Соторутааҕыта “Кыым” норуот хаһыатын эрэдээксийэтигэр Нам улууһун Нам бөһүөлэгэр олорор ааҕааччыбыт, кыраайы үөрэтээччи Дмитрий Усов-Эльгяйскай сурук ыыппыта. Дмитрий Дмитриевич ол суругар Сахабыт Өрөспүүбүлүкэтигэр АЛРОСА алмаастаах хампаанньа туох суолталааҕын туһунан ырытан-анааран суруйбут, бэйэтин көрүүтүн үллэстибит.
Дмитрий Дмитриевич Усов-Эльгяйский бэйэтэ Сунтаар улууһун Элгээйи бөһүөлэгэр төрөөбүт-улааппыт киһи. Онон алмаастаах хампаанньа атаҕар туруутун уонна Мииринэй улууһун устуоруйатын туһунан ыраахтан истэн эрэ буолбакка, илэ-чахчы көрбүт-билбит киһи буолар.
Ытыктабыллаах ааҕаач-чыларбыт, мантан салгыы Дмитрий Усов суруйуутун кылгатан, ала-тала быһа тутан, кыратык эрэдээксийэлээн билиһиннэрэбит.
Алмаас Саха сирин сайдыытыгар оруола
Биһиги өрөспүүбүлүкэбит Арассыыйаҕа уонна аан дойдуга барытыгар даҕаны элбэх алмаас баайдаах түөлбэ быһыытынан киэҥник биллэр. Бөлүөһэр бөдөҥ долгуннаах Бүлүү эбэ сүнньүн бата олорор саха дьоно барахсаттар алмаас таас туһунан былыр-былыргыттан билэллэрэ. Бу ууга-уокка бэриммэт “кытаанах таас” туһунан былыргы саха номохторугар, биһиги өбүгэлэрбит үһүйээннэригэр-сэһэннэригэр үгүстүк кэпсэнэр даҕаны, элбэхтик ахтыллар даҕаны. Алмаас таас киһи уонна айылҕа оҥорбут таастарыттан, кырдьык, саамай кытаанахтара. Ол да иһин бу тааһы былыргы грек дьоно-сэргэтэ “Адамас”, сахалыы эттэххэ, “тулхадыйбат” уонна “кыайтарбат” диэн, сүрэхтээбиттэр. Кырдьык даҕаны, биһиги сирбитигэр алмаастааҕар кытаанах минерал баара өссө биллибэт.
1914 сыллаахха, аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймаабыт Аан дойду бастакы сэриитин иннинэ, кыраайы үөрэтээччи, үтүөлээх учуутал Петр Хрисанфович Староватов Бүлүү өрүскэ алмаас таас көстүбүтүн туһунан суруйбут уонна иһитиннэрбит. 1930-с сыллардаахха А.П. Буров уонна В.С. Соболев диэн геолог идэлээх дьон Өлүөнэ уонна Енисей өрүстэр икки ардыларыгар тайаан сытар Сибиир хапталыгар анал чинчийиилэри ыытан бараннар, “алмаас таас баар буолуон сөп” диэн бэрт сыаналаах түмүктээһини оҥорбуттара. Ол гынан баран, “хомойуох иһин” дииргэ тиийэбит, 1941 сыллаахха Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланан, Германия Сэбиэскэй Сойууска сэриинэн саба түһэн, алмааһы чинчийэр уонна көрдүүр үлэ чопчу болдьоҕо суох тохтоон хаалбыта.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ түмүктэммитин кэннэ, 1949 сыллаахха атырдьах ыйын 7 күнүгэр, Бүлүү өрүс сүнньүгэр аан бастакы алмаас кыырпахтарын Григорий Хаимович Файнштейн салайааччылаах “Тунгусскай” эспэдииссийэ кыттыылаахтара булбуттара. Онон билигин Григорий Файнштейны саха алмааһын аан бастакынан арыйбыт уонна булбут киһи быһыытынан сыаналыыллар.
