Быйыл киирбэт күннээх хоту сир – Дьааҥы улууһа – төрүттэммитэ 95 сылын бэлиэтиир. Бу бэлиэ күҥҥэ анаммыт тэрээһиннэр Дьокуускайга сэтинньи 13-16 күннэригэр буоллулар. Өрөспүүбүлүкэ салалтатын, норуот дьокутааттарын кытта кыһалҕаны дьүүллэһииттэн саҕалаан Дьааҥыттан төрүттээх дьону-сэргэни биир түһүлгэҕэ түмэр араас тэрээһин буолла. Эстрада биллэр ырыаһыта, Дьааҥы Сартаҥыттан төрүттээх Лэгэнтэй кэнсиэринэн ньиргиэрдээхтик түмүктэннэ.
Бү күннэргэ улуус баһылыга Владислав Иванов Дьокуускайгэ кэлэ сылдьарын көрсөн кэпсэттим. Ааспыт сайын баһылыгы кытта сэһэргэһиим “Кыымҥа” бэчээттэнэн турар. Инньэ гынан уруккуну хатылыы барбакка, быйыл улуус олоҕор-дьаһаҕар буолбут уларыйыылары ыйыталастым. Кэпсэтиибит, сүрүннээн, ол туһунан буолла.
– Владислав Михайлович, дьааҥылар, үбүлүөйдээх сылгытын хайдах түмүктээн эрэҕитий? Улуус олоҕор-дьаһаҕар туох бэлиэ уларыйыы буолла?
– Дьокуускайга буолбут тэрээһиннэрбитин Аҕа дойду сэриитигэр Улуу Кыайыы – 80, Дьааҥы улууһугар Дойдуга бэриниилээх буолуу уонна, биллэн турар, Дьааҥыбыт 95 үбүлүөйдээх сылыгар анаатыбыт. Анал хамыыһыйа тэриллэн, эрдэттэн бэлэмнэммиппит. Бастатан туран, тыыл бэтэрээннэрин, сэрии оҕолорун бэлиэтээтибит.
Үбүлүөйдээх тэрээһиммит сыл устата барда. Сүрүн суолталаах, элбэх дьону үмүрү тардыбыт биир бырааһынньыкпыт – ыһыах – ыһыллыбыта. Нэһилиэктэрбит бары көхтөөхтүк кыттыбыттара, уоппускаҕа кэлэ сылдьар анал байыаннай дьайыы сулууспалаахтарын чиэстээбиппит. Манна даҕатан эттэххэ, анал байыаннай дьайыыга көмөнү тиһигин быспакка оҥоробут. Быйыл саас Курскай, Белгородскай уобаластарга, ДНР, ЛНР өрөспүүбүлүкэлэргэ үлэлээн кэлбиппит. Бу күннэргэ иккис бөлөх айаҥҥа турунуохтаах. Гуманитарнай көмөнү оҥоробут, улуус үбүнэн-харчынан эмиэ көмөлөһөр.
Сылбытын куһаҕана суох түмүктээн эрэбит. Элбэх саҥа эбийиэги үлэҕэ киллэрдибит. Биир сүрүн эбийиэкпит – Сайдыы нэһилиэгэр оскуола-уһуйаан – кулун тутарга арыллыбыта. Ил Дархан кэлэн кыттыбыта. Бу сүүрбэттэн тахса сыл устата туруорсубут сытыы кыһалҕабыт этэ. Инвест-бырагыраамаҕа киллэрэн, бырабыыталыстыба үбүлээбитэ.
Ону сэргэ Баатаҕай бөһүөлэгэр эмиэ Айсен Николаев кыттыылаах Атыы-эргиэн, логистика киинин арыйбыппыт. Удамыр сыанаҕа социальнай суолталаах бородуукта, табаар атыыланар. Нэһилиэктэргэ филиаллардаах. Инньэ гынан дьааҥылар бэйэбит уоптабай базалаах курдук буоллубут.
