Дьокуускай куорат А.Г. уонна Н.К. Чирээйэптэр ааттарынан национальнай гимназията норуот үөрэҕин тарҕатааччы, культоролог Т.И. Жиркова көҕүлээн, “Төгүрүк сыл түһүлгэтэ” диэн ый үгэстэрин, сэһэнин, сиэрин-туомун үүнэр ыччакка анаан ый аайы ыытар.
Биһиги, “Ситим” эбэлэр, эһэлэр түмсүүлэрэ, ый аайы саха төрүт астарын кэпсиир, билиһиннэрэр үгэстээх. Балаҕан ыйын сиэрэ-туома Улуу Суоруҥҥа ананарынан оҕолорго бу ый аһылыгын: балык, лэппиэскэ туһунан билиһиннэрдибит.
Дьиэ-кэргэн доруобуйатын туруга аһыыр астан улахан тутулуктаах. Чөл туруктаах төрөөбүт дойдутун айылҕатын аһынан аһыыр киһи чэгиэн-чэбдик буолар, ыарыыга ылларбат уһун үйэлэнэр. Эт, балык аһылыктаах саха киһитэ сүрэх-тымыр ыарыытын билбэт, күүстээх, быһый элбэх оҕолоох, майгыта-сигилитэ киэҥ-холку буолар.
Биһиги Сахабыт сирэ араас балыгынан баай. Онон балык былыр-былыргыттан төрүт аспыт буолар. Сут-аччык дьылларга собо, мунду саханы элбэхтик быыһаабыта.
Собоҕо элбэх аминокислоталар, фосфор, хром, дьуот, алтан, калий, селен, фтор, сыатыгар Омега-3 бааллар.
100 г собо этигэр ортотунан 17-18 г белок, 1,8 г сыа баар буолар. Эбэтэр 300 г сиэтэххэ, күннээҕи наадыйыыгын 100% толорор. Элбэх фтордаах, фосфордаах буолан тиис, уҥуох кытаатарыгар көмөлөөх.
Былыр өбүгэлэрбит собо, мунду уҥуоҕун тарга, сымаҕа уулларан сиир буолан, олус бөҕө уҥуохтаах, тиистээх этилэр. Собону элбэхтик сиир хабарҕа (щитовиднай) былчархайыгар туһалаах.
Собону араастаан буһарыахха сөп. Сүөгэйгэ бүскүтэн, сыаҕа суулаан, иһигэр араас начыыҥкалаан. Кыра соболору эрийэн кэтилиэт, билиинчик, рулет, бөрүөк, запеканка да буһарыахха да сөп.
Мантан күһүн халлаан тымныйдаҕына биһиэхэ муҥха саҕаланар. Му²ха буолуон иннинэ, өбүгэлэрбит анал сиэр-туом толороллоро. Анаан сүөһү өлөрөн, иһин кыра гынан кырбаан, сиргэ тэлгэнэ сытар муҥха үрдүгэр ыһаллара. Манна сүөһү сүрэҕин, тыҥатын туттубаттара.
Ол кэннэ оҕолор сүөһү иһин муҥха үрдүттэн хомуйаллара, ол аата бу сиэр-туом элбэх балык кэллин диэн өйдөбүллээх. Онтон сүөһү этин элбэҕи буһаран, тото-хана аһыыллара. Сарсыҥҥы күнүгэр ойуун эбэтэр алгысчыт аал уоту оттон, арчы сиэрин-туомун толороро. Уот оттон аал уот, күөл иччилэриттэн үҥэн-сүктэн көрдөһөллөрө, үрүҥ аһынан, саламаатынан айах туталлара.
Биһиги түмсүүбүт сүрүн соруга өбүгэлэрбит үйэлэргэ муспут үтүө үгэстэрин, сиэрдэрин-туомнарын күн-дьыл хаамыытыгар сөп түбэһиннэрэн сиэннэрбитигэр тиэрдэбит. Ити кинилэр киһилии киһи буолан иитиллэллэригэр бигэ тирэх буолара саарбаҕа суох.
“Ситим” түмсүү кыттыылааҕа Екатерина Саввинова.