Ити кэнниттэн аҕыйах ый буолан баран, оруобуна 1950 сыллаахха, Ньурба улууһугар анаан-минээн алмаас тааһы көрдүүр “Бүлүүтээҕи” эспэдииссийэ этэрээтэ тэриллэн үлэлээн барбыта. Ити уос номоҕор киирбит, аата күн бүгүҥҥэ диэри дорҕоонноохтук ааттанар эспэдииссэни “Амакинскай” диэн сүрэхтээбиттэрэ. (Сүрүн тиэмэттэн халыйа түһэн быһаардахха, “Амака” диэн тыл эбэҥки тылыттан “эһэ” диэн тылбаастанар).
1950 сыллаахха тэриллибит “Амакинскай” эспэдииссийэ үс сыл курдук дьаныардаахтык үлэлээн баран, 1953 сыллаахха Бүлүү өрүс салаата Аччыгый Ботуобуйа үрэх сүнньүттэн бастакы алмааһы булбута. Онтон эһиилигэр, 1954 сыллаахха, номоххо киирбит геолог дьахтар Лариса Попугаева Саха сирин устуоруйатыгар аан бастакы кимберлит туруупкатын арыйбыта. Ону, билэрбит курдук, “Зарница” диэн ааттаабыттара.
Сыл буолан баран, 1955 сыллаахха, “Амакинскай” эспэдииссийэ хаһааҥҥытааҕар даҕаны ситиһиилэммитэ, кини аата-суола кэлин аар-саарга аатырбыта. Ол курдук, 1955 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр Юрий Хабардин салайааччылаах геологтар бөлөхтөрө номоххо киирбит, билигин оҕотуттан оҕонньоругар тиийэ бары билэр “Мир” киберлит туруупкабытын булбута. “Закурили трубку мира, табак отличный!” – диэн аатырбыт радиограмма ити түгэҥҥэ этиллибитэ.
Ити бэлиэ, долгутуулаах түгэн кэннэ баара-суоҕа икки эрэ хонон баран, аны Владимир Щукин салайааччылаах геологтар бөлөхтөрө биир саамай элбэх уонна хаачыстыбалаах алмаастааҕынан биллэр түөлбэни – “Удачнай” кимберлит туруупкатын – арыйбыта. Күн бүгүн “Мир” уонна “Удачнай” туруупкалар Саха сиригэр саамай элбэх алмаас таастаах туруупкалар быһыытынан биллэллэр.
Төһө даҕаны 1955 сыллаахха элбэх саппаастаах улахан туруупкалар көстүбүттэрин иһин, булумньу туһунан нэһилиэнньэ киэҥ араҥатыгар иһитиннэрэ охсубатахтара. Саха сиригэр олус элбэх сир баайдаах түөлбэлэр арыллыбыттарын туһунан аан бастаан 1956 сыллаахха олунньуга буолбут ССКП ХХ сийиэһин кэмигэр эрэ кэпсээбиттэрэ. “Арыйааччы” аатын ылбыт геологтар үрдүкү судаарыстыбаннай наҕараадалары уонна бириэмийэлэри ылбыттара, чиэскэ-бочуокка тиксибиттэрэ. Оттон Саха сирин алмааһын туһунан бүтүн аан дойду барыта билбитэ.
Алмаастаах түөлбэ – өбүгэлэрим дойдута
Дьылҕа Хаан оҥоһуутунан буоллаҕа, үөһэ кэпсэммит Саха сирин бастакы алмааһа көстүбүт сирэ мин өбүгэлэрим төрөөбүт-үөскээбит, уутуйан олохсуйбут төрүт түөлбэлэрэ буолар. Ол курдук, Саха сирин бастакы алмаастара Сунтаар улууһун Кириэстээх нэһилиэгэр Мохсоҕоллоох диэн сиргэ булуллубуттара. Оттон онно күн бүгүнүгэр диэри мин аймах-билэ дьонум түөлбэлээн олороллор.
Эппитим курдук, “Амакинскай” эспэдииссийэ 1949 сыллаахха аан бастакы 22 алмаас кыырпаҕын Сунтаар улууһун Кириэстээх нэһилиэгэр баар Мохсоҕоллоох диэн сиртэн булбута. Ол дьон-норуот судургутук ааттыырынан “Амакинка” геологтарын бастакы улахан кыайыыта уонна ситиһиитэ этэ.
