Туйаара Тумусованы-Тутуманы кытары бу сайын Дьокуускайга буолан ааспыт Сабантуйга билсибитим. Бэйэтин сааһыгар тэҥэ суох эдэрдии эрчимнээх кэллиэгэ-үтүө көмөһүт күлэ-үөрэ, мичилийэ сылдьарынан тута харахпар быраҕыллыбыта. Кэпсэтэн, билсэн бардахха олус аһаҕас, кэпсэтинньэҥ, олоххо туспа көрүүлээх буолан биэрдэ.
Саҥа дьылбытын көрсөр үөрүүлээх түгэммит иннинэ кинини кытары ааспыт сыл ситиһиилэрин, олоххо көрүүтүн тула кэпсэттибит. Ол курдук кини быйыл “Саха бохо” бренд сирэйинэн талылынна, Ykt Geek Fest косплей куонкуруһугар үһүс миэстэҕэ тигистэ, Анаапаҕа, Курскайга тиийэ үтүө көмөһөтүнэн үлэлээтэ. Бу күннэргэ Анаапаҕа Арассыыйатааҕы “Эрчиллиилээх Арассыыйа – доруобай нация” (“Закаленная Россия - здоровая страна”) аахсыйаҕа кыттыыны ылла. Онон бэрт интэриэһинэй киһини кытары билсиһиннэрэрбин көҥүллээҥ.
Сочига Саҥа дьыл
Саргылаах саҥа дьыл чугаһаабытынан ааспыт сыл хайдах саҕаламмытыттан билиһиннэриим. Дьэ, ол курдук оҕо сааспыттан Сочи куоракка саҥа дьылы көрсөр баҕа санаалааҕым. Биэнсийэҕэ тахсан баран, чахчы олоххо киллэриэм диэн толкуйдуурум эрээри, үп-харчы өттүнэн ыараханын билэрим. Онон харчы мунньунан баҕа санаабын олоххо киллэрэгэ сананным. Баахтанан собуокка үлэҕэ киирдим уонна 100 тыһыынчаттан тахса хамнас аахсан Сочи Меретинскай куруортугар саҥа дьылы көрүстүм! Остуоруйа дойдутугар түбэспит курдук сананан, ис дууһабыттан сынньанан, дуоһуйан 2025 сылга үктэнним.
Үтүө көмөһүт
Саҥа дьыл кэннэ, тохсунньу 3 күнүгэр, туох эрэ туһалааҕынан дьарыктаныахха наада диэн, Добро.ру саайт нөҥүө үтүө көмөһүт буоларга сайаапка бырахтым. Биһиги сэбиэскэй кэмҥэ улааппыт көлүөнэ үтүө көмөһүт буоларга оҕо эрдэхпититтэн үөрүйэхпит. Кыра сааспытыттан араас субуотунньуктарга, тэрээһиннэргэ кыттан кэллэхпит. Ол үөрүйэх, кыах, баҕа санаа билигин даҕаны туһалыыр. Манна даҕатан эттэххэ, биэнсийэҕэ тахсыбыт киһиэхэ Добро.ру нөҥүө бэлиэтэнэн үтүө көмөһүттүүр дойдубут араас муннугун көрөргө кыаҕы биэрэр, туһалаах да ,сылдьаргыттан астынаҕын.
Ол курдук, бу кэмҥэ Хара муораҕа Анаапа куорат кытылын чугаһынан саахаламмыт танкердартан мазуут быыһылаан экологияҕа улахан хоромньу тахсыбытын истибит-билэр буолуохтааххыт. Мин ыыппыт сайаапкабынан бу саахалы туоратарга үтүө көмөһүт быһыытынан ыҥырдылар. Манна дьүөгэбин кытары бу куорат Витязевотыгар тиийдибит.
Бастакы кэмҥэ кытылыга түөртүү чаас мазууту ыраастыырга үлэлээбиппит. Аҕыйах хонугунан төбөбүт ыалдьар, бэйэбит мөлтөөн бардыбыт. Быраастарга көрдөрүннүбүт. Онно быһаарбыттарынан, итинник улахан саахалга икки чаастан ордук үлэлиэ суохтаах эбиппит, доруобуйаҕа охсуулаах.
