Сэтинньи 16 күнүгэр Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет тыйаатырын киэҥ уораҕайыгар Лэгэнтэй улахан кэнсиэрэ буолаары турар. Лэгэнтэй бэйэтэ: “Дьиҥнээх Лэгэнтэйи көрүөххүт. Истээччилэрбин кытта биир ситими тутан дуоһуйаары, “кураж” хабаары тэрийэбин”, – диэн билинэр.
Эрэдээксийэбитигэр ыҥыран, айар киһи дьылҕатын, ырыа, оттомурар сааска өй-санаа хайдах уларыйарын туһунан сэһэргэстибит. Кэпсэтиибититтэн быһа тардан, сурукка тиһиллэн тахсыбытын ааҕыаҕыҥ.
– Лэгэнтэй, уһуйааччыҥ Аркадий Алексеев эппитин курдук, “этэн-тыынан, биир кэм өрө дьигиһитэн олорор уол оҕото” буоллаҕыҥ. Айар киһиэхэ оттомурар саас диэн баар эбит дуу?
– Ырыаһыт диэн эмиэ киһи буоллаҕа. Сотору 42 сааспын туолуохтаахпын. Мин санаабар, 18–25 сааһыгар киһи буурҕа курдук ытыллар, олоҕу дириҥник өйдүү илик кэмэ. Ити сааспар олус хаҥыл этим. Ылынныннар да ылымматыннар – тугу санаабыппын этэ-тыына, ыллыы-туойа сылдьыбытым. Сөп буоллун, сыыһа буоллун, “мин эттим – бүттэ” диэбит киһи буоллаҕым. Амбиция бөҕөтө. Кэм-кэрдии аастаҕын ахсын, “итинник гынар сыыһа эбит” диэн санаалар элиэтииллэр, дьылҕа араас тургутууну ыытар, этиҥ аһыйар, өйүҥ-санааҥ уларыйар...
Аны туран, саас ыллаҕына, киһи хааччахха киирэр эбит. Кэтэнэҕин, иһиллэнэҕин. Бэлитиикэ өттүгэр этэр-эппэт түгэннэрдээх буолаҕын. Тус олоххор көрүүҥ уларыйар.
Ити, биир өттүнэн, айар киһиэхэ охсуулаах. Көҥүллүк тыынан айа-тута сылдьыбытыҥ күөмчүлэнэн хаалар.
– Кэнники сылларга харахпыт далыттан сүтэн ыллыҥ.
– Итинник кэм кэлэр. Оччоҕо тохтоон иһиллэниэххэ, чуумпуруохха, уоскуйуохха наада. Утарылаһан дьылҕаҕын кытта мөккүстэххинэ, күн сириттэн матан да хаалыахха сөп. Киһи этэ аһыйдаҕына, бэйэтэ тохтуур.
“Дьылҕа бу тургутууну уйуоҕа диэн өлүүлээн ыытар” дииллэр. Мин итиннэ сөбүлэспэппин. Өсөһө-өсөһө төһөнөн өрө бараҕын да – дьылҕаҥ оччонон тургутар. Аан дойдуга 7–8 млрд киһи олорор. Санаан көрүүй, олор бары холорук курдук өрө ытылла сырыттыннар?! Дьон хараҕын далыгар сылдьар ахсым дьон инники күөҥҥэ сылдьан уопсастыбаны түмэллэр, батыһыннараллар, өрүкүтэн өйдөрүн-санааларын уһугуннараллар. Ол гынан баран ис күүстэрэ, эниэргийэлэрэ бүтэн, Орто дойдуттан эрдэ барыахтарын сөп. Холкутук, чуумпутук сылдьар, харыстанар дьон уһун олохтоох буолаллар диэн өйдөөтүм.
Толкуйдаах киһи, биллэн турар, олоҕу талар. ¤уй-һай сырыттахха, эккэр-сииҥҥэр баас хаалар, өйгүн-сүрэххин ыар санаа баттыыр. Олор кэбирэтэллэр, алдьаталлар. Киһи тохтоон иһиллэниэхтээх – мин оннук кэммэр сылдьабын.