Ити сүдү сыаналаах 22 булумньу көстүбүтүн кэннэ Кириэстээх бөһүөлэгэр геология эспэдииссийэтин улахан, тирэх буолар базата тэриллибитэ. Ол базаҕа киэҥ нэлэмэн Сэбиэскэй Сойуус араас муннугуттан алмааһын көрдүүр-чинчийэр уонна тэрээһин үлэтигэр кыттыһар үгүс киһи кэлбитэ. Нэһилиэк олохтоохторо саҥа кэлбит үлэһиттэргэ дьиэнэн-уотунан, аһынан-таҥаһынан көмөлөһөллөрө уонна бэйэлэрэ даҕаны улахан хамсааһынтан туора туран хаалбатахтара. Кинилэр эспэдииссийэ геологтарыгар сирдьиттииллэрэ, таба-сылгы көлөлөрүн көрөллөрө. Кириэстээх нэһилиэгэр күн бүгүн даҕаны алмаас устуоруйатын көрдөрөр уонна сэһэргиир дьоҕус түмэл үлэлии-хамсыы, дьону-сэргэни сырдата турар.
Мин дьоллоох-соргулаах ойор-тэбэр оҕо сааһым Сэбиэскэй Сойуус саҕана Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгэр ааспыта. Оччолорго, 1950-с сыллар бүтүүлэригэр уонна 1960-с сыллар саҕаланыыларыгар, биһиги, кырачаан оҕолор, геологтар уонна алмааһы көрдөөччүлэр Элгээйи нөҥүө кэлэн ааһалларын, атын нэһилиэктэргэ сылдьалларын үгүстүк көрөр этибит. Геологтар өттүктэригэр мэлдьи бэстилиэттээх, санныларыгар харабыыннаах сылдьар буолаллара. Дьиктиргиирбит диэн, ол дьон тоҕо эрэ бары бытыктаах буолаллара. Онон да буоллаҕа, биһиги, оҕолор, кинилэри “бытыктаах нуучча дьээдьэлэрэ” диэн ааттыырбыт.
Ол саҕана Элгээйи бөһүөлэгэр ньиргиччи үлэлии турар “Элгээйи” сопхуос Мииринэй куоратын уонна оройуонун тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатынан толору хааччыйан олорбута. Элгээйиттэн Мииринэй оройуонугар эт, үүт, арыы, хортуоппуй уонна да атын ас-үөл тиһигин быспакка барара. Сопхуос дириэктэринэн урут алмааһы көрдүүр геология-чинчийэр эспэдииссийэтигэр үлэлээбит, геолог идэлээх Семен Михайлович Журавлев анаммыта. Кини “Элгээйи” сопхуоска бэрт таһаарыылаахтык, үрдүк көрдөрүүлээхтик үлэлээбитэ. Ол түмүгэр, кини дириэктэринэн үлэлии олордоҕуна, “Элгээйи” сопхуос дойду биир саамай үрдүкү наҕараадатынан – Ленин уордьанынан – наҕараадаламмыта. Сопхуос бэлэмниир, оҥорон таһаарар тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын (эти, үүтү, арыыны, хортуоппуйу, хаппыыстаны, онтон да атын аһы-үөлү) Элгээйи бөһүөлэгиттэн Мииринэй куоратыгар диэри быһалыы “Ан-2” сөмөлүөтүнэн ыыталлар этэ. Элгээйигэ бэйэтигэр дьоҕус салгын пуорда үлэлиирэ.
Саха сирин сайдыытыгар АЛРОСА оруола
1991 сыллаахха АЛРОСА аахсыйалаах хампаанньа тэриллибитэ. Онуоха диэри Саха Өрөспүүбүлүкэтэ хампаанньа уопсай барыһыттан бэрт кыра сууманы бырыһыан быһыытынан ылара. Онтон АЛРОСА (Алмазы России Саха) хампаанньа саҥардыллан тэриллибитин кэнниттэн, дивидени үс субъект тэҥҥэ үллэстэр буолбуттара: Арассыыйа Федерацията – 33%, Саха Өрөспүүбүлүкэтэ – 33% (25 бырыһыана – өрөспүүбүлүкэҕэ, 8 бырыһыана – “алмаастаах түөлбэ” дэнэр улуустарга), онтон 2011 сыллаахтан аахсыйа 34%-на көҥүл эргииргэ тахсыбыта.