– Быһа түһэн ыйытыым, улуус киинэ – Баатаҕай. Аҕыйах сыллаахха диэри уруккутунан “туран хаалбыт” бөһүөлэк курдуга.
– Баатаҕайы сайыннарарга үлэ барар. Урут кыраантан түһэр уубут кирдээх буолан, эрэйи көрөрбүт. Быйыл дьокутааппыт, СӨ ДьУоХХ генеральнай дириэктэрэ Виталий Чикачёв дьаһалынан Баатаҕайга ууну ыраастыыр ыстаансыйа арылынна. Дьиэлэргэ, эбийиэктэргэ ыраас уу киирдэ. Ол гынан баран тыраассабыт эргэ. Иккис түһүмэҕинэн тыраассаны уларытар үлэ барыаҕа. Олохтоохтор ыраас ууланан үөрэллэр.
Дьаһалта иһинэн эдэр исписэлиистэргэ диэн 6 кыбартыыралаах хааччыллыылаах дьиэни астыбыт. 2 кыбартыыраны – үөрэх эйгэтин, иккини – доруобуйа харыстабылын, биирдиини суут-сокуон уонна дьаһалта үлэһиттэригэр анаатыбыт. Ол дьиэ үлэҕэ киирбитэ. Ону таһынан хаарбах дьиэттэн көһөрүү бырагырааматынан 30 уонна 31 кыбартыыралаах түөртүү этээстээх дьиэни үлэҕэ киллэрдибит. 61 ыал саҥа дьиэ күлүүһүн туппуттара.
18 мегабайтаах киин хочуолунайы тутан, муус устарга киллэрбиппит. Билигин балай эмэ улахан түөлбэни хабан, итиини хааччыйан олорор. Быйыл Баатаҕайга киирбит тутуулар итинниктэр. Биир бөһүөлэк холугар кырата суох үлэ барда диэн сыаналыыбын.
– Баһылыкка талыллан үлэҕэ киириэххиттэн тутууга күүскэ ылсан барбытыҥ. Улуус таһымнаах быйыл өссө туох саҥа тутуу барда?
– Биир улахан бырайыакпыт – дойду бэрэсидьиэнин Уһук Илиҥҥэ бэрэстэбиитэлэ Юрий Трутнев, Судаарыстыбаннай дуума дьокутаата Галина Данчикова, Ил Дархан Айсен Николаев өйөбүллэринэн Верхоянскай куоракка даамба тутуута саҕаланна. Баараҕай тутуу. Ольга Балабкина кэлэн арыйбыта. Хантараакка ыйылларынан, 2028 сылга 9 км уһуннаах даамба тутуллан бүтүөхтээх. Култуураҕа, устуоруйаҕа суолталааҕынан бэлиэтээн, итинник улахан үлэни биһиэхэ, кырдьаҕас куораппытыгар, ыытан эрэллэр. Онно махтанабыт. Үбэ-харчыта – федеральнай бүддьүөттэн.
Верхоянскай куорат олохтоохторо кыһыннары-сайыннары тымныы уулара суох олорбуттара. Бэйэлэрэ тиэнэн хааччынар этилэр. Куорат олохтоох дьаһалтатын кытта улуус дьаһалтата кыттыһан, тымныы уу турбатын тартыбыт. Инньэ гынан кыһыннары-сайыннары тохтообокко кэлэ турар тымныы уулаах буоллулар. Олохтоохтор аа-дьуо дьиэлэрин хааччыллыылаах оҥорон эрэллэр, куорат олоҕор саҥа тыын киирдэ диэххэ сөп.
Үбүлүөйдээх сылларбытыгар сөп түбэһиннэрэн, Верхоянскай куоракка “Алгыс” ТХПК аныгы хотону тутан, балаҕан ыйыгар үлэҕэ киллэрбиппит. 120 сүөһү турар.
“Полюс Холода” ТХПК уонна улуус дьаһалтата кыттыһан, саҥа модульнай үүт собуотун аҕалан туруордубут. Үүт ас оҥоһуллар, чугастааҕы нэһилиэктэри хааччыйар.