Ахсым кэммэр билбэт киһим аттыбынан ааһан иһэн мин туспунан куһаҕаннык саҥардаҕына, кырыы хараҕынан көрдөҕүнэ, тута “быһаарсан” иһэрим. Билигин кыһаллыбаппын. Оттомурар, түспэтийэр кэм кэллэҕэ дуу...
– Бастаан ыллыыргар арамаантык курдук көрөрүм. Кэлин алааска атынан көтүтэн иһэр киһиэхэ майгыннатабын. Ол быыһыгар хоту дойду силлиэтэ-буурҕата да ытыллан ылар.
– Таптал туһунан бытаан ырыаны суруйдахха, ыллаатахха, арамаантык буолаҕын диир алҕас. Арамаантык майгыта киһи иһигэр баар. Ахсым ырыаны да ыллыы туран арамаантык буолуохха сөп. Бэйэбин “арамаантык айар куттаах киһибин” дэнэбин. Олоҕу икки бүк чараастык ылынабын, сирдээҕи дьолго уйаҕаспын. Холобур, сорохтор оттуллан турар оһоххо уоту көрүөхтэрэ. Оттон мин ол оһох уотугар омугум ырыаларын, өбүгэм дорҕооннорун истэбин, кытыаста турар уот араас ойуулаах-дьүһүннээх. Онон арамаантык майгы миэхэ уруккуттан баар. Ахсым, тэтимнээх ырыаларбын суруйар кэммэр арамаантык майгым ханна да сүппэт.
– Уонна талааныҥ сыттаҕа...
– Ийэлээх аҕам иккиэн – төрүт дьааҥылар. Кыракый бөһүөлэк дьоно. Ийэм – Барыластан, аҕам Мачахтан төрүттээхтэр. Ийэбинэн өбүгэлэрим – эбээннэр. Хос эбэм Кустуй Маарыйа бэрт ырыаһыт киһи этэ. Ол талаанын оҕолоругар хаанынан да бэрсэн, үөрэтэн-такайан да иҥэрдэҕэ. Таҥалай, хоҥсуо, хабарҕа, мурун ырыаларын толороро. Аҕам өттүнэн Ырыа Быстыбыт диэн эмиэ ырыа куттаах өбүгэлээхпин. Хатан турар хахыйаҕы ыллаан тилиннэрэллэрэ үһү. Миэхэ ыллыыр дьоҕур кинилэртэн бэриллибит. Ол кэннэ, дьэ, чочуйуллан, баҕам күүстээх буолан, уһаарыллан таҕыстаҕым.
Бииргэ төрөөбүт үһүөбүт. Мин – улаханнарабын. Бырааттаах балтылаахпын. Иккиэн – ыаллар, туспа суоллаахтар эрээри, иккиэн ыллыыллар. Ийэм олоҕун култуураҕа анаата. Аҕам эмиэ ыллыыра эрээри, сыанаҕа тахсыбатах киһи. Муусуканы истэр, ылынар улахан дьоҕурдааҕа. Муусукаҕа анал үөрэҕэ суох буолан баран, идэлээх киһини кытта тэҥҥэ кэпсэтэрэ. Биирдэ баран эттэххэ, мин даҕаны муусукаҕа үөрэҕим суох. Ол гынан баран истэр дьоҕурдаахпын. Гармонияны (нуоталар дьүөрэлэһиилэрин) уруһуйун көрдөхпүнэ, өйдөөбөппүн. Омук буукубаларын курдук көрөбүн. Ол гынан баран айахтарын хамсатан ыллаан бардахтарына, тэҥҥэ түһэрсэн, хабан ылан оонньуубун. Гитараҕа уонна фортепианоҕа истэр дьоҕурбунан оонньуур буолбутум. Ити икки үстүрүмүөҥҥэ ханнык баҕарар матыыбы, муусуканы айан таһаарыахпын сөп. Ол гынан баран “бу нуотаттан саҕалаан оннук оонньоон бар” диэтэхтэринэ, чахчы, “ып-ырааһынан” көрөн кэбиһэбин.