Алмаас таас атыытыттан киирэр харчы сороҕо өрөспүүбүлүкэҕэ хаалар, ону тэҥэ нолуок түөрт гыммыттан үһэ уонна нолуоктан ураты атын харчы киирэр буолан, бу сыллар усталарын тухары аҥаардас “алмаастаах түөлбэ” улуустарыгар эрэ буолбакка, бүтүн Саха сиригэр барытыгар хас эмэ уонунан араас дьон олорор дьиэтэ, балыыһа, култуура киинэ, оскуола, оҕо уһуйаана, стадион, успуорт комплекса тутуллан үлэҕэ киирдэ, сүүһүнэн килэмиэтир усталаах, тэхтирэ суох аспаал суол оҥоһулунна. Ити ахтыллыбыт суоллары таһынан, алмаастаах хампаанньа кырата суох үбү-аһы инвестиция быһыытынан социальнай суолталаах инфраструктураны тутууга бэйэтин үтүө баҕатынан, ким да, туох да модьуйуута суох, СӨ Үүнэр көлүөнэ тус сыаллаах пуондатыгар ыытар.
Аны туран, барытын ситэри кэпсээтэххэ, алмаас атыытыттан киирбит үбү-харчыны Саха сирэ үгүс ахсааннаах култуура уонна успуорт тэрээһинин оҥорорго туһанар. Ол иһигэр бу курдук улахан тэрээһиннэри киһи киэн тутта ааттыан сөп: “Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы оонньуу, “Саха сирин Олимпиадата” диэн сүрэхтэммит “Манчаары оонньуулара”, Саха сирин норуоттарын спартакиадалара, бу күннэргэ уон алтыс төгүлүн ыытыллар, уһулуччулаах тириэньэр Дмитрий Петрович Коркин аатынан көҥүл тустуу норуоттар икки ардыларынааҕы добун түһүлгэтэ, Олоҥхо ыһыаҕа, Табаһыт күнэ уонна да атын үгүс тэрээһин.
Алмаас атыытыттан киирбит харчы суотугар Нам улууһугар эмиэ өрөспүүбүлүкэ таһымнаах улахан тэрээһиннэр ыытыллыбыттара. Ол курдук, 2014 сыллаахха Нам улууһугар күүстээҕи-быһыйа үмүрү тардыбыт “Саха сирин норуоттарын спартакиадалара” буолан ааспыта. Ону көрсө улахан Култуура-успуорт комплекса уонна стадион тутуллубута. Ол кэннэ биэс сыл буолан баран, 2019 сыллаахха, АЛРОСА харчы көрөн, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах Олоҥхо ыһыаҕа ыытыллыбыта.
Нам улууһугар алмаас харчытыгар элбэх араас эбийиэк тутуллубута, күн бүгүн даҕаны ону олохтоох дьон үөрэ-көтө, махтана туһаналлар. Холобур, олус кэрэ көстүүлээх, саха норуотун улууканнаах уола Максим Кирович Аммосов аатынан Култуура уонна духуобунай сайдыы киинэ Нам улууһун олохтоохторугар уларыйыы уонна саҥа эрэл бэлиэтэ буоллахха диэтэххэ, улаханнык алҕаһаабаккын. Ол курдук, АЛРОСА алмаастаах хампаанньа көмөтүнэн олохтоох култуура уонна социальнай эйгэ тэрилтэлэрэ бары биир кыраһыабай, саҥа, улахан дьиэҕэ көһөн киирэннэр, саҥалыы айар-тутар, идиэйэлэрин олоххо киллэрэр, култуура баай нэһилиэстибэтин харыстыыр уонна дьон-сэргэ олоҕун таһымын өссө тупсарар кыахтаннылар.
