Кэргэннии Любовь Васильевна уонна Степан Васильевич Ивановтар «Сиибиктэ» бааһынай хаһаайыстыбаларын уникальнай хаһаайыстыба диэххэ сөп.
Тоҕо диэтэххэ, Саха сиригэр суос-соҕотох 6 төгүллээх грант кыайыылааҕа буолар. Бу харыларын күүһүнэн бастаан сибиинньэ иитиитинэн, онтон 20-чэ сыл устата сүөһү көрүүтүнэн өрөбүлү-бырааһынньыгы билиммэт дьүккүөрдээх үлэ түмүгэ буолара саарбаҕа суох.
Степан Иванов дойдутугар Үөһээ Бүлүүгэ «Райсельхозтехникаҕа» 18 сыл суоппарынан үлэлээбитэ, уһун айаҥҥа сылдьара. 11-с пятилетка чөмпүйүөн суоппара буолбута. 90-с сылларга олохпут тосту уларыйытыыгар элбэх тэрилтэ, ол иһигэр улуустарга үлэлээбит «Сельхозтехника» тэрилтэлэрэ ыһыллыбыта. 1993 с. Степан Иванов ИП буолбута, «Урал» массыынатынан эмиэ ыраах айаҥҥа таһаҕас таһара.
«Кэлэ-бара Ньурбаҕа сайын оттуу сылдьан, СӨ Бэрэсидьиэнэ М.Е.Николаев көҕүлээбит түргэнник ситэр салааны сайыннарыы бырагырааматынан 2000 с. табаарынай кирэдьииккэ сибиинньэ оҕолорун биэрэллэрин истэн, 70 боросуонагы ыларга суруйтарбытым, — диэн кини Ньурбаҕа хайдах үлэтин тэринэн саҕалаабытын ахтар. – Онтон массыынабынан киирэн боросуонактарбын Өҥөлдьөҕө аҕалбытым. Ол сайын сибиинньэ турар миэстэтин өрөмүөннээн бэлэмнээбиппит. Улууспут оччотооҕу баһылыга В.А.Петрова өйөөн сир биэрэн, «Сиибиктэ» диэн бааһынай хаһаайыстыба тэриммиппит. Бэйэм ИП-лаах буоламмын, кэргэним аатынан суруйтарбыппыт.
От үлэтэ бүппүтүн кэннэ биир ый иһигэр уолаттарбын кытта үүнэн турар мастан улахан хотон туттубуппут. Кыһын отчуот буолбута. Үөһээ бүлүүлэр ИП быһыытынан регистрациялаах дойдугар отчуоттуугун, оттон ньурбалар хаһаайыстыбаҥ баар сиринэн Ньурбаҕа отчуоттуугун диэтилэр. Ээ, оннук сылдьан Ньурбаҕа, кэргэним дойдутугар Өҥөлдьөҕө көһөн кэлэргэ быһаарыммыппыт. Онон Ньурба киһитэ буолан хааллым.
Итинтэн саҕалаан сибиинньэ иитиитинэн олохтоохтук дьарыктаммыппыт. 35-кэ тиийэ ийэ сибиинньэлээх этибит, сылга 2-тэ төрүүллэрэ. Нэһилиэктэринэн сылга 650-ҥа тиийэ боросуонагы тарҕатарбыт. Хаста даҕаны өрөспүүбүлүкэ «Бастыҥ сибиинньэ иитэр хаһаайыстыбата» буолбуппут. 2003 с. сибиинньэ иитиитигэр тирэх хаһаайыстыба быһыытынан СӨ Бэрэсидьиэнин гранынан аан бастаан бэлиэтэммиппит, итинэн тиэхиньикэ ылыммыппыт. Тэйиччи, суола-ииһэ мөлтөх, өрүс уҥуор туорааһыннаах буолан, боросуонактарбытын сайын мотуорканан, кыһын УАЗ массыынанан таһарбыт.