– Биир мусукаан этэн турар: “Муусукаҕа үөрэҕэ суох киһи хайдах да дьиҥнээх ырыаһыт буолар кыаҕа суох”, – диэн. Итини туох дии саныыгыный?
– Идэтийии өттүнэн көрдөххө, сөпкө этэр. Ол гынан баран ырыаһыт мусукааннары кытта өйдөһөн-тапсан үлэлэһэр, кинилэр тугу этэллэрин үүт-үкчү түһэрэн ылар буоллаҕына, тоҕо ыллыа суохтааҕый? Муусука үөрэҕэ суох, эбиитин муусуканы сатаан истибэт, этэргэ дылы, икки нуотаны сатаан холбообот буоллаҕына, дьэ, кырдьык, соччото суох. Сороҕор анал үөрэҕэ суох ырыаһыт үөрэхтээх мусукаантан муусуканы ордук чуолкайдык истэр буолар.
– Үөрэнэр санаа баара дуу?
– СГУ-га төрүт култуура салаатын бүтэрбитим. Айылҕаттан муусуканы истэр дьоҕурдаах буоламмын, муусукаҕа үөрэнэр туһунан толкуй киирбэтэҕэ. Арай 40 сааспар үктэнэн баран “муусука үөрэҕэр үөрэммит буоллар, билигин гитараҕа нуотанан бэртээхэй матыыптары таһаарыам этэ” дии саныыбын. Сүүрбэлээхпэр үөрэммитим буоллар, билигин, бука, бөлөхтөргө оонньоһо сылдьыам этэ. Итинник ситтэрбэтэх ыра санаалар бааллар.
Олох буоллаҕа...
– Аны туран, эйигин “олус үлэһит ырыаһыт” диэбиттээхтэр. Тугу барытын умнан, күнүстэри-түүннэри гитараҕын тутан олоруоххун сөп үһү.
– Улуу убайбыт Ойуунускай: “Айар киһи кэмнээх. Сорох ардыгар айар үлэнэн эрэ умайан олорор, сороҕор умуллар-чуумпурар”, – диэн бэргэнник этэн турар. Чахчы, оннук. Ардыгар тугу барытын умнан туран айар үлэҕэ умса түһэҕин. Этэргэ дылы, гитараҕын туппутунан күнү көрсүөххүн сөп. Оннук кэм кэллэҕинэ, төһө кыалларынан айан-тутан хаалар ордук. Кэмин куоттардыҥ эрэ, дьэ, араастаан толкуйдуу сатаа, аһыыргын да умнан туран төһө баҕарар үлэлээ – ситтэрбэт, кэлбэт.
“Махтана санаатым” диэн Уххан тылларыгар ырыам матыыба бастаан өрүһү “Ирбиһинэн” туораан истэхпинэ киирбитэ. Гитарам суоҕа, аны туран, мотуор тыаһа улахана сүр. Өйбөр хатаабыт курдук этим да, кэлин гитараҕа түһэрээри гыннахха, сүтэн-умнуллан хаалар. Нэдиэлэни быһа сосуһан суруйбутум. Кэллэ да – тута хабан ылан суруйуохха наада. Оннук түгэҥҥэ, дьэ, үлэһиппин диэхпин сөп. Аны “сытар кэм” диэн баар.
– Дьэ...
– ... найыланан кэбиһэҕин. Сыттаргын эрэ сытаҕын. Ырыа айыаххын да, дьоҥҥо тахсыаххын да баҕарбат буолаҕын. Мин санаабар, ырыаһыт туох эрэ этэрдээх, “дьоҥҥо тугу эмэ тиэрдиэм, санааларын таарыйыам” эрэ диэтэҕинэ, ыллыыра ордук.