Намтан – алмаастаах үлэҕэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр алмаас эйгэтэ атаҕар туруутугар, сириэдийэ сайдыытыгар үгүс саха дьоно бэйэтин улахан да, кыра да кылаатын киллэрбитэ. Ол иһигэр билигин мин олорор Намым улууһун үтүө дьоно-сэргэтэ бааллар. Кинилэртэн биир саамай чаҕылхайдара Нам улууһун I Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбүт, кэлин Ил Түмэн дьокутаатынан таһаарыылаахтык үлэлээбит Ньургун Семенович Тимофеев буолар (1963–2017 сс.).
Ньургун Тимофеев аатын үгүс киһи билэр. Кини 1989 сыллаахха Томскайдааҕы политехническай институту ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн баран, үөрэммит, идэни баһылаабыт Томскай куоратыгар Арассыыйа билимҥэ академиятын Сибиирдээҕи салаатын Бөҕө буолуу физикатын уонна материаловедение институтугар (ИФПМ) үлэлии киирбитэ. Ол гынан баран, кини онно өр үлэлээбэтэҕэ. Салайар-дьаһайар дьоҕурдаах эдэр киһини кэмигэр бэлиэтии көрөннөр, 1991 сыллаахха “Туймаада Даймонд” хампаанньа тэхиньиичэскэй дириэктэринэн үлэлэтэ ыҥырбыттара. Онтон 1992 сыллаахха “Саха Даймонд” хампаанньа генеральнай дириэктэринэн анаммыта.
Ити кэнниттэн 1993 сыллаахха Ньургун Семенович Тимофеев салалтатынан АЛРОСА аахсыйалаах хампаанньа иһинэн Саха сиринээҕи алмааһы атыылыыр тэрилтэ (ЯПТА) тэриллибитэ. Кини ити тэрилтэни үс сыл курдук салайбытын кэннэ, 1996 сыллаахха Москуба куоракка АЛРОСА атыылыыр хампаанньатын генеральнай дириэктэрин солбуйааччынан анаабыттара.
Хомойуох иһин, өссө даҕаны айыах-тутуох, үлэлиэх-хамсыах киһи күөгэйэр күнүгэр сылдьан бу олохтон 2017 сыллаахха туораабыта. Ньургун Тимофеев алмаас бырамыысыланнаһын сайдыытыгар киллэрбит кылаатын билинэн туран, 2018 сыллаахха кини аатын “Юбилейнай” туруупкаттан көстүбүт 91,76 караат ыйааһыннаах улахан алмааска иҥэрбиттэрэ. Оттон Нам сэлиэнньэтигэр баар Олимпийскай эрэллэр спортивнай оскуолалара кини аатын сүкпүтэ.
* * *
Быйыл Саха сиригэр “Мир” уонна “Удачнай” туруупкалар арыллыбыттара 70 сылын томточчу туолла. Дьикти-кэрэ күндү таастаах сиргэ олорор дьон буоларбыт быһыытынан биһиги, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо, Саха сиригэр алмаас хостооһунун уонна бырамыысыланнаһын устуоруйатын хайаан даҕаны билиэхтээхпит дии саныыбын. Билиэхтээхпит кини биһиги өрөспүүбүлүкэбит сайдыытыгар туох, ханнык кылааты киллэрбитин уонна киллэрэрин. Өйдүөхтээхпит, умнуо суохтаахпыт алмаас бырамыысыланнаһын сайдыытыгар сыралаах үлэлэрин, бүтүн олохторун анаабыт биир дойдулаахтарбыт ааттарын. Бу барыта Уһук Хотугу сир ааспыт, билиҥҥи уонна кэлэр кэмнээҕи олоҕун биир суолталаах сорҕото буолар. Тоҕо диэтэххэ, алмаастан уонна АЛРОСА хампаанньа төһө ситиһиилээхтик үлэлиириттэн, биһиги өрөспүүбүлүкэбит өссө да уонунан сылларга социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыта, Саха сирин олохтоохторун байылыат уонна дьоһун олоҕун таһыма быһаччы тутулуктаах буолуоҕа.
Дмитрий УСОВ-ЭЛЬГЯЙСКАЙ, кыраайы үөрэтээччи, Нам сэлиэнньэтэ.
