Сэтинньи 11-13 күннэригэр Дьокуускайга Татарстан Судаарыстыбаннай Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин Раиһын (баһылыгын) Татаар уонна төрөөбүт тыллары харааннааһын уонна сайыннарыы боппуруостарыгар хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ Марат Ахметов салайааччылаах улахан дэлэгээссийэ Ил Түмэҥҥэ кэлэн бэрт хорутуулаахтык үлэлээн барда. Бу аһара боччумнаах дэлэгээссийэ састаабыгар Татарстан парламенын Үөрэххэ, култуураҕа, билимҥэ уонна национальнай сыһыаннарга кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Айрат Зарипов, Үөрэх уонна билим миниистирэ Ильсур Хадиуллин, Татарстан кинигэтин кыһатын дириэктэрэ Рустем Галиуллин бааллар. Атыннык эттэххэ, хаан аймахтыы татаар омугун тылын боппуруоһунан дьарыктанар саамай улахан дуоһунастаах дьон бары да кэриэтэ кэлбиттэр.
Биллэрин курдук, Татарстан – тыл бэлиитикэтигэр Арассыыйа национальнай өрөспүүбүлүкэлэрин барыларын да лаппа урутаан уонна систиэмэлээхтик сайдан иһэр эрэгийиэн. “Ол бэйэлэрэ биһиэхэ туох уопутун үллэстэ, туох саҥаны билэ, үөрэтэ кэлбиттэрэ буолла?” – диэн сиэрдээх ыйытык үөскүөн сөп. Арай, 2022 с. Татарстан баһылыга Рустам Минниханов салайааччылаах татаар дэлэгээссийэтэ Дьокуускайга Улуу Туймаада ыһыаҕар сылдьан улаханнык сөҕөн-махтайан барбытын билэбит. Холобур, ол сырыы кэнниттэн Р.Минниханов татаар билимин, култууратын үлэһиттэригэр “татаардар Сабантуй диэн төрүт бырааһынньыкпытын бу сахалар ыһыахтарын курдук дириҥ силистээн-мутуктаан, саҥалыы кэнсиэпсийэлээн тэрийэр буолуоҕуҥ” диэн сорудах биэрбитин, Татарстан СМИ-тигэр “сахалар тылларын, култуураларын аһара бэркэ харыстаан, өрө тутан илдьэ сылдьаллар эбит, ити чааһыгар биһигини ырааҕынан куоһараллар” диэн суруйуу, этии-тыыныы элбии сылдьыбытын истэбит. Бука, ол дьайбыт буолуон сөп.
Татаардары кытары Саха сирэ урут-уруккуттан күүскэ бииргэ үлэлэһэр. Икки национальнай өрөспүүбүлүкэлэр кыһалҕабыт да тэҥ соҕус, бэйэ-бэйэбитигэр ылсарбыт-бэрсэрбит, үөрэнэрэрбит да элбэх буоллаҕа.
НАЦИОНАЛЬНАЙ БИБИЛЭТИЭКЭҔЭ КӨРСҮҺҮҮ
Сэтинньи 11 күнүгэр Национальнай бибилэтиэкэ Устуоруйаҕа саалатыгар Татарстан дэлэгээссийэтэ Саха сирин Суруйааччыларын Сойууһун уонна “Айар” национальнай кинигэ кыһатын кытары көрүстүлэр. Тэрээһиҥҥэ Ил Түмэн, министиэристибэлэр уонна биэдэмистибэлэр, литэрэтиирэ уонна билим холбоһуктарын бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар.
Марат Ахметов төрүт култууралары уонна төрөөбүт тыллары харыстыырга кыттыгас үлэ олус суолталааҕын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ:
– Биһиги өрөспүүбүлүкэбит Раиһын (баһылыгын) өйөбүлүнэн национальнай духуобунаһы байытар сыаллаах сүүһүнэн бырайыактары олоххо киллэрэбит. Министиэристибэлэри, уопсастыбаннай холбоһуктары уонна СМИни кытары ыкса үлэлэһэбит. Төрөөбүт тылы харааннааһын национальнай өйү-санааны уһугуннарыы дириҥ төрүттэрин таарыйарын быһыытынан, манна ураты сыһыан ирдэнэрин өйдүүбүт. Биһиги саха норуотун баай култууратын, үгэстэрин, итиэннэ саха дьоно төрөөбүт тылларын өрө туталларын сөҕөбүт-махтайабыт. Бачча киэҥ дойдуга олорон норуот быһыытынан уратыгытын тутан хаалбыккытыттан сөҕөбүт. Тылгытын хараххыт харатын курдук харыстаан, үүнэр көлүөнэҕэ тиэрдэргит уонна оҕону иитиигэ улахан болҕомтону уураргыт – ол туоһута. Ол эрээри глобализация ыллар хардыынан кимэн киирэн иһэр, биһиги үөс сиргэ олорор буолан ону кытта күн аайы аалсар эбит буоллахпытына, ол эһиэхэ да күүскэ дьайан барыа. Кытаатыҥ. Биһиги биир түүрдүү силистээх-мутуктаах, хаан уруулуу омуктарбыт. Онон тылбытын уонна култуурабытын сайыннарыыга бэйэ-бэйэбитин салгыы өйөһүөххэ, бииргэ үлэлэһиэххэ. Халлааҥҥыт сылаас буолуон баҕарабын!
