Киирбэт күннээх хоту сир – Дьааҥы улууһа – төрүттэммитэ быйыл 95 сыла. Дьокуускайга сэтинньи 13-16 күннэригэр улуус үбүлүөйдээх сылын түмүктүүр тэрээһиннэр ыытылыннылар. Дьыалабыай көрсүһүүлэр, төгүрүк остуоллар, өйдөбүнньүк аахсыйалар уо.д.а. буоллулар. Ол туһунан саас-сааһынан сырдатыым.
Эдэр учуонайдары кытта көрсүһүү
Сэтинньи 13 күнүгэр Дьааҥы дэлэгээссийэтэ (улуус дьаһалтата, дьокутааттар сэбиэттэрэ, нэһилиэк баһылыктара, биир дойдулаахтар түмсүүлэриттэн бэрэстэбиитэллэр) М.К. Аммосов аатынан ХИФУ Дьааҥыттан төрүттээх эдэр учуонайдарын, устудьуоннарын кытта көрүстүлэр. Көрсүһүү саҕаланыытыгар Дьааҥы улууһун дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Екатерина Ноговицына уонна Ил Түмэн дьокутаата Сергей Сивцев тыл эттилэр.
“Дьааҥыттан элбэх учуонай, биллэр судаарыстыбаннай диэйэтэллэр төрөөн-үөскээн тахсыбыттара. Дискуссия былаһааккатыгар бу ытыктанар дьоммут Саха сирин сайдыытыгар кылааттарын бэлиэтээтибит”, – диэн Екатерина Ноговицына эттэ.
Тэрээһини иилээн-саҕалаан ыыппыт ХИФУ билим уонна инновация дэпэртээмэнин дириэктэрэ, филология билимин дуоктара Нинель Малышева университет уонна Дьааҥы улууһа билимҥэ ханнык хайысхаларга бииргэ үлэлэһэллэрин сырдатта. Кэлиҥҥи 5 сылга “Күчүс” сир баайдаах сир этнологиятын, Саха сирин арктическай уонна субарктическай экосистиэмэтин уратыларын, Дьааҥы кыылын-сүөлүн, үүнээйилэрин чинчийбиттэр, палентологическай көрдүүр-чинчийэр үлэни тэрийбиттэр. Кини салайыытынан “Дьааҥы эдэр учуонайдара” сайыҥҥы билим оскуолата ситиһиилээхтик үлэлээбит, үгүс үөрэнээччини билим эйгэтигэр угуйбут.
Көрсүһүү түмүгэр улуус дьаһалтата Дьааҥы 95 сылынан үөрэхтээһин уонна научнай-технологическай сайдыы эйгэтигэр кылааттарын иһин эдэр учуонайдары наҕараадалаатылар. Ол курдук, дуоктарскай диссертациятын ситиһилээхтик көмүскээн тыл билимин дуоктара үрдүк ааты ылбытын иһин ХИФУ билим уонна инновация дэпэртээмэнин дириэктэрэ, ИЯКН тыл кафедратын бэрэпиэссэрэ, “Лингвистическая экология Арктики” чинчийэр лабаратыарыйа сүрүн научнай үлэһитэ, СӨ Дьоҕус билим акадьыамыйатын гуманитарнай билим кафедратын сэбиэдиссэйэ Нинель Малышеваҕа “Дьааҥы улууһун бочуоттаах олохтооҕо” ааты уонна “Суордаах бөһүөлэгин сайдыытыгар кылаатын иһин” бэлиэни туттардылар.
Биология билимин дуоктара, М.Г. Сафронов аатынан СО РАН Тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтун дириэктэрэ Михаил Черосов Дьааҥы улууһун баһылыга В.М. Иванов бочуоттаах грамотатынан наҕарадааланна, чаһыны бэлэх тутта. Итиэннэ улуус баһылыгын грамоталарынан ХИФУ учуонайдара, Дьааҥыттан төрүттээх эдэр учуонайдар, “Дьааҥы эдэр чинчийээччилэрэ” сайыҥҥы чинчийэр оскуола лиэктэрдэрэ наҕараадаланнылар.
Дьааҥы ураты сирэ-уота, кыыла-сүөлэ, тыла-өһө, фольклора билим чинчийээччилэрин болҕомтотун уруккуттан тардар. Инникитин да эдэр учуонайдар күүскэ үлэлэһиэхтэрэ диэн эрэнэбит.
Дьааҥы дэлэгээссийэтэ – Ил Түмэҥҥэ
Санатан эттэххэ, сэтинньи 12 күнүгэр “Олохтоох бэйэни салайыныы туһунан” өрөспүүбүлүкэтээҕи сокуон бырайыага парламент истиилэригэр көрүллэн ааспыта. Бу боппуруоһунан сэтинньи 13 күнүгэр Дьааҥы улууһун дэлэгээссийэтэ кыттыылаах Ил Түмэҥҥэ дьыалабыай көрсүүһү буолла.
Саҥа сокуон сүрүн тосхоллорун туһунан СӨ Баһылыгын уонна бырабыыталыстыбатын олохтоох бэйэни салайыныы боппуруостарыгар дэпэртээмэнин салайааччы Иван Попов сиһилии кэпсээтэ. Ил Түмэн Олохтоох бэйэни салайыныы бастайааннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев саҥа сокуон бырайыагын чиҥэтэн быһааран киирбит ыйытыыларга толору хоруйдаата. Ол курдук, Дьааҥы улууһун дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Екатерина Ноговицына саҥа сокуон бырайыагын чэрчитинэн нэһилиэк баһылыктарын дуоһунаһыгар кандидаттарга туох ирдэбил турарын, баһылыктары талыахтаах хамыыһыйа састаабын уо.д.а. чуолкайдаһан сиһилии туоһуласта. Владимир Прокопьев бэлиэтээбитинэн, саҥа сокуон бырайыагы ылылыннаҕына, араас таһымҥа үлэлиир дьокутааттар суолталара уонна эппиэтинэстэрэ өссө үрдүүр. Ити баһылыктары эрэ талыыга сыһыаннаах буолбатах, муниципальнай салайыы күннээҕи соруктарын быһаарарга эмиэ эппиэттиир оруоллаах буолуохтара.