Ону көрө сылдьан улууспут баһылыга Р.Г.Дмитриев Ньурбаҕа киирэн үлэлиирбитигэр ыҥырбыта. Ньурбаҕа киириэххитин, бородууксуйаҕытын батараргытыгар даҕаны үчүгэй буолуо диэбитэ. Ити кэмҥэ урукку курдук сибиинньэҕэ табаарынай кирэдьиит быһыытынан аһылыгын биэрбэт, таһыытын ороскуотун эмиэ уйуммат буолбуттара. Степан Васильев аатынан сылгы собуотуттан 20-чэ убаһаны ылан улаатыннаран, биэм ахсаанын 22-гэ тиэрдэ сылдьыбыппыт. Онтон эспиппит.
2007 с. дьоммут сүөһүлэрин кытта бэйэбит аҕыйах сүөһүлээхпитин илдьэ, Ньурбаҕа көһөн кэлбиппит. Сүлэ нэһилиэгин баһылыга В.Ф.Лугинов өйөөн, сир биэрэн, уруккута от сиэмэтин араарар собуот территориятын биэрбиттэрэ. Сайыҥҥы тутуу баарын сөргүтэн, 10 мөл. солк. кирэдьиит ылан бастакы хотоммутун оҥостубуппут. Ити кирэдьииппитин 2018 с. төлөөн бүтэрбиппит.
Бастакы граннарбыт СӨ Бэрэсидьиэнин граннара этилэр. Үчүгэй көрдөрүүлээх буоллаххына харчынан 150 тыһ. солк. суумалаах грант биэрэллэрэ. 2020 с. «Дьиэ кэргэн фермата» граны ылан, 100 сүөһү турар хотонун туттубуппут.
Кэргэним Любовь Васильевна идэтинэн үрдүк үөрэхтээх зоотехник, Үөһээ Бүлүүгэ Исидор Барахов аатынан собуокка, онтон РАПО-ҕа племенной зоотехнигынан үлэлээбитэ. Инньэ гынан ынах иитиитин ымпыгын-чымпыгын бэркэ билэр буоллаҕа, оттон мин сүүрээччи-көтөөччү, булааччы-талааччы буолабын.
Алтайтан 2012 с. 40 «красностепной» боруода сүөһүнү аҕалтарбыппыт. Оҕолоро улаатан, тэнийэн билигин сүөһүбүт 80%-на «красностепной» боруода буолла. Үчүгэй, үүттээх боруода диэн сөбүлээтибит. Сүөһү боруодата тубустаҕына үүт элбиир. Ханнык төрүөхтэн ким кэлбитэ барыта учуоттанан, ийэ-аҕата барыта сурулла сылдьар. Ол быһыытынан үчүгэй төрүттээх тыһаҕастары хаалларан иһэбит.
Былырыын кыыспыт Ия Степановна «Агростартап» гранын ылбыта. Ньирэйдэрбитин ылан улаатыннаран уотар, эккэ үлэлиир. Быйыл үүт астыыр саҥа модульнай сыаҕы туттарга 20 мөл. солк. суумалаах грант ыллыбыт. Тутуутун сааскыттан саҕалыахпыт, оборудованиетын хантан ыларбытын толкуйдуубут, этиилэри үөрэтэбит. Эргэ дьиэни аҕалан маслоцех оҥостубуппутун эт сыаҕа гыныахпыт.
Быйыл 60-тан тахса сүөһүнү тутуннубут. 3 хотонунан 308 сүөһүнү кыстатан турабыт, ол иһигэр 130 ынаҕы. Ынах үүтэ – тылыгар, айаҕын дэлэгэйдик хааччыйдахха элбэх үүтү биэрэр. Биһиги сиилэспитин ынахтарга балаҕан ыйын 10 күнүттэн саҕалаан ыһыахха диэри сиэтэбит. Онон дэлэгэй астаах буолан, сүөһүлэрбит кыһыннары уойан тахсаллар.
