Саха омугар иэдээн эҥээрдээх Улуу сэрии сылларын кэмигэр Саха АССР бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлинэн Владимир Алексеевич Муратов (15.07.1905 -- ...) диэн киһи үлэлээбитэ. Биллэрин курдук, бу киһи мөлтөх үлэтин иһин уһуллан, 1943 с. бэс ыйыгар БСК(б)П Киин Кэмитиэтин дьаһалыгар төннүбүтэ.
В.Муратов Саратов уобалаһын Липовскай оройуонун Липовка сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Омугунан – нуучча. Аҕата – сэлиэнньэ почтатын начаалынньыга, ийэтэ дьиэ хаһаайката этилэр. Дьонноро эрдэ өлбүттэрэ (аҕата – 1917 с., ийэтэ – 1916 с.). Муратов 1913–1917 сс. Камышин куорат оскуолатын бүтэрэн баран, Москубаҕа ВЦИК иһинээҕи сэбиэскэй тутуу киин куурустарын (1929 – 1930), Саратов уонна Сталинград куораттарга кыһыл профессураны (үрдүк үөрэх преподавателлэрин) бэлэмниир институту (1931 – 1933) бүтэрбитэ. Кэлин Москубаҕа кыһыл профессураны бэлэмниир экэниэмикэ институтугар үөрэнэ сылдьан 3-с куурустан уурайбыта. Онон, толорута суох үрдүк үөрэхтээх хаалбыта.
Үлэлээбит биографията:
1918 – 1928 сс. Саратов уобалаһыгар тириини соҕотуопкалыыр тэрилтэ, онтон байыаннай комендатура курьера, собуокка тимири кыстарааччы (фрезеровщик);
1928 – 1930 сс. Саратовка уокуруктааҕы Сэбиэт ситэриилээх кэмитиэтин инструктора;
1930 – 1931 сс. Саратов уобалаһын Аткарскай оройуонун Елизаветино сэлиэнньэтигэр сопхуос бартыыйынай кэмитиэтин сэкирэтээрэ;
1931 – 1933 сс. Саратовка кыһыл профессура институтун истээччитэ;
1933 – 1935 сс. Сталинград уобалаһын Эльтонскай оройуонугар Булухтинскай МТС политотделын начаалынньыгын солбуйааччы;
1935 – 1938 сс. Москубаҕа кыһыл профессураны бэлэмниир экэниэмикэ институтун истээччитэ;
1938 – 1939 сс. Украина ССР-н Үрдүкү Сэбиэтин бүрүсүдьүүмүн тэрийэр кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин Полтава уобалаһыгар солбуйааччыта, Полтава куоратын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ;
19.12. 1939 – 25.03. 1940 сс. Саха АССР бырабыыталыстыбатын (Совнаркомун) бэрэссэдээтэлин солбуйааччы;
25.03.1940 – 9.06. 1943 сс. Саха АССР бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ;
1943 с. бэс ыйыгар Совнарком бэрэссэдээтэлин дуоһунаһыттан босхолонон, Москубаҕа БСК(б)П Киин Кэмитиэтин дьаһалыгар барбыта.
Бу Муратов биографиятын уонна үлэтин киниискэтиттэн көрдөххө, Саха сирин курдук уустук усулуобуйалаах, хаһаайыстыбатыгар уонна олоҕор-дьаһаҕар элбэх уратылаах эрэгийиэҥҥэ бэрт көтүмэх үөрэхтээх, уобалаһы салайыыга туох да уопута суох киһи үлэлии кэлбит. Ол эрээри, суруйалларынан, Владимир Алексеевич улахан бэрээдэктээх, тулуйумтуо майгылаах, баартыйа идиэйэтигэр толору бэриниилээх, үөһэттэн кэлэр ыйыыны-кэрдиини эҥкилэ суох толоругас, ытыктанар киһи эбит.
1940 с. диэри Саха сиригэр бырамыысыланнас, тырааныспар, норуот үөрэҕириитин, доруобуйа харыстабылын, култуурунай-сырдатар үлэ, билим уонна ускуустуба сайдыытыгар биллэр ситиһиилэр бааллара, элбэх уларыйыы буолбута.
Саха сиригэр холбоһуктааһын 1940 с. түмүктэммитэ. Тыа сиригэр баар хаһаайыстыбалар 96,6 %-нара холкуостарга түмүллүбүттэрэ. Холкуостар бас билиилэригэр ыһыы бааһынатын 99,9 %-на киирбитэ. Ол түмүгэр, саха норуотун үйэлэргэ олоҕурбут хаһаайыстыбатын укулаата букатыннаахтык урусхалламмыта, кулаактары эспиттэрэ. Чааһынай баайы уопсайдааһын түмүгэр кэтэх хаһаайыстыбаларга хаалбыта:
1.01.1940 с. – 267 958 ынах сүөһү, 47 492 сылгы;
1.01.1941 с. – 172 616 ынах сүөһү, 20 304 сылгы;
1.01. 1942 с. – 89 950 ынах сүөһү, 6 472 сылгы;
1.01. 1943 см. – 48 971 ынах сүөһү, 1 914 сылгы.