Биир дойдулаахтар түмсүүлэрэ – сомоҕо күүс
Сэтинньи 13 күнүгэр СӨ Уопсастыбаннай палаататыгар Дьааҥыттан төрүттээх биир дойдулаахтар түмсүүлэрин актыбыыстарын кытта көрсүһүү буолла. Көрсүһүүгэ улуус баһылыга Владислав Михайлович Иванов:
“Дьону-сэргэни хамсатар, түмэр-сомоҕолуур сүрүн күүс эһиги буолаҕыт. Кэлиҥҥи сылларга Ольга Борисовна Прудецкая сатабыллаах салайыытынан биир дойдулаахтар түмсүүлэрин үлэтэ күүһүрдэ, элбэх улахан тэрээһин, көрсүһүү ыытылынна”, – диэн махтанна.
Көрсүһүүгэ нэһилиэктэр баһылыктара биир дойдулаахтар түмсүүлэрин үлэтэ улуус олоҕор-дьаһаҕар бэлиэ суолталааҕын бэлиэтээтилэр, нэһилиэктэрин бэрэстэбиитэллэригэр хайҕал, махтал суруктары, өйдөбүнньүк бэлэхтэри туттардылар. Тэрээһиҥҥэ Дьааҥыттан төрүттээх, улуус сайдыытыгар кылааттарын киллэрбит аҕам саастаах бэтэрээннэргэ тыл биэрдилэр. Өр сылларга улуус тыатын хаһаайыстыбатын салаатыгар үлэлээбит, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Илья Ильич Колесов: “Бу уустук кэмҥэ тыа хаһаайыстыбатын сайыннарарга күүскэ ылсарбыт наада. Ас-таҥас баар буоллаҕына, дьон-сэргэ олохсуйуоҕа. Дьон этэҥҥэ олордоҕуна, оҕо-уруу үксүөҕэ. Онтон кэнчээри ыччат баар буоллаҕына, улууспут сайдыаҕа. Онон, кэлэр сылы улууска Тыа хаһаайыстыбатын сылынан биллэриэҕиҥ!”, – диэн тыл көтөхтө.
Көрсүһүүгэ Дьааҥыттан төрүттээх, билигин Москубаҕа олорор, анал байыаннай дьайыы сулууспалаахтарыгар көмөнү тэрийэргэ бастаан волонтёрунан үлэлээбит, билигин “Аламай” бэйэтэ салайар пуондалаах Дария Маркова кэлэн биир дойдулаахтарын эҕэрдэлээтэ. “Волонтёры – народные герои” соторутааҕыта бэчээттээн таһаарбыт саҥа кинигэлэрин баһылык Владислав Ивановка туттарда.
Биир дойдулаахтар түмсэн санааларын үллэһиннилэр, ирэ-хоро кэпсэттилэр, үлэлэрин торумнаатылар.
***
Сиһилии суруйан бардахха, сурук-бичик олус ууһаан-тэнийэн хаалар үгэстээх. Бэйэм сылдьыбыт тэрээһиннэрбиттэн кылгастык сырдаттахха – итинник. Ону сэргэ Былатыан Ойуунускай аатынан Литературнай түмэлгэ Баһылай Дедюкин төрөөбүтэ 85, Степан Юмшанов төрөөбүтэ 80 саастарыгар аналлаах “Дьааҥы айар куорсуннара...” диэн истиҥ-иһирэх киэһэ буолла. Нөҥүө күнүгэр Дьааҥы дэлэгээссийэтэ судаарыстыбаннай былаас толорор уоганнарын кытта улуус социальнай-экэнэмиичэскэй боппуруостарыгар төгүрүк остуолга кытыннылар. “Успуорт сомоҕолуур” диэн Дьааҥыттан төрүттээх спортсменнар көрсүһүүлэрэ буолла. Анал байыаннай дьайыыга бойобуой сорудаҕы толоро сылдьан сырдык тыыннара быстыбыт буойуннары ахтан-санаан ааһар өйдөбүнньүк аахсыйа тэрилиннэ. Дьааҥы 95 сылынан Дьокуускайга ыытыллыбыт тэрээһиннэри биир дойдулаахпыт, саха биллэр ырыаһыта Лэгэнтэй айар кэнсиэринэн ньиргиэрдээхтик түмүктэннэ. Бу дьоро киэһэ Дьааҥы талааннаах маастардара сатабыллаах илиилэринэн айан-тутан, нарылаан оҥорбут үлэлэрин дьон-сэргэ сэргии-кэрэхсии көрдө.
Биир дойдулаахпыт – суоруллубат суруктаах, нарын ырыалаах Моисей Ефимов: “Налыы буор хайалар, суоруллубат өргөстөр – бу Дьааҥы. Дьиктилээх дойду!” – диэн хомоҕойдук этэн турар. Өндөл халлааҥҥа тайаммыт өргөс хайалардаах, ыллам-дьэллэм үтүөкэн дьонноох Дьааҥыбыт, төрөөбүт-үөскээбит, оҕо сааспыт дьаарбайбыт дойдута, үүнэ-сайда, чэлгийэ тур!
Диана КЛЕПАНДИНА