Национальнай бибилэтиэкэ сыыппара ресурсаларын отделын сүрүннүүр технолога Мария Платонова, “Айар” кыһа дириэктэрэ Август Егоров ыалдьыттарга аныгылыы технологияларга сыһыаннаах ситиһиилэрин билиһиннэрдилэр.
Норуодунай бэйиэт Наталья Харлампьева СӨ Бырабыыталыстыбатын иһинэн үлэлиир Тиэрмин хамыыһыйатын үлэтин туһунан санаатын үллэһиннэ. Кини санаата, сүнньүнэн, “саҥа айыллыбыт тиэрминнэри норуот ылыммат, тиэрмини норуот бэйэтэ айыахтаах” диэн тула эргийэр эбит.
ҮӨРЭХ КЫҺАЛАРЫГАР
Ити күн Татарстан парламенын дэлэгээссийэтэ Дьокуускай куорат үөрэҕин кыһаларыгар сырытта – “Кэскил” уһуйааҥҥа уонна “Айыы кыһата” оскуолаҕа. Дьокутааттар бу сырыыларын кэмигэр төрөөбүт тыллары харааннааһыҥҥа уонна сайыннарыыга туһуламмыт үөрэх бырассыаһа хайдах тэриллэрин, матырыйаалынай-тэхиниичэскэй базаны уонна үөрэтэр бырагырааманы кытары билистилэр.
Ордук болҕомтону Саха сиригэр тыл бэлиитикэтин олоххо киллэриигэ, үөрэтии ньымаларыгар, итиэннэ төрөөбүт тыллары үөрэтиигэ аныгы уонна үгэс буолбут сыһыаннарга болҕомтону уурдулар.
Дэлэгээссийэни Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирков уонна Ил Түмэн Билимҥэ уонна үөрэххэ сис кэмитиэтин салайааччы Антонина Григорьева арыаллаан илдьэ сырыттылар.
Бастаан Сайсары түөлбэтигэр баар “Кэскил” уһуйаан үлэтин-хамнаһын кытары билистилэр. Онно уһуйаан иитиллээччилэригэр дьарыктар хайдах баралларын, күннэтэ сахалыы тылынан оҕолор хайдах кэпсэтэллэрин билистилэр. Кырачааннар ыалдьыттарга лоп бааччы, туохтан да иҥнэн, кыбыстан турбакка, бэрт чобуотук үс тылынан хоһоон аахтылар, сатабылларын көрдөрдүлэр. Инньэ гынан, бу уһуйаан үөрэхтээһиҥҥэ полилингвальнай көрүүлээҕин итэҕэттэ.
Татарстан парламенын дьокутаата Ильшат Аминов саха тылын үөрэтиигэ уһуйаан иитээччилэрэ туһанар бэрт интэриэһинэй быраактыкаларын кытары билсибитин туһунан кэпсээтэ:
– Биллэн турар, биһиги маннык хардарыта уопуту атастаһыыны биирдэ эрэ буолбакка, мэлдьи ыытыахтаахпыт. Үчүгэй уопуту ылыныы үтүө түмүктээх буолара биллэр. Биһиги бу бэртээхэй уһуйааҥҥа сылдьан, педагогтар кырачааннарга төрөөбүт тылы уонна култуураны иҥэриигэ бэйэлэрэ ураты үөрэтэр бырагыраамалаахтарын биһирээтим. Ити биһиэхэ улахан интэриэһи үөскэтэр.
