялыыр. 5-тэн саҕалаан 40 см диэри кээмэйдээҕэ “хвост” диэҥҥэ ыытыллар, бу – туһата суох матырыйаалга киирсэр. Оттон 5 см кыра кээмэйдээҕэ барыта мантан салгыы сууйууга барар. Маныаха бу тиһиккэ сүрүн суолтаны рентгенолюминесцентнай сэппэрээтэрдээһин ылар. Ол аата, тэрил боруодаҕа баар алмааһы булан баран, кураанах, туһата суох боруодаттан араарарга көмөлөһөр. Алмаастаах боруода салгыы таһаҕас тиэйэр массыыналарынан “доводка сыаҕар” тиэрдиллэр.
Бэйэм Кэбээйи Сангаарыгар төрөөбүтүм. Аҕам уонна эһэм шахтердар этэ, Сангаар шахтатыгар уһуннук үлэлээбиттэрэ. Эдэр эрдэхпиттэн кинилэр курдук шахтёр буолар бигэ санаалааҕым. Ону баара, шахталар сабыллыбыттара. Ол да буоллар, 2007 сылга СГУ Хайа институтун бүтэрэн, “сир аннынааҕы баайы таҥастааһын” (“подземная разработка недр”) идэлээх буолан тахсыбытым. 2014 сылтан “Анаабыр алмаастара” хампаанньаҕа суортарга араарар установка маастарынан үлэҕэ киирбитим. Биһиги бириискэбит кэлэктиибэ иллээх-эйэлээх, хааччыллыыта ааттаах үчүгэй. Салалта хас биирдии үлэһиккэ олус болҕомтолоохтук сыһыаннаһар.
Тулуурдаах дьон үлэтэ
“Доводка сыаҕар” үлэҕэ дьаныары ирдиир, быыччык үлэни сортировщиктар толороллор диир оруннаах. Хас күн аайы, симиэнэттэн симиэнэҕэ, бүтүн баахта кэмин устата, ол эбэтэр, иккиттэн саҕалаан түөрт ый устата, биир сиргэ олорон эрэ, суортарга араарыы киһиттэн тулууру, дьаныары ирдиир.
Александр Егоров манна Дьокуускай кытыытынааҕы Тулагы бөһүөлэгиттэн кэлбит. “Доводка сыаҕар” суортарга араарааччынан үлэлээбитэ иккис сыла буолбут.
– Сортировщик соруга – атын фракциялартан алмааһы арааран ылыы, – диир Александр. – Үгэс быһыытынан, бу үлэҕэ эрдэ алмаас эйгэтигэр үлэлээбит дьону ылаллар. Холобур, мин алмаас кырыылыыр собуокка обдирщигынан, доводчигынан үлэлээбит буолан, алмаас хайдах буоларын билэрим. Онтум “Анаабыр алмаастарыгар” үлэҕэ киирэрбэр көмөлөспүтэ. Баахтанан үлэлиир усулуобуйаны, баахта бөһүөлэгин биһирээтим: олорорго, үлэлииргэ да табыгастаах. Үстэ тотоойутук аһаталлар, хамнас үчүгэй, бигэтик кэлэр. Симиэнэ кэнниттэн ким хайдах, тугу баҕарарынан сынньанар: остуол тиэнниһэ, бильяд, футбол, волейбол –баһаалыста!
Тимофеевтар үлэһит династиялара
Виктор Тимофеев, омуна суох, хампаанньа туруу үлэһит династияларын биир бэрэстэбиитэлэ. Кини Горнай улууһун Солоҕон нэһилиэгин Өрт бөһүөлэгиттэн төрүттээх. “Анаабыр алмаастарыгар” 2007 сылтан үлэлиир.
– 2020 сылга диэри 40 туонналаах карьер “БелАЗ” самасыбаалыгар суоппардаабытым, – диир Виктор Прокопьевич. – Ол гынан баран, хамсык саҕана ханна да буоларын курдук, бириискэҕэ хамсык хааччаҕа киирэн, баахтаҕа үлэлиир биир КаМАЗ суоппара симиэнэтигэр тахсар кыаҕа суох буолбут этэ. Кини оннугар миигин анаабыттара. Ол кэнниттэн салалтабыттан бэйэм салгыы КамАЗ-ка хаалларалларыгар тылламмытым. Ол кэмтэн баахтаҕа үлэлиибин. Оробуочайдары эбийиэктэргэ тиэрдэбин, бүттэхтэринэ бөһүөлэккэ аҕалтыыбын, ас-үөл тиэйиитигэр, араас таһаҕаһы таһыыга сылдьабын... Хампаанньаҕа үлэлиирбин сөбүлүүбүн: эйэлээх кэлэктиип, олорор, үлэлиир да усулуобуйа олох үчүгэй, үрдүк хамнастаах. Быйыл үбүлүөйдээх сылым, 65 сааспын туоллум. Бу бэлиэ түгэҥҥэ сыһыаран, хампаанньа миэхэ ботуччу бириэмийэни анаабыта, улахан махталлаахпын.