1940 – 1943 сс. кураан сатыылаан, эр дьон сэриигэ баран, т/х-тын сыыһа салайыы түмүгэр, 1940 с. – 284 (барыта 793 холкуостан), 1941 с. 419 холкуос үлэ күнүгэр дохуоттарыгар бурдугу ылбатахтара. 1942 с. бу көстүү эмиэ хатыламмыта. Ол эбэтэр, Саха сирин тыатын олохтооҕун хайа быспыт аҥаара тугу да аһыыра суох хаалбыта. Үөһэ сыыппаралартан көстөрүн курдук, дьон чааһынай хаһаайыстабаларыгар сылгылара, сүөһүлэрэ эмиэ быстыбыт кэмэ этэ. Оттон салайааччылар судаарыстыбаҕа туттарыллар бородууксуйа (эт, арыы, бурдук) былаанын толоруунан эрэ дьарыктаммыттара. Нолуок төлөбүрүн суотугар, 1941 с. – 17 582, 1942 с. 20 024 ынах сүөһүнү тыа дьонуттан биир-биэс кэпсэтиитэ суох былдьаан ылбыттара.
Маннык тэрээһин уонна “сайдыы” түмүгэр, Саха сирин тыатыгар нэһилиэнньэ хоргуйан өлөн барбыта. 1941 – 1945 сс., араас ааҕыынан, 40 – 65 тыһ. киһи өлбүтэ. Хоргуйан өлүү, сүрүннээн, саха дьоно түөлбэлээн олорор тыатын сиригэр барбыта. (1939 с. биэрэпис түмүгүнэн, барыта 233 273 саха баара, олортон тыа сиригэр 217 786 киһи олороро). Бу, дьиҥинэн, норуот иитэ суох иэдээнэ, аана суох алдьархайа этэ.
Бу маннык ынырык кэмҥэ В.А. Муратов Саха АССР тэриллибитэ 20 сылын туолар дакылаатыгар (5.09.1942 с.), бэйэтэ үлэлээбит 1940 – 1942 сс., маннык “ситиһиилэри” бэлиэтээбитэ: “Кэнники 3 сылга өрөспүүбүлүкэ холкуостарын уопсай бас билиитигэр ынах сүөһү ахсаана – 202,9, сылгы – 246,5, таба – 379,1, сибиинньэ – 34,9, бараан ахсаана 1 600 бырыһыан элбээтэ. Сайдыы маннык ахсым тэтимэ сэбиэскэй холкуостаах тутууга эрэ баар буолар кыахтаах!” (Соц. Якутия. – 1942. – 09.09.).
Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлэ В.А. Муратов кыайыылаах арааппарыгар баар “ситиһиилэр” түмүктэригэр тыа сиригэр нэһилиэнньэ хоргуйан өлүүтэ өссө күүһүрбүтэ уонна дириҥээбитэ. Дьиҥинэн, ханнык да социальнай тутулга, хайа да судаарыстыбаҕа, хайдах да кэмҥэ хас эмэ уонунан тыһыынча киһи хоргуйан өлө турарын “бырабыыталыстыба ситиһиилээх үлэтин түмүгэ” диэххэ табыллыбат. Нэһилиэнньэ хоргуйан өлүүтүгэр салалта, ол иһигэр бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлэ Владимир Алексеевич Муратов, эппиэтинэһи быһаччы сүгэллэр.