– Балаһыанньа куһаҕана суох буолан, саҥа хотоннор тутуллар, үүт сыахтара арыллар буоллахтара диэн өйдөбүл үөскүүр. Ынах сүөһү, сылгы туруга хайдаҕый?
– Сүөһүбүт, сылгыбыт ахсаанын аҕыйахпакка тутан олоробут. Бу сыл сэтинньи 1 күнүн туругунан улууска 2658 ынах сүөһү баар, онтон 988-һа – ыанар ынах. Сылгы – 9670. Уопсайа 3146 табалаахпыт, быйыл 675 тугуту ыллыбыт.
Быйылгы кыстыкпыт ыарахан буолар чинчилээх. Сорох сиргэ курааннаан от үүммэккэ, сорох сиргэ оттообут оппут ууга былдьанан уустук балаһыанньалаах олоробут. Аны туран, күһүн ардах, инчэҕэй хаар түмүгэр сылгы хаһыытын кырса мууһунан тоҥуута буолан сылгы кыстыгар уустуктаах буолла. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин кытта үлэ бара турар. Бу диэки эҥээртэн от атыыластахпытына, тиэйэн аҕалтарыы ороскуотун уйунуох буоллулар. Ол – хоту улууска улахан көмө.
Дойдубутугар устук балаһыанньанан сибээстээн, тыа хаһаайыстыбатыгар ураты болҕомто ууруллуоҕа. 2026 сылы улууска Тыа хаһаайыстыбатын сылынан биллэрэр былааннаахпын. Олохтоох эт-үүт миэстэтигэр баар буоллаҕына, астанан-таҥастанан олоруохпут. Үөрэх, мэдиссиинэ тэрилтэлэрин, нэһилиэнньэни хааччыйар кыахтаахпыт. Онон, олохтоох аһы улуус бэйэтин иһигэр оҥорон таһаарар кыаҕын улаатыннарыахпыт.
– Улууска урукку тутуулары саҥардыыга күүскэ ылсан эрэҕит. Саҥа тутуу былааннаммат дуо?
– Дойдубутугар балаһыанньа уустугун өйдүүбүт. Биһиги – хоту улууспут. Тутуу матырыйаалын аҥаардас тиэйэн аҕалтарыы да үлүгэр үбү эрэйэр. Кэлэр уонча сылга аҕыйах улахан тутуу барыах чинчилээх. Ол иһин эбийиэктэрбитин харыстаан үйэлэрин уһата сатыахтаахпыт. Харчыны харыһыйбакка, оҕолор үөрэнэр, уһуйааҥҥа сылдьар тэрилтэлэрин саҥардыыга күүстээх үлэни ыытарга быһаарынныбыт.
Элбэх бырагыраамаҕа кыттабыт. Федеральнай бүддьүөттэн үп-харчы ылан, Баатаҕай уонна Элгэс орто оскуолаларыгар хапытаалынай өрөмүөн оҥордубут. Миэбэлин, үөрэх босуобуйаларын хааччынныбыт, баһаарга куттал суох буолуутун хааччыйарга эмиэ үлэлээтибит. Оҕо үөрэнэригэр аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир үчүгэй усулуобуйаны тэрийдибит. Ону таһынан эмиэ Верхоянскай куоракка олохтоох бүддьүөттэн үбүлээн иһин-таһын толору өрөмүөннээтибит, таас тутууттан итэҕэһэ суох көстүүлэннэ.
Хапытаалынай өрөмүөн үгүс нэһилиэккэ буолла. Олортон биири бэлиэтиэхпин баҕарабын. Боруулаах оскуолатын салалтатын этиитинэн, урут туттуллубукка турбут остолобуой дьиэтэ баара, ол ис-тас өттүн саҥартыбыт. Икки кыбартыыралаах, киин ититии холбонон турар дьиэни учууталларга диэн оҥордубут.