Салгыы ыалдьыттарбыт сахалыы тылынан үөрэтэр “Айыы кыһата” Национальнай гимназияҕа сырыттылар. “Айыы кыһатын” хара ааныттан салайар, улахан энтузиаст, дириэктэр Лидия Шамаева быйыл бу ураты оскуолабыт 20 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээбитин кэпсээтэ. Дьиҥэ, оскуола бырайыак быһыытынан 550 үөрэнээччигэ аналлаах эрээри, оҕолорун төрөөбүт тылларынан үөрэтиэн баҕалаах элбэҕинэн, билигин гимназияҕа икки симиэнэнэн 1800 оҕо үөрэнэр.
Дэлэгээттэргэ гимназия ыытар бырайыактарын, федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэ куонкурустарыгар кыттыыларын билиһиннэрдилэр. Ыалдьыттары ордук куорат оҕолорун муҥхаҕа сырытыннарыы, төрүт үгэс үөрүйэхтэрин иҥэрэр сайыҥҥы, араас эспэдииссийэлэр, эбэлэр, эһэлэр, төрөппүттэр түмсүүлэрин оруола уо.д.а. ордук сэҥээртэ.
Учууталлар кэпсииллэринэн, “Айыы кыһатыгар” оҕолор төрөөбүт тылларын, култуураларын билэр баҕалара, дириҥэтэн үөрэтэр дьулуурдара олус күүстээх. “Туох да омнуолааһына, киһиргээһинэ суох, биһиги үөрэнээччилэрбит поликултуурунай куорат эйгэтигэр өбүгэ ситимин быспакка, бэйэлэрэ сайдар, үөрэнэр баҕалара олус күүстээх. Тыл – оҕону иитии сүрүн тутула. Ол иһин, биһиги выпускниктарбыт култуурунай уонна функциональнай кэмпитиэнсийэлэрэ төрөөбүт тылларын үөрэтиинэн хааччыллар”, – диэтилэр.
Уһуйааҥҥа уонна оскуолаҕа сырыы түмүгүнэн, өрүттэр төрөөбүт тыллары үөрэтии бырагырааматын систиэмэлээхтик өйүүр наадатын, төрөөбүт тыл учууталларын ыстаатыстарын үрдэтиини уонна эрэгийиэннэр ыытар үөрэтэр уонна култуурунай бэлиитикэлэрин нуорма-быраап баазаларын тупсарыыга үлэлэһэргэ эттилэр.
ИЛ ТҮМЭҤҤЭ КӨРСҮҺҮҮ
Сэтинньи 12 күнүгэр Ил Түмэн мунньахтыыр саалатыгар эмиэ бэрт киэҥ хабааннаах кэпсэтии буолан ааста. Бу сырыыга тэрээһин татаардары “СӨ судаарыстыбаннай уонна официальнай тылларын харааннааһын уонна сайыннарыы” уонна “СӨ үөрэхтээһинин сайыннарыы” судаарыстыбаннай бырагыраамаларын, Тиэрмин хамыыһыйатын үлэтин бириинсибин уонна саха тылын туруулаһар уопсастыбаннай хамсааһыннар үлэлэрин билиһиннэрии киэбинэн барда. Сахабыт сирин аатыттан мунньаҕы СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников, Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Александр Жирков иилээн-саҕалаан ыыттылар.
Татарстан дэлэгээссийэтин салайааччы Марат Ахметов: “Бу икки күнү быһа аһара толору бырагырааманан сырыттыбыт, биллибит-көрдүбүт. Эһиэхэ, сахаларга, тыл боппуруоһун туруулаһыы национальнай идиэйэ таһымыгар тахсыбытын илэ көрдүбүт. Ити чааһыгар эһиги биһигини куоһаран иһэр эбиккит. Татарстан – Арассыыйаҕа үгүс көрдөрүүлэринэн инники күөҥҥэ сылдьар эрэгийиэн. Ол эрээри биһиги бэлиитикэ, экэниэмикэ, бырамыысыланнас үгүс бопппуруостарыгар күөнтэтэн, тылбытын умнууга хаалларан эрэр эбиппит диэн өйдөөтүбүт...” – диэн санаатын биллэрдэ.
Даҕатан эттэххэ, Татарстан дэлэгээссийэтэ Саха сиригэр кэлиэн быдан инниттэн Өрөспүүбүлүкэтээҕи Тиэрмин хамыыһыйатын үлэлин кытта билсиэн баҕарарын биллэрбитэ... Тиэрмин хамыыһыйатын үлэтин бириинсибин ХИФУ институтун дириэктэрэ, Тиэрмин хамыыһыйатын чилиэнэ Гаврил Торотоев бэрт сиһилии билиһиннэрдэ. Ыалдьыттар ыйытыылары биэрдилэр. Холобур, “эһиги хамыыһыйаҕыт ылыммыт тиэрминнэрин ортотугар нэһилиэнньэ букатын ылыммакка хаалбыт, олоххо киирбэтэх тыллар бааллар дуо?” – диэн ыйытыы киирэ сырытта.