Сэрии сылларын биир иэдээннээх быһылаана – Чурапчы холкуостарын хоту оройуоннарга көһөрүү. Бу туһунан БСК(б)П обкуомун бюротун уурааҕа 11.08. 1942 с. тахсыбыта. Саха АССР Сири оҥорууга наркома Н.Г. Анашин баһылыктаах бырабыыталыстыба көһөрүллүүнү тэрийэр хамыыһыйата тэриллибитэ эрээри – туох да үлэ ыытыллыбатаҕа. Чурапчылар көһөн тиийиэхтээх оройуоннарыгар – Кэбээйигэ, Эдьигээҥҥэ уонна Булуҥҥа – дьиэ-уот, хотон, сарай оҥоһуллубатаҕа, сүөһү аһылыга суоҕа, ханнык да ас-үөл боппуруоһа быһаарыллыбатаҕа, балыктыыр тэрил бэлэмнэммэтэҕэ. Уурааҕы обкуом бюрота таһаарбыта эрээри, обкуом бэйэтэ бас билэр борохуота, аһа-үөлэ, ото-маһа, дьиэтэ-уота уо.д.а. суоҕа. Ол иһин бу дьаһалы Саха АССР хаһаайыстыбатын барытын тутан олорор тэрилтэ, ол эбэтэр В. Муратов бэрэссэдээтэллээх, С.З. Борисов солбуйааччылаах Бырабыыталыстыба толоруохтаах этэ. Ол эрээри, чурапчылар хоту айанныахтаах борохуоттара 10-тан тахса күн хойутаан кэлбитэ, чурапчылары арыаллаан илдьэн олохтуур, дьаһайар боломуочунайдар суохтара. Көһөрүү түмүгэр, Булуҥҥа – 10 холкуос (759 киһи), Эдьигээҥҥэ – 13 холкуос (1736 киһи), Кэбээйигэ 18 холкуос (2493 киһи), барыта холбоон 41 холкуос, 4988 киһи (ол иһигэр кыра оҕолор уонна кырдьаҕастар) тиийбиттэрэ.
Бу төрдүттэн сыыһа уураах түмүгэр барыта 1744 киһи өлбүтэ (История Якутии. – Т 3. – Новосибирск: Наука. 2021). Чурапчылары көһөрүүгэ өрөспүүбүлүкэ үрдүкү салайааччылара (И.Л. Степаненко, В.А. Муратов) ССРС Совнаркомун уонна БСК(б)П Киин Кэмитиэтин уураахтарын толорууга эрэ дьулуспут буоллахтарына, бу хамыыһыйаҕа баар, ону-маны оройдотор кыахтаах саха дьоно: С.З. Борисов, С.Г. Николаев, А.И. Захаров уо.д.а. – туохха да кыһаллыбатахтара олус хомолтолоох. Онон, сэрии сылларыгар Саха сиригэр буолбут алдьархайга кэлтэй кэлии дьону эрэ буруйдуур табыллыбат – кинилэри кытта бииргэ үлэлээбит саха салайааччылара манна эппиэтинэһи эмиэ сүгэллэр.
Маннык усулуобуйаҕа 13.04.1943 с. БСК(б)П Киин Кэмитиэтин “Тыа хаһаайыстыбатын салайыыга БСК(б)П Саха уобаластааҕы кэмитиэтин сыыһаларын туһунан” уурааҕа тахсыбыта. Онон, т/х-гар тахсыбыт сыыһалары баартыйа Киин Кэмитиэтэ эмиэ билиммитэ. Бу уураах обкуом 8-с пленумугар (24 – 27.05.1943) дьүүллэммитэ. “И.Л. Степаненко уонна В.А. Муратов оройуоннар салайааччыларын санааларын, этиилэрин истибэттэр, аахайбаттар, нэһилиэктэр уонна холкуостар салайааччыларын биллэриилэригэр, дакылааттарыгар төрүт кыһаллыбаттар, үрдүттэн көбүөлүү, дьаһалымсыйа эрэ олороллор” диэн үгүс араатар бэлиэтээбитэ.
Манна эбэн эттэххэ, И. Степаненко уонна В. Муратов 23.03. 1941 с. эбии быыбарга Саха сириттэн талыллыбыт ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутааттара этилэр. Иона Лукич – Чурапчы уонна Таатта оройуоннарыттан, Владимир Алексеевич Үөһээ Бүлүүттэн талыллыбыттара. Онон кинилэр 1941 с. кулун тутарыгар эрэ тыа сиригэр – Чурапчыга, Тааттаҕа, Үөһээ Бүлүүгэ – үктэнэ сылдьыбыттара. Ол кэннэ кинилэр тыа сиригэр сылдьары хаһан да наадалааҕынан аахпатахтара, тыа сирин кыһалҕатыгар наадыйбатахтара.
Саха сирин тыатыгар тахсыбыт иэдээни, т/х-тыгар тахсыбыт алҕастары, обкуом сыыһа дьаһалларын содулун туоратар туһугар И.Л. Степаненко уонна В.А. Муратов үлэлэриттэн ууратыллыбыттара. Владимир Алексеевич Муратовы Саха АССР Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин дуоһунаһыттан ууратыы туһунан БСК(б)П Киин Кэмитиэтин уурааҕа 9.06. 1943 с. тахсыбыта. Кини дуоһунаһыттан босхолонон, Москубаҕа БСК(б)П Киин Кэмитиэтин дьаһалыгар төннүбүтэ.
Николай Николаев,
үлэ бэтэрээнэ,
Дьокуускай