– Икки сыллааҕыта Суордаах олоччу ууга баран, улахан аймалҕан тахсыбыта. Бу нэһилиэк билигин хайдах туруктааҕый? Халаан кэннэ көһүү, кэлии-барыы буолбата дуо?
– Ол сыл халаан уутугар Суордаах эрэ буолбакка, хас да нэһилиэкпит ууга барбыта. Суордаах кыһалҕата диэ. Сыл аайы биэрэктэрэ самна, сыыра быста турар. Аны дьиэлэрэ-уоттара сыыр үрдүгэр турар. Билигин ууга барар сиртэн дьону көһөрөллөр. Эрдэ үп-харчы көрөммүт, икки түһүмэҕинэн дьиэлэри көһөртөөтүбүт. Үһүс түһүмэххэ киириэхпит. “Үтүө дьыала” чэрчитинэн кулууп тутулла турар. Быйыл Тутуу министиэристибэтэ үбэ-харчыта кырыымчык буолан, сыллааҕы лимиитэ тиийбэтэ. Онон эһиилгигэ былаанныыбыт.
Дулҕалаах – ууга эмиэ мэлдьи эмсэҕэлиир нэһилиэкпит. Үһүс сылбытын оскуоланы өрөмүөннүүбүт. Барытын биирдэ саба түһэн оҥорор кыах суох, ол иһин бастаан саҥа эбии тутуутун иһин-таһын толору өрөмүөннээбиппит. 2024 с. федеральнай бырагыраамаҕа хапсан, успуорт саалын өрөмүөннээбиппит. Быйыл олохтоох бүддьүөттэн харчы көрөммүт, көрүдүөрүн саҥартыбыт. Мэлдьи ууга барар буолан, акылаата сытыйан бүппүт, истиэнэтэ иҥнэри барбыт этэ. Эһиилгигэ аҕыйах кылаас хаалла, олору өрөмүөннүөхпүт. Мачах оскуолатыгар эбии тутан үлэҕэ киллэрдибит.
Итиэннэ быйылгы улахан ситиһиибит – Айсен Николаев биһиги туруорсуубутун өйөөн дьаһал биэрбитэ. 2026 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Баатаҕай, Адыаччы, Табалаах суолларын “Аартыка суоллара” хааһыналаах тэрилтэ көрөр-истэр буолуоҕа.
– Владислав Михайлович, Дьааҥы ыллым-дьэллэм дьонноох-сэргэлээх. Былырыын аҕам саастаах олохтоох 3 мөл. солкуобайы биэрэн, саха балаҕанын туттарар баҕалааҕын биллэрбитэ. Ол тутуута хайаста?
– Бу сылы Дойдуга бэриниилээх буолуу сылынан биллэрбитим кэннэ, миэхэ приёмҥа 86 саастаах Елена Семеновна Неустроева кэлбитэ. Саха балаҕанын туттарар баҕалааҕын этэн, 3 мөл. уурунуу харчытын биэрбитэ. Аукцион биллэрбиппит, тутуу 2 түһүмэҕинэн барыаҕа. Быйыл көҥдөйө турда. Эһиил ититии киириэҕэ, ис бараана оҥоһуллуоҕа. Балаҕан ыйын 1 күнүгэр үлэҕэ киллэрэн, дойдутун туһугар кыһаллар үтүө санаалаах киһибит Елена Семёновна баҕа санаатын толоруохпут.
Сөпкө эттиҥ, Дьааҥы, уопсайынан, хоту сир дьоно кыра аайы ымыттыбат киэҥ көҕүстээхтэр, хоһуун санаалаахтар. Сүрдээх үөрүнньэҥнэр, ылламнар-дьэллэмнэр. Дьааҥым дьонугар-сэргэтигэр этиэм этэ: бу уустук кэмнэргэ бары бииргэ тутуһан үлэлиэҕиҥ-хамсыаҕыҥ, улууспут сайдарыгар кыһаллыаҕыҥ. Бары, этэҥҥэ буолуҥ!
Кэпсэттэ Диана КЛЕПАНДИНА.
