Кыһын баччаларга сылгы, үксүгэр убаһа этин тоҥнуу сиэри кырбыы-кыһа тураммын бэтэринээрийэ билимин дуоктара, профессор, М.Г. Сафронов аатынан Саха сиринээҕи ТХНЧИ бэтэринээрийэ биотехнологиятыгар лабораториятын сэбиэдиссэйэ Михаил Петрович Неустроевтыын биир сэһэргэһиибитигэр сэрэппитин наар өйдөөн кэлэбин:
– Ринопневмония диэн ыарыынан эдэр сылгы, убаһа ыалдьар. Ринит уонна пневмония холбоспуттара. Убаһа маҥнай сыыҥтанар-сырааннанар. Онтон устунан абсцесс баран, ириҥэрэр. Хабарҕаһыт ыарыы сайдар ириҥэлээх баастара төбөтүгэр тиийэ тахсаллар. Атахтарыгар уонна атын уорганнарыгар эмиэ тарҕанар. Саамай кутталлааҕа уонна охсуулааҕа – биэлэргэ, төрүөххэ улахан хоромньулаах ыарыы. Бу ыарыыттан сылтаан кээһэллэр. Маҥнай турар дьылыгар 100 биэттэн 50-тан 70-ҥа тиийэ төрүөхтэрэ төннүөн сөп.
Саха сиригэр 15 улууска 100-чэ пууҥҥа тарҕаммыта биллэр. Хабарҕаһыт ыарыыны чинчийэ сылдьаммын 1993 с. ринопневмонияҕа майгынныыр ыарыы баарын булбутум уонна ол туһунан Бэтэринээрийэ департаменыгар биллэрбитим. Москубаттан диагностикум ыламмын бэйэм чинчийбитим. Өлбүт уонна ыалдьыбыт сылгылартан матырыйаал ылан, тиэримэскэ уган, Москубаҕа учууталым К.П. Юров үлэлиир лабораториятыгар илдьэн үөрэппитим. Ол түмүгэр ринопневмония баара бигэргэммитэ. Бэтэринээрийэ департамена хамыыһыйа тургутуутун ыытыһан баран, билиммитэ.
Бу ыарыы хантан кэллэ? Ринопневмония – сүүрүүк сылгы ыарыыта. Бүлүү сүнньүгэр Сунтаарга, Ньурбаҕа, киин улуустарга уонна элбэх сүүрүүк сылгылаах Аммаҕа, Мэҥэ Хаҥаласка үгүс. “Хорообут” УоПХ сылгыларын чинчийэрбэр, ыарыы баарын иһин, вакцина туруорар этим. Убаһа, сүрүннээн, икки ыарыынан – ринопневмониянан уонна хабарҕаһытынан ыалдьар. Иккиэннэрин биирдэ уодьуганныырга анаан 2 антигеннаах комбинированнай вакцинаны оҥордубут. Сальмонеллеһу уонна ринопневмонияны эмиэ иккиэннэрин биирдэ эмтиир вакцина биэлэргэ аналлаах. Кулун төрүөҕүн ылыы кэлиҥҥи сылларга ортотунан 55 – 65% буолар, ол түмүгэр сылга 1 млрд 200 мөл. солкуобайдаах хоромньу тахсар. Вакцинация оҥордоххо, көрдөрүү 10 %-нан тупсуох, 600 мөл. солкуобайдаах бородууксуйа эбиллиэх этэ.
Сылгыны үөрэтиэм иннинэ сүөһү, ньирэй ыарыыларыгар үлэлээбитим. Ынах сүөһүгэ ринопневмонияҕа майгынныыр сыстыганнаах ринотрахеит диэн ыарыы баарын, диагностикум аҕаламмын, кэллиэгэм, вирусолог А.А. Кычкинныын өрөспүүбүлүкэҕэ бастакынан булан бигэргэппиппит. Бу ыарыы, кэмигэр дьаһал ылыллыбакка, Саха сиригэр тарҕанан хаалла. Вакцина баарын туттубатыбыт. Вируһа ринопневмонияны кытта аймахтыы. Ол иһин сорох сиргэ ринопневмония вакцинатын ринотрахеиты утары биэрэллэр. Эбэтэр хардары ринотрахеит вакцинатын сылгыга тутталлар. Ынах сүөһүгэ айаҕын иһигэр сиикэй баас тахсар. Бу ыарыыттан ынах торбостуур. Чуолаан, бастакытын төрүөхтээх туҥуй бургунаска кутталлаах.
Ринопневмония киһиэхэ хайдах сыстарый? Федеральнай министиэристибэ таһаарбыт быраабылатыгар сурулларынан, “ринопневмониянан ыалдьыбыт сылгы этин буһаран баран, дьиэ кыылларыгар эбии аһылык быһыытынан бэриллиэхтээх”. Ол аата киһи сиэ суохтаах. Диагностикум суоҕун уонна бу ыарыы ханна баарын билбэппит быһыытынан, сылгы этин түбэһиэх атыылаһан сииртэн туттунуохха наада. Сылгылаах хаһаайыстыбаҕа ыарыы суоҕун чуолкай билэр эрэ буоллахха, сылгы (убаһа) этин, быарын сиикэйдии сиэххэ сөп. Бу ыарыы ордук эдэр дьоҥҥо кутталлаах. Уруккуттан сиикэйдии сии сылдьар саастаах дьон иммунитеттаахтар. Холобур, мин сылгы этин ыарыы суох сириттэн, билэр хаһаайыстыбабыттан ылабын.
Киһиэхэ кутталлаах иккис ыарыы – хабарҕаһыт. Ириҥэлээх убаһаны астыырга сэрэхтээхтик туттуллуохтаах. Сальмонеллез эмиэ сыстар. Биэ кээспит кэмигэр кэнэҕэскитэ түһэ сылдьар, хааннаах-сииннээх буолар. Онон хайа даҕаны түгэҥҥэ илиини суунан, чэнчистик тутта-хапта сылдьыллыахтаах.
Лептоспироз, бастатан туран, киһи ыарыыта, ол эрэ кэнниттэн – сүөһү ыарыыта. Бүөрү сиирэ биллибитэ ыраатта. Элбэх дьон бүөр ыарыһах буоланнар, диализка сылдьаллар. Киһи хайдах, туохтан ыалдьарын биһиги мэдиссиинэбит үөрэтэ, быһаара илик. Сүөһү клиниката эмиэ иигин кытта тахсар, ол аата бүөрүн сиир буоллаҕа. Сылгы мантан сылтаан эмиэ кулуннуур. Сылгыга бу ыарыы эрдэ элбэх этэ. Бэтэринээрийэ сулууспата сыл аайы диагностика оҥорор уонна үчүгэй вакциналар бааллар. Инньэ гынан, улахан кыһалҕа суох. Арай, былааннаах чинчийии ыытыллара эрэйиллэр. Ыарыы баара быһаарылыннаҕына, харантыын олохтонор. Маҥнай антибиотигынан эмтииллэр, онтон вакцинация оҥоһуллар. Ол эрэ кэнниттэн сылгы үтүөрдэҕинэ, идэһэҕэ туттуохха, этин сиэххэ сөп.
Сонун төрдө уонна хаартыска: "Эҥсиэли", Василий Никифоров
Хаартыска:Улус.Медиа