Онон биһиги сааспытын, ыраахтан кэлбиппитин учуоттаан көтөрдөрү реабилитациялыыр кииҥҥэ анаатылар. Онно хас да этээстээх дьиэлэргэ элбэх этэрээттэр тэриллибиттэр эбит. Күн устата 200-300 көтөрү аҕалаллара, олортон биһиги кииммитигэр 100-150 тиксэрэ. Кыһыл кинигэҕэ киирбит, кынаттара биир миэтэрэҕэ тиийэр улахан муора көтөрдөрө. Тутарга-хабарга ыйааһыннаахтар, тыҥырахтара сытыы. Кинилэри мазууттан ыраастыырбыт, сууйарбыт, Полисорб диэн ис хааны ыраастыыр эмп иһэрдэрбит, аһатарбыт, укуол туруорарбыт. Көтөрдөр туруктара олус мөлтөҕө. Өр аһаабатах буолан сэниэлэрэ суоҕа. Сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри үлэлиирбит. Таҥаспыт Ковид кэмин курдук скафандр кэриэтэ буолан бэйэбитигэр даҕаны ыарахаттардааҕа. Нэһилиэнньэ күүскэ өйүүрэ, көмө аҕалара.
Оттон үлэһиттэргэ күн ахсын эрэстэрээҥҥэ аһыырга диэн 1000 суумалаах купон бэриллэр, такси төлөнөр.
Курскайга айан
Анапа кэнниттэн Курскайга ыҥырбыттарыгар айаннаабытым. Буойаһынан айаны, олорор сирбин, күннээҕи аспын барытын төлүүллэр.
Курскайга Мизулана ыстаабыттан гуманитарнай көмөнү оҥорууга сылдьыбытым. Миигин кытары Нерюнгри үтүө көмөһүттэрин киинин салайааччыта баара. Ыксаллаах быһыы-майгы министиэристибэтин үлэһиттэрин кытары кыраныысса таһынааҕы оройуоннартан куотан кэлээччилэргэ көмө оҥорорбут. Дьиэлэрэ-уоттара биир күн иһигэр суох буолбут дьону кытары алтыһар, кэпсэтэр ыарахаттардаах. Ол эрээри үйэм тухары дьону кытары үлэлээбит, социальнай педагог үөрэхтээҕим көмө буолла. Күн ахсын тыһыынчалыы киһи кэлэр. Кинилэргэ дойдубут араас муннугуттан кэлбит үтүө көмөһүттэр көмөлөһөллөр.
Анал массыыналарынан блокпостары ааһан гуманитарнай көмөнү тириэрдэрбит. Аҕа дойду сэриитин санатар хартыына диэн манна баара. Курскай куорат олохтоохторо күн аайы ытыалаһыыга, эстиилэргэ, бэйэтэ көтөр аппараттарга үөрүйэхтэр. Оттон биһиэхэ барыта кутталлаах курдуга. Бу кэмтэн мин олоҕу көрүүм уларыйан, эйэлээх олоҕу сыаналыырым улаатта, күндүркэтэрим күүһүрдэ, дьоҥҥо чугас буоллум.
“Тутума” бренд баар буолуо
Аны туран, бу сайын доҕотторум бэрэсидьиэн гранын сүүйбүттэрин туһунан үтүө сурухтаах сибээскэ таҕыстылар, кэллилэр. “Тутума кытаат! Эргэ малларга иккис тыын биэрэргэ креативнай мастарыскыай арыйарга грант сүүйдүбүт. Эн бэртээхэй киэргэллэри оҥороҕун, ылыс!”, - диэбиттэрин ылынным. Дьонум бэрт түргэнник икки куул былыргы, сэбиэскэй кэмнээҕи киэргэллэри, ол иһигэр брошкалары, оҕуруолары, лиэнтэлэри, куруһабаларынан киэргэтиллибит былааччыйалары аҕаллылар. Туруорбут сыаллара: 30 саҥа, аныгылыы моһуоннаах дьахтар киэргэллэрин оҥоруу диэн. Этиллибит болдьоххо үлэлэри туттаран быыстапка тэрийдибит, дьон сэҥээриитин, болҕомтотун тартыбыт.
Ол кэннэ сахалыы моһуоннаах дьахтар киэргэллэрин оҥорорго үөрэтэр бэйэҥ айбыт технологияларгынан маастар-кылаастары тэрий диэн этии киирдэ. Бу сырыыга матырыйаалбыт барыта саҥа. Уопсайа 100-тэн тахса кэрэ аҥаар кэлэн иистэннэ. Отой хаһан даҕаны иистэнэн көрбөтөх кыргыттар бэртээхэй кулоннары, брелоктары, киэргэллэри бэйэлэрин илиилэринэн оҥорон үөрүүлэрэ үгүс буолла. Биир эрэ дьарык иһигэр оҥоруохха сөп эбит диэн олус астыннылар.
Бу маастар-кылаастарга араас сирдэртэн кэлбит дьон сырытта. Олортон биирдэстэрэ Казань куораттан сылдьар эбит, олус астыммыт. Сотору кэминэн Казань куораттан эрийдилэр уонна “Тутума” диэн сахалыы киэргэллэринэн дьарыктанар бренд толкуйдаа диэн этии киллэрдилэр.