Дьоҥҥо тугу да этэриҥ суох буоллаҕына, санааларын эрэ ыһаҕын. Түннүкпүн саптан баран, барытыттан бүөлэнэн, бэйэм ытыллыбакка-оргуйбакка олорон, дьон санаатын хайдах таарыйыахпыный, үөрдүөхпүнүй, ытатыахпыный?!
– Ырыаһыт үксэ “сулус ыарыытыгар ыалдьыбатаҕым” диир эрээри, артыыс олоҕор баар аҕай көстүү. Маҥнай утаа “минньигэc” курдук буолуо эрээри...
– Ситиһии амтана, кыайыы үөрүүтэ, дьон билиниитэ үчүгэй бөҕө буоллаҕа! Эйиэхэ сөҕүмэр күүһү биэрэр. Онтон саҕыллан, умайыктанан, өссө өрө көтөн иһэҕин. “Сулус хабыыта” диэххэ сөп. Итинник кэмнэри биһиги ааспыппыт. Ырыа эйгэтин эттэхпинэ, хайдах да иитиилээх буол, ырыаһыт барыта ааһар. Ону хайдах аһарынара, дьэ – атын боппуруос. Сорохтор “сулустарын хаппытынан” туран хаалаллар, сорохтор чугас дьоно сүбэлээн эҥин кэмигэр өйдүүллэр. Сорохтор бэйэлэрин бэйэлэрэ “эмтэнэллэр”. Билигин санаатахпына, саамай үчүгэй учуутал ОЛОХ эбит. Өйдөтөр гына үөрэтэр. Биирдэ күүскэ кымаахтаатаҕына, чыпчаххайдаатаҕына – өйүҥ-санааҥ сааһыланар.
Киһи барыта сөбүлүүр буолбат. Биһиги да аанньал буолбатахпыт, баҕар, хаһан эрэ ордук-хоһу тыллаһан дуу, түктэри быһыыланан дуу хомоппут буолуохпутун сөп. “Чараһаабыт” кэммэр сыанаҕа тахса сатаабат буоллум. “Көҥү көтөн” кэбиһиэхтэрин, устунан ыалдьан барыаххын сөп. Ис турукпун харыстыыбын. Куппун-сүрбүн бөҕөргөтөн, баастарбын оһорон баран, киэҥ эйгэҕэ тахса сатыыбын.
“Ырыа киһини эмтиир” биитэр “эн ырыаларгынан эмтэнэбит” диэччилэр. Мин, ырыа эйгэтигэр сылдьар киһи, итинник улаханнык саҥарыахпын туттунабын. Киһини эмтиирин илэ көрө иликпин эрээри, санааны сааһылыырын билэбин. Ол – чахчы.
– Айар үлэҥ 20 сылынан “Лэгэнтэй” диэн улахан дьоро киэһэҕин тэрийээри “ох курдук оҥосто сылдьаҕын”. Тугунан соһутаҕын?
– Айар үлэбин кэтиир-сэргиир дьон билэллэр: урут кэнсиэрбин ханнык эрэ түгэҥҥэ, күҥҥэ даҕатан тэрийэрим. Холобур, анал байыаннай дьайыыга сыһыаран, Саха филармониятын, Москуба мусукааннарын кытта кыттыһан уо.д.а. Ол аайы Лэгэнтэй кэннигэр хаалан иһэрэ, “чэ, аныгыскыга” диэн буолара. Уонча сыл элэстэнэн ааһа оҕуста. Ол иһин бу кэнсиэрбэр Кеша Васильевтан саҕалаан Лэгэнтэй ыллаабыт ырыалара, уопсайа 17 ырыа, таҥыллан киирдэ. Доҕотторум, алтыһар дьонум суруйбут ырыаларбын толоруохтара. Режиссёр – уопуттаах, туспа көрүүлээх Захар Никитин. Кэнсиэр тэрийэр ыраламмыппыт ыраатта, уонтан тахса сыл буолла. Ол баҕабыт кэмэ кэлэн, дьэ, тэрийэн эрэбит.
– Долгуйаҕын дуу?