Сүөһүттэн элбэх бородууксуйа ыларга саамай сүрүнэ — аһылык базата. Быйыл 500-тэн тахса туоннаны оттообуппут. 5 тыраахтырдаахпыт, эргэрдилэр да буоллар, кыралаан саҥардабыт. 2016 с. элбэх сыллаах оту ыһан саҕалаабыппыт. Ону сайыннаран, быйыл 250-ча т сиилэһи хомуйбуппут. Ньурбатааҕы кормовой киинтэн бурдук ылан сүөһүлэрбитигэр сиэтэбит. Бу тэрилтэ салгыы сайдан атаҕар чиҥник турарыгар баҕа санаалаахпыт. Быйыл эмиэ былырыыҥҥы курдук 2 вагон, о.э. 150 туонна уотурбаны Алтайтан атыылаһан аҕалбыппыт. «Убойный корм» диэн үүттээх ынахтарга аналлаах баай рационнаах.
Билигин биир ынахтан ортотунан сылга 4000 кг үүт ылыллар. Сэтинньи 24 к. туругунан 453 т тахса үүтү туттардыбыт. Эбии 22 т кэриҥэ квота биэрдилэр. Билигин даҕаны күҥҥэ 1,2-1,3 т үүт ыанар. Муҥутаан биир ыамҥа 20-тэн тахса кг үүтү биэрэр 10-тан тахса ынахтаахпыт.
Барыта 18 үлэһиттээхпит, аҥардара – Ньурба куорат олохтоохторо. Үлэһиттэрбитин душтаах уопсай дьиэҕэ олордобут. Билигин 5 ыанньыксыт үлэлии сылдьар. Саамай үрдүк көрдөрүүлээх үлэһиппитинэн ыстаарсай ыанньыксыт Николай Варфоломеевич Павлов буолар. Кини биһиэхэ 2011 сылтан үлэлиир. Кини кэргэнэ Елена Валерьевна Анисимова идэтинэн бэтэринээр, фермабытын барытын кини дьаһайан, үлэни кыайа-хото тутар. Тырахтарыыспыт Илистяров Николай Николаевич эмиэ хоһуун үлэһит, Ньурбатааҕы кормовой хампаанньаҕа эмиэ үлэлиир. Механикпыт Афанасий Иванов тиэхиньикэни, оборудованиены барытын дьаһайар, көрөр-истэр сатабыллаах, мындыр үлэһит, завхоз эбээһинэһин эмиэ толорор.
Былырыын «Сиибиктэ Ас» тэрилтэни тэрийбиппит, кийииппит Мотрена Витальевна маслоцех үлэтин, аһы батарыыны дьаһайар. Күҥҥэ 2-тэ үүт эрийэллэр. Арыыны, сүөгэйи эрэ буолбакка, иэдьэгэйи, йогурту, суораты, «снежогу» уо.д.а. астыыбыт. Урут «Байар» кэпэрэтиипкэ үлэлээбит технолог Светлана Владимировна Семенова кэлиэҕиттэн бородууксуйабыт арааһа элбээтэ, хаачыстыбата даҕаны тубуста. Дьон сөбүлээн хамаҕатык атыылаһар. Улахан уолум Василий Степанович бородууксуйаны маҕаһыыннарга таһар.
Урбаанньыт Егоров Николай Федорович водовозканан уубутун таспыта 4-5 сыл буолла. Уунан тиһигин хааччыйар биир бастыҥ киһибит. Күҥҥэ сүөһүлэрим 20-чэ туонна ууну иһэллэр.
Иккис уолум Виталий Степанович дальнобойщик, хас да «Вольво» грузовой массыыналаах. Ыраах улуустарга таһаҕас таһар. Кини уола, биир сиэним эмиэ биһигини баппыт, дальнойбойщик суоппар.
Сиэннэрбитин эмиэ үлэҕэ сыһыарабыт. Иккис сылын Дьокуускайга олорор сиэннэрбит кэлэн сайылаан, тарбыйах көрөллөр, хамнас аахсаллар. Онон сайыҥҥы кэмҥэ тарбыйах көрүүтүгэр кыһалҕа суох».