Тус холобурбунан оҕолорбун көҕүлээн, түөрт оҕом төрдүөн – үс уол уонна биир кыыс – бары ХИФУ хайа институтун бүтэрэн, бырамыысыланнас үрдүк үөрэҕин баһылаабыттара. Сотору буолаат, улахан уонна орто уолум “Анаабыр алмаастарыгар” үлэҕэ киирбиттэрэ. Улаханым мэхээнньигинэн саҕалаабыта, билигин “Молуода” бириискэҕэ, комплектация салаатыгар үлэлиир. Иккис уол хайа маастарынан киирэн баран, учаастак начаалынньыга буолбута, билигин “Маят” бириискэҕэ тэхиниичэскэй салайааччынан үлэлиир.
Компрессорщик, учуутал, артыыс
Ити сылдьан, 3-с нүөмэрдээх СК-ҕа туһугар дэгиттэр талааннаах киһи баарын истибиппит. Кини – Хаҥалас улууһун Нөмүгүтүттэн сылдьар Александр Чичахов.
– “Анаабыр алмаастарыгар” 2017 сылтан компрессорнай оборудование массыньыыһынан, судургутук эттэххэ, компрессорщигынан үлэлиибин, – диир Александр Александрович. – Оттон балаҕан ыйыттан саҕалаан, ыам ыйыгар тиийэ оскуолаҕа технология биридимиэтин үөрэтэбин. Оттон каникул буолла, уоппускабын ыллым да, бу “Молуода” бириискэҕэ үлэлии кэлэбин. Хас сайын аайы маннык үлэлиибин. Ураты кыраапыкпын салалтам өйдөөн, өйөөн, суортуур холбоһукка аныыр. Баахтанан үлэлиир интэриэһинэй: саҥа дьону, биир дойдулаахтарбын көрсөбүн, билсэбин. Саамай үөрдэрэ, манна бэйэм үөрэнээччилэрбин көрсөрүм буолар!
2022 сыллаахха Александр Чичахов көрөөччү биһирэбилин ылбыт “Не хороните меня без Ивана” диэн саха киинэтигэр тутаах оруоллартан биирдэстэрин – Степан Бересековы – оонньообут. Бу оруолга кини алҕас да кэриэтэ түбэспит, хаартыскалары көрөн талыыга хапсан, Любовь Борисова режиссёрдаах киинэҕэ оонньуур чиэстэммит. Оруолун итэҕэтиилээхтик толорон, биһирэнэн, биир дойдулаахтара, аймахтара, үгүс ахсааннаах үөрэнээччилэрэ Сан Санычтарынан киэн тутталлар.
Дьэ, бу курдук ураты, хатыламмат талааннаах, үлэҕэ дьулуурдаах, дьаныардаах дьон “Анаабыр алмаастарыгар” үлэлии-хамсыы сылдьаллар!
Ыспыраапка:
АЛРОСА “Анаабыр алмаастара” хампаанньата 2025 сыл бырамыысыланнай сезонун устата уопсайа 8 лиссиэнсийэлээх учаастактарыттан 4,3 мөл. кубометр кумаҕы сууйан, 2,9 мөл. караат алмааһы уонна 166 кг кыһыл көмүһү хостуур былааннаах.
Сезон иннинэ, өрүү да буоларын курдук, эрдэ-сылла тиэхиньикэнэн хааччыллан, толору бэлэмнэниини ааспыт. Ол курдук, хайаҕа үлэлиир аналлаах 18 модун тиэхиньикэ уонна онно эбии 63 көмө тиэхиньикэ ылбыттар. Ону таһынан 35 саҥа алмааһы байытар оборудованиены таҥан, үлэлииргэ бэлэм оҥорбуттар. Кинилэргэ сай устата тутталларыгар анаан, 37 тыһ. туонна диисэл уматыга, 20 тыһ. туоннаттан тахса табаар-материальнай сыаннас тиэрдиллибит.
Алексей РУДЫХ суруйуутуттан ЛОhУУРА тылбааһа
Ааптар Рудых хаартыскаҕа түһэриилэрэ