Бу - мин баҕа санаам ырата буолбута ыраатта. Таилаҥҥа олорор билэр кыыһым кынат ойуулаах Тутума диэн суруктаах логотип оҥорон турардаах. Ол логотиппын ыытан аны Роспатеҥҥа бренд арыйарым туһунан бэрэбиэркэҕэ докумуоннарбын ыыттым. Бэрэбиэркэ уһуннук ааһар эрээри, барытын аастым. Бу маннык патент тугу биэрэрий диир буоллахха, инникитин араас граннарга кыттарга, бэйэ дьарыктаах буоларга көмө. Биэнсийэлээх киһиэхэ ол эбии үбүлэнии, дьарыктаах буоларга көмө буолара чахчы.
Артек үбүлүөйдээх тэрээһиннэригэр
Оҕо сааһым биир саамай умнуллубат кэрэ бэлиэ түгэнэ – “Артек” лааҕырыгар сынньаммытым буолар. Ол курдук, эрдэҕэс сааспар “Артекка” сынньанан турардаахпын. Бу аатырбыт смена буолар. Бу кэмҥэ Саманта Смит кэлэ сылдьыбыта, олус үчүгэй сынньалаҥ тэриллибитэ.
Арай, быйыл сайын “Артек” лааҕыр 100 сааһын бэлиэтиир үбүлүөйдээх сыла буоларын биллим. Ол тэрээһиннэригэр кыттыахпын, илэ харахпынан көрүөхпүн олус баҕардым. Ону хайдах ситиһэрбин толкуйдуу сырыттахпына, үөрэх министиэристибэтигэр 13 оҕону лааҕырга арыалдьыттыыр киһи көрдүүллэр диэн иһиттим. Бу кыаҕы мүччү туппакка сананным. Оҕолору көтөр аалынан, буойаһынан илдьэр улахан эппиэтинэстээх эрээри, айанныы үөрэхтээх буолан ылыстым. Маны сэргэ, бэйэм былааммынан, оҕолору лааҕырга тиэрдэн баран биир эмит үбүлүөй тэрээһинигэр сылдьыам дии санаатым. Кырдьык, оннук буолан таҕыста. Тэрийээччилэргэ тиийэн бэйэм туһунан билиһиннэрдим, хаартыскаларбын көрдөрдүм. Миигин дириэктэр солбуйааччыта бэйэтигэр ыҥырда уонна көлүөнэлэр көрсүһүүлэригэр анаммыт улахан тэрээһиҥҥэ ыҥырда.
Балаҕан ыйын 19 күнүгэр “Артек аренаҕа” лааҕыр 100 сылыгар анаммыт шоу бырагырааманы көрөр, кыттар чиэстэнним. Оҕо сырыттахпына биһиэхэ баһаатайдаабыт, бииргэ сылдьыбыт оҕолорбун көрүстүм! Дьиҥ чахчы дьикти буолбатах дуо?! Саха Сириттэн соҕотох буолан биэрдим эрээри, араас тэрээһиннэригэр, күрэхтэһиилэргэ кытынным.
Аны балтараа сылынан мин сынньаммыт “Речной лааҕырым 65 сылын туолар, онно анаммыт тэрээһиннэргэ кыттаргы ыҥырыы туттум, онон үөрүүм муҥура суох.
Оҕолор “Артек” лааҕырга 20 хонук сынньаннылар, ол кэмҥэ бириэмэбин туһалаахтык атаараары Николаевскай диэн норуоттар икки ардыларынааҕы парикмахерскай ускуустуба уонна стилистика академиятыгар киирэ сырыттым. Манна “Тутума” бреммын олус сэргии иһиттилэр, кыһын үлэлии кэлэргэ ыҥырдылар. Итиннэ гынан, Крым Симферополь куоратыгар үлэлээтим. Кэллиэксийэк көрдөрүүлэригэр сырыттым. Салгыы олунньу ыйга Крым чөмпүйэнээтигэр ыҥырдылар. Билигин Анаапа куоратыгар баарбын.
Баҕа санаам
Саргылаах Саҥа дьыл чугаһаабытынан Сахам Сирин дьонун-сэргэтин истиҥник эҕэрдэлиибин. Хаһан даҕаны санааҕытын түһэримэҥ, олох бары кэрдиис кэмиттэн үөрүүнү, дуоһуйууну, астыныыны ылыҥ. Кыайтарыа да суох курдук сыаллары туруорунун, баҕа санаалары олоххо киллэриҥ. Бу аныгы олоххо маныаха сөптөөх араас хайысхалар бааллар. Биэнсийэҕэ таҕыстыбыт диэн санааҕытыҥ түһэримэҥ, саҥа аартыктар арылыннылар диэн толкуйдаах иннигит диэки баран иһиҥ!
Галина МАТВЕЕВА
Хаартыскалар: Туйаара Тумусова – Тутума архыыбыттан