Степан Иванов кэм ирдэбиллэригэр сөп түбэһэн, саҥаны-сонуну сөптөөх, туһалаах диэбитин олоххо киллэрэн иһэр дьулуурдаах. 2006 с. астарын-үөллэрин батарар сыалтан Ньурбаҕа маҕаһыын аһан үлэлэтэ сылдьыбыт кэмнээхтэр, миэбэли эмиэ атыылыыллара. Иллэрээ сыл бастакы хотонугар гааһынан сылыттыыны киллэрбитэ. Урбаанньыт Н.В.Сотников газгольдер туруоран көрөр-истэр, гаастарын тиһигин быспакка хааччыйар. «Сиибиктэлэр» былырыын иккис хотоҥҥо, арыы сыаҕар, гаражка эмиэ гааска холбоппуттар. «Элбэх үбү кэмчилээтибит, хачыгаар эҥин туппаппыт, онон олус бэрт», — диир Степан Васильевич.
Былырыын туттубут субайдар хотоннорун быйыл кэҥэтэн туттан, үһүс хотоннорун үлэҕэ киллэрбиттэрэ. Манна 137 субай уонна тарбыйах кыстаан тураллар. Хаһаайыстыбаны төрөппүттэриттэн тутан хаалан салгыы сайыннарар оҕолордоох буолан, «Сиибиктэ» бааһынай хаһаайыстыбатын кэскилэ сырдык.
Степан Васильевич баҕа санаатын үллэстэр: «Аныгы хотону инвест-бырайыагынан улуус тутуутун үбүлүүрэ буоллар. Оччоҕо хотону улуустан арендаҕа ылан үлэлээн, ыанньыкпыт ахсаанын 200-кэ тиийэ элбэтиэ этибит. Быйыл элбэх тыһаҕаһы кыстата хааллардыбыт, ол иһин хотон тутуутун туруорса сатыыбыт».
— Степан Васильевич, эрдэ улууспутугар бааһынай хаһаайыстыбата үбүлүөйүн бэлиэтээбитэ суох этэ. Оттон эһиги улуус биир улахан хаһаайыстыбатын быһыытынан 25 сылгытын бэлиэтээн эрдэххит.
— Элбэх сүөһү-ас тутан олорор үөлээннээхтэрбит бары кырыйдылар, ол иһигэр араас улуустарга миигиннээҕэр элбэх сүөһүлээх бааһынай хаһаайыстыбалар бааллар. Хаҥалас улууһугар 1700-тэн тахса сүөһүлээх Михаил Павлов, 600-тэн тахса сүөһүлээх Левина Аксинья (Кэбээйи), итиэннэ Арианна Маркова (Таатта), Константин Фомин (Амма), Чурапчы бөдөҥ бааһынай хаһаайыстыбалара — бары 300-тэн тахсалыы сүөһүлээхтэр. Бары лаппа сааһырбыт дьон, бэйэм эмиэ 70-мун туоллум.
Инньэ гынан үөлээннээхтэрбитин, урут биһиэхэ үлэлээбит дьоммутун мунньан чэйдиэххэ, бэлиэтиэххэ диэн буолбута. Тыа хаһаайыстыбатын департамена эмиэ өйөөбүтэ. Онон бэйэбит күүспүтүнэн «Сиибиктэ» бааһынай хаһаайыстыбатын үбүлүөйүн тэрийэбит. Урукку үлэһиппит, РФ Дьоруойа Андрей Григорьев-«Тута» уонна Сунтаартан Үлэ Дьоруойа Владимир Михайлов уонна 20-тэн тахса бааһынай хаһаайыстыбалар баһылыктара кэлэллэр. Биир күн эрдэ кэлэн хаһаайыстыба үлэтин билсиэхтэрэ, кинилэр биир сүрүн соруктара – уопут атастаһыыта.
— Степан Васильевич, түмүккэ тугу этиэххин баҕараҕын?
— Мин улахан баҕа санаам – эдэр ыччат тыа хаһаайыстыбатыгар сыстара буоллар, оччоҕо тыа хаһаайыстыбата туруктаах буолуо, сайдар кэскиллэниэ этэ.
Геннадий АНТОНОВ, "Ньурба уоттара"