– Долгуйбаппын. Бу кэнсиэрбин дуоһуйаары тэрийэбин. Опера уонна балет тыйаатырыгар 600 киһи санаата түмүллэн, уруккуну-хойуккуну ахтан-санаан, ырыаларбар уйдаран, күннээҕи түбүктэрин умнан, урукку кэмнэригэр эргиллэн сынньаныахтарын, дуоһуйуохтарын баҕарабын. Кэнсиэрбин тэрийэ умайыктанан аҕай сылдьабын. Ис-испиттэн ыллыах-туойуох санаам кэлэр.
– Көрсүбүччэ, күннээҕи олоҕу-дьаһаҕы түөрүөх. Дьиэ-уот үлэтигэр төһө чугас киһигиний?
– Кырдьыгынан эттэххэ, соччо-бачча хаһаайыстыбаннайа суохпун. Арай тыаҕа олорор киһиэхэ күннээҕи түбүгэ бүппэт, ол сиэринэн, дьоммор көмөлөһөн үлэлиир буоллаҕым: от-мас, муус, хотон үлэтэ... Куоракка бөх таһаарар эрэ үлэ баар курдук. Эппитим курдук, түннүкпүн саптан олорор кэммэр ону да гыммат буолуохпар диэри найыланабын. Үлэлиэххин баҕардахпына, куорат олохтооҕун сиэринэн, кыраан эҥин алдьаммытын көннөрбүтэ буолабын, даачабын өрө тардабын.
– Асчыт буолуоҥ?
– Кэргэним мин астаабыппын ордорор. Астаатахпына, күүскэ астыыбын. Быһаарсабын. Интэриниэттэн араас ырысыабы көрөбүн. “Маннык гыннахха, өссө минньийэр буолуохтаах” диэн эбэн-сабан биэрэбин. Аһыырбын да, астыырбын да бэркэ сөбүлүүр киһибин.
– Бэлиитикэҕэ кэлин тоҕо эрэ көстүбэт буоллуҥ...
– Олохпор, айар үлэбэр бэлиитикэ мэлдьи баар диэн көрөбүн. Хайаан да дьокутаат буолан, күн аайы сокуону ырытар киһи эрэ бэлиитик буолар диэн алҕас. Уопсастыбанньык буолан да үлэлиэххэ сөп. “Өбүгэ үгэһин, Байанай алгыһын, булт мындыр күрэҕин, кыраһа суругун уолугар көрдөрбөт, уһуйбат-такайбат – ол саха буолбатах” оҕону иитиигэ кыттыстаҕым ити дии. Хас да эр киһи: “Эн ырыаҕын истэн баран, уолаттарбытын булка илдьэ сылдьар буоллубут”, – диэбиттээхтэр.
– Лэгэнтэй, эн санааҕар, ырыаһыт анала тугуй?
– Дьоҥҥо тиийэр ырыаны ыллаан туох эмэ санааны саҕыахтааххын. Доҕотторум, атастарым: “Биир сиргэ түптээн олорбоккун”, – дииллэр. Ити – баар суол. Высоцкай, Цой олохторун сэҥээрэбин. Түптээн киһилии олоҕу олорботох, айар үлэни эрэ өрө тутан сылдьыбыт уолаттар. Биир өттүнэн, итинник олох уустук бөҕө буоллаҕа. Ол гынан баран кинилэр бэйэлэрин эйгэлэригэр, эргимтэлэригэр көҥүллүк тыынан сылдьыбыт, айбыт-туппут дьон.
“Ырыа – олоххор биирдэ көрсөр аллар атаһыҥ, эн кэргэниҥ, эн төрөппүт ийэҥ-аҕаҥ. Ырыаҕыттан тэйдэххинэ, киһи буолбаккын”, – диэн биир муударай, ытыктыыр киһим этэн турар.
Онон ЫРЫА мин олохпор мэлдьи баара, баар да буола туруоҕа.
Сэһэргэстэ Диана КЛЕПАНДИНА.