Уопсайынан, Саха сирин бэрэстэбиитэллэрэ: үөрэх миниистирэ Ньургууна Соколова, Култуура уонна духуобунас миниистирэ Афанасий Ноев, “Саха тыла 400” уопсасьыбаннай хамсааһын бэрэстэбиитэлэ Ньургуйаана Угарова иһитиннэриилэрин кэнниттэн бэрт элбэхтик чопчулаһар ыйытыылары биэрдилэр.
Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Александр Жирков түмүктүүр тылыгар Татарстан дэлэгээссийэтигэр махталын биллэрдэ, “бу билиҥҥи курдук уустук кэмҥэ мэлдьи да иннибитигэр сылдьан сирдиир суолдьут сулус буола сылдьалларыгар” баҕарда.
***
Татарстан парламенын дэлэгээссийэтэ Ил Түмэн спикерэ Алексей Ермеевы кытта официальнай көрсүһүүтүн кэмигэр, өрүттэр эрэгийиэннэр социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыларын сокуонунан хааччыйыыга тоҕоостоох боппуруостары дьүүллэстилэр. Маны таһынан икки парламент салгыы бииргэ үлэлэһиилэрин күүһүрдэргэ уонна сайыннарарга боппуруостары көрдүлэр.
Дэлэгээттэри эҕэрдэлиир тылыгар Ил Түмэн спикерэ А.Еремеев Саха сирэ саамай тымныы уонна киэҥ (3 мөл. кв. км) сиргэ тайаан сытарын, РФ биэс гыммыт биирин ыларын эттэ. “Саха сирин олохтоохторо тыйыс килиимэккэ олоро үөрүйэх эрэ буолбатахпыт, биһиги маннык усулуобуйаҕа ураты култуурабытын, түҥ былыргы үгэстэрбитин, тылбытын тыыннаах тутан кэлбит ураты омукпут. Төһө да ыарахан усулуобуйаҕа олордорбут, саха норуота үйэлэри уҥуордаан үгэс буолбут дьарыктарын, сыспай сиэллээҕи, хороҕор муостааҕы тутан кэллэ”, – диэтэ.
Кини Саха сирэ Татарстааны кытары икки өрүттээх сибээһин бөҕөргөтөргө уонна кэҥэтэргэ бэлэмин эттэ. Ол кэннэ салгыы Саха сиригэр төрөөбүт тыллары, култуураны, эпическэй нэһилиэстибэни хараанныырга уонна сайннарарга туох-ханнык үлэ ыытылларын сиһилии кэпсээтэ.
Кини вице-спикер Александр Жирков дьаныарынан өрөспүүбүлүкэҕэ эпическэй нэһилиэстибэни харыстыырга уонна тарҕатарга улахан үлэ барарын, Александр Николаевич быыс булан түүр омуктарын эпостарын тылбаастыырга сүҥкэн үлэни ыытарын бэлиэтээтэ.
– Саха норуотун киэн туттуута, тылынан барҕа баайа – Олоҥхо – киһи-аймах чулуу айымньытынан билиниллибитэ. Ил Дархан Айсен Николаев ыйааҕынан, сыллата үгэс буолбут култуурунай нэһилиэстибэни тута сылдьар сэттэ олоҥхоһукка, сэттэ оһуокайдьыкка уонна сэттэ ууска ый аайы бэриллэр истипиэндьийэни олохтоон турар. Ити дьону олус көҕүлүүр, биһиэхэ оннооҕор быыкаа оҕолор оллоонноон олорон олоҥхолуур буоллулар, – диэн спикер эттэ.
Алексей Ильич гуманитарнай билиигэ, тылга, култуураҕа хардарыта сыһыан – икки норуот сыһыанын кэҥэтэр диэтэ.
Тэрээһин кыттыылаахтара Арассыыйа норуоттарын тылларын харааннааһын уонна сайыннарыы уопсастыба бигэ туруктаах буоларыгар улахан суолталааҕын тоһоҕолоон бэлиэтээтилэр. Маннык хардарыта сыһыан култууралар икки ардыларынааҕы диалогу күүһүрдэргэ уонна элбэх омук олорор модун дойдутугар норуоттар бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөллөрүгэр төһүү буоларын ыйдылар.
Бэй. кэр.
Хаартыска: Василий Кононов, интэриниэт ситимэ
